जँड्याहा संस्कृतिमाथि मिठो प्रहार ‘मद्यशाला’

व्यङ्ग्यकार माधवप्रसाद पोख्रेलको यो ‘मद्यशाला’ भने केही भिन्न किसिमले उपस्थित भएको छ । हास्यव्यङ्ग्य काव्यको न्युनतालाई परिपूर्ति गर्ने गरी यसको उपस्थिति हुनुले यसको महत्तालाई अझ व्यक्त गरेको छ ।

उदयानन्द अर्यालदेखि भानुभक्त आचार्य हुँदै अघि बढेको कवितामा हास्यव्यङ्ग्य लेखनको परम्परा भूपी शेरचनमा आइपुग्दा शैलीगत नित्य-नवीनता थपिएको देखिन्छ । गद्यशैली संरचनामै भूपीले हालेको नयाँ जगमा धेरै स्वनामधारी हास्यव्यङ्ग्य कविहरूले आआफ्नो स्थान ग्रहण गरिसकेका छन् । हास्यव्यङ्ग्य निबन्धमा ख्यातिप्राप्त भैरव अर्याल कवितामा पनि उत्तिकै प्रखर थिए तर हास्यव्यङ्ग्य कवितामा उनको विशिष्ट योगदान करिब करिब ओझेल परेको महसुस हुन्छ । भैरव अर्यालका निबन्धहरूको उत्कृष्टताकै कारण एक समय हास्यव्यङ्ग्य भनेकै निबन्ध हो भन्ने भ्रम सिर्जना गर्नेसम्मको अवस्था नेपाली हास्यव्यङ्ग्यमा देखापरेको थियो ।

हास्यव्यङ्ग्यलाई विधा मान्ने र भन्ने सोच अहिले पनि यदाकदा देखिँदैछ । यो पनि एकप्रकार भ्रम नै हो । अब त यो भ्रमबाट पनि हामी निस्कन थालेका छौँ । हास्यव्यङ्ग्य अभिव्यञ्जनाको एक विशिष्ट शैली वा प्रविधि हो, यो साहित्यका सबै विधा उपविधामा प्रयुक्त हुने गरेको छ । यो आफैमा विधा नभएर अनेकन विधा उपविधाका अभिव्यञ्जनामा अडेस लागेर यसले अभिव्यक्तिलाई विशिष्ट स्वरुप प्रदान गर्दछ । कविता तथा गीत, कथा, निबन्ध, एकाङ्की आदि एकएक अलग विधा हुन् अनि हास्यव्यङ्ग्य कविता, हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध, हास्यव्यङ्ग्य एकाङ्की तथा प्रहसनलाई फेरि विधा भन्नु आफैंमा हास्यास्पद भएन र ?

नेपाली हास्यव्यङ्ग्य लेखनको पछिल्लो चरण कविता र निबन्धमा जति फस्टाएको छ यसका तुलनामा कथा, एकाङ्की तथा नाटक, काव्य र उपन्यासमा हास्यव्यङ्ग्यको उपस्थिति अत्यन्त न्यून छ । वर्तमान समयमा लेखिएका लघुकथाका संरचनात्मक सिर्जनामा व्यङ्ग्यको प्रचूर उपस्थिति देखिन्छ । यो सुखद पक्ष हो । तथापि पछिल्लो पुस्ताका हास्यव्यङ्ग्यकारहरूद्वारा रचना गरिएका रचनामा हास्य कम र व्यङ्ग्यको बोझ बढी देखिनु अहिलेको मूल प्रवृत्ति हो भन्ने मलाई लाग्छ ।

व्यङ्ग्य कविता लेखनको परम्परामा भूपी, भैरव अर्याल, वासुदेव शर्माहरूले छाडेको प्रभावले नै गद्यकविता संरचनालाई समुन्नत बनाएको छ । पछिल्लो चरणमा छन्द संरचनाको पुनरोदयसँगै छन्द संरचनामै पनि हास्यव्यङ्ग्य शैलीले प्रभावपूणर् हस्तक्षेप गरिरहेको छ । यताका कवितामा वर्तमान विद्रुप र विसङ्गत पर्यावरणलाई सुस्वादु ढङ्गले अङ्कन भएको पाइन्छ । यो नेपाली हास्यव्यङ्ग्य कवितामा देखिएको सबल पक्ष हो ।

नेपाली हास्यव्यङ्ग्य लेखनमा छन्दसंरचनामै अभिव्यक्त हुन रुचाउने पछिल्लो पुस्ताका राम्रा हास्यव्यङ्ग्यकर्मीको रुपमा आफूलाई उपस्थित गराउने व्यक्ति हुनुहन्छ माधवप्रसाद पोख्रेल ‘गोज्याङ्ग्रे’ । धनुषा दिगम्बरपुर- ५ सितानगरमा २०२१ । १० । ०७ मा जन्मिनु भएका पोख्रेल प्रगतिशील लेखक सङ्घ उदयपुरका अध्यक्ष र नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घका केन्द्रीय सदस्य हुनुहुन्छ । उहाँ ‘नव सिर्जना’ साहित्यिक त्रैमासिकका सम्पादक/प्रकाशक पनि हुनुहुन्छ । द रेयूकाई नेपाल चितवनद्वारा आयोजित राष्ट्रव्यापी कविता प्रतियोगिता २०५०मा प्रथम पुरस्कार प्राप्त गर्नुभएको छ उहाँले । नव कविता प्रतिभा पुरस्कार २०५२ (नव कविता प्रकाशन काठमाडौंद्वारा) पनि प्राप्त गर्नु भएका पोख्रेलको ‘मुसालाई मुद्दा’ हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह (२०६७) प्रकाशित छ । एकै पटक हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह र कविता सङ्ग्रह प्रकाशनको अन्तिम तयारीमा जुट्नु भएको सुखद जानकारी मैले पाएको छु । यिनका अतिरिक्त उहाँका दर्जनौ हस्यव्यङ्ग्य रचनाहरू फित्कौली डटकम लगायत अनलाइन र अन्य पत्रपत्रिकामा निरन्तर प्रकाशित भइरहेका छन् ।

माधवप्रसाद पोख्रेलसँग मेरो प्रत्यक्ष भेट भएको छैन, सामाजिक सञ्जाल मार्फत बिजुली हुलाकको बाटो भएर यताका केही महिनादेखि हामी निरन्तर सम्पर्कमा छौँ । एक दिन त्यही बिजुली हुलाकबाट तीनवटा हास्यव्यङ्ग्य कृतिका टङ्कण प्रति मलाई पठाउनु भयो र ती मध्ये दुईवटा प्रतिमा आफ्नो सम्मति लेखेर पठाइ दिन आग्रह गर्नु भयो । प्रकाशनाभिमुख कृतिको रसास्वादन गर्ने अवसर पाएकामा म गदगद भएको छु ।

माधवप्रसाद पोख्रेलको ‘मद्यशाला’ नाम दिइएको कृतिको टङ्कण प्रति आध्योपान्त र अक्षरस पढेँ । उहाँले पद्यमयशैलीमा रचना गर्नुभएको यो एउटा व्यङ्ग्यात्मक काव्यकृति हो । नेपाली समाजमा व्याप्त रहेको विसङ्गतिको एउटा महत्वपूणर् पाटो मद्यपान संस्कृति पनि हो । हाम्रो सामाजिक जीवनमा अहिले जति पनि आपराधिक घटनाहरू भइरहेका छन् ती घटना र परिवेशको कारक तत्वका रूपमा रहेको छ मद्यपान । मध्यपानले मानिसको जीवनमा पारेको कुप्रभावका बारेमा हास्यव्यङ्ग्य सर्जकहरूले अनगिन्ति कविता, मुक्तक, गजल, निबन्धहरू लेखेका छन् । जँड्याहा तथा रक्स्याहाका बोलीचाली र कृयाकलापमा केन्द्रित भएर लेखिएका ती अधिकांश रचना सानो संरचनामा समाहित छन् । एकाध रचना लघु काव्यसम्मको स्तरमा नलेखिएका भने हैनन् तर व्यङ्ग्यात्मक ओजभन्दा पनि सामान्यत अविधार्थमा ती व्यक्तिएका छन् ।

व्यङ्ग्यकार माधवप्रसाद पोख्रेलको यो ‘मद्यशाला’ भने केही भिन्न किसिमले उपस्थित भएको छ । मैले माथि उल्लेख गरेको हास्यव्यङ्ग्य काव्यको न्युनतालाई परिपूर्ति गर्ने गरी यसको उपस्थिति हुनुले यसको महत्तालाई अझ व्यक्त गरेको छ ।

काव्यमा कुनै पात्र देखिन्न तर शुरुदेखि अन्तसम्म मध्यपान प्रवृत्ति, यसले हाम्रो सामाजिक जीवनमा, आर्थिक जीवनमा, सांस्कृतिक, शैक्षिक जीवनमा र वैयक्तिक जीवनमा पारेको दुस्प्रभावलाई सजीव चित्रण गर्दै रमाइलो ढङ्गले व्यङ्ग्य गरिएको छ ।
हाम्रा शहर बजार गाउँघर, र टोलटोलमा संगठित भएर निर्वाध रुपमा चलिरहेका भट्टी पसललाई व्यङ्ग्यकारले मध्यशाला भन्नु भएको छ । यी भट्टी पसलले नेता, कार्यकर्ता, शिक्षक, विद्यार्थी, मालिक, नोकर, कर्मचारी, ब्रह्मचारी सबका सबलाई समान ढङ्गले स्वागत गर्ने गरेको पाइन्छ ।

औषधी जहाँतहीँ नपाइने मुलुकमा खोजे र चाहिए जस्तो रक्सी किराना पसलदेखि पान पसलसम्ममा खुलेआम उपलब्ध हुने गरेको छ । यस्तो गतिछाडा अवस्था त संसारको अर्को कुनै मुलुकमा तोकिएको समय र स्थानमा बाहेक भेटिन्न । राज्यबाट अनियन्त्रित, प्रहरी प्रशासनबाट उन्मुक्त, नीति निर्माताहरूबाट उपेक्षित यो रक्सी-व्यापारले अर्थात खुलेआम मध्यशालाले यो देशलाई समाप्त पारिरहेको छ । दैनन्दिन हुने गरेका पारिवारिक हिंसादेखि जघन्य अपराधसम्मका घटनाहरूको झण्डै ९५ प्रतिशत हिस्सा मद्यपानसँग जोडिएको छ भन्दा फरक पर्दैन ।

यही बस्तुतथ्यलाई विभिन्न कोणबाट कवि पोख्रेलले यसकाव्यको कायाकलेवर निर्माण गर्नुभएको छ । रक्सी सेवन र यसको व्यापारमाथि मजाक गर्दै काव्यमा पोख्रेलले लेख्नुभएका केही पङ्क्ति पढूँ त-

हुन्छ भिडभाड टोल टोलमा
मरिहत्ते गर्छ गन्धे झोलमा
विषादी युक्त मदिरा प्याला
पिलाउँछ किन ? यो मद्यशाला ।
०००
गाउँघर बिगार्ने यो नयाँ चाला
भेद खुल्यो भने चड्काउँछन गाला
खानै नपाए तोड्छन ताला
मान्छे बिगार्न जन्म्यो मद्यशाला ।
०००
सेतो पहेलो रातो कालो
जे जे खाए नि पालै पालो
खान्छ पिउँछ बुन्छ जालो
गन्धे झोलमा इज्जत फालो ।

मुलुकको भाग्य र भविष्य निर्माणमा मुख्य मेरुदण्ड भनेकै राजनीति हो । तर यही राजनीति नै मद्यपानको फोहर आहालमा पौडी खेलिरहेको यथार्थलाई काव्यमा यसरी प्रकटीकरण गरिएको छ-
चुल्ठे मुन्द्रे झ्याप्ले भित्ति
साँझ बिहान पाए खेती
नेताको नाउँमा खाता खोले
खाए खाए जय जय बोले ।

यसरी व्यङ्ग्यकार माधवप्रसाद पोख्रेलले आफ्नो व्यङ्ग्यकाव्य मार्फत मद्यपानको कुलतले यो राष्ट्र, समाज, यहाँका नागरिक सबैलाई अपाहिज, अस्वस्थ, अराजक र अस्तव्यस्त बनाएकामा गम्भीर असहमति जाहेर गर्दै व्यङ्ग्यात्मक अभिव्यञ्जनाकासाथ सुधार र सङ्गतिको आग्रह एवम् आशा व्यक्त गर्नुभएको छ ।

अन्त्यमा, हास्यव्यङ्ग्य काव्यलेखनको न्युनता तथा खडेरीमा चम्चा, कचौरा हैन एक गाग्री पानी नै उपलब्ध गराउने व्यङ्ग्यकार पोख्रेलको यो जाँगरलाई म त सलाम ठोक्छु । ‘मद्यशाला’ व्यङ्ग्यकाव्य प्रकाशनको यस अवसरमा फित्कौलीलाई साँक्षी राखेर खित्कौलीमय शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।

०००

२०७९, जेठको भेट
कलङ्की, काठमाडौं

०७९ पुस १५ मा विमाेचित माधवप्रसाद पाेख्रेल गाेज्याङ्ग्रेका ६ वटा कृति मध्ये मद्यशाला व्यङ्ग्यकाव्यकाे भूमिका

 

फित्काैलीको सूचना
बागमती प्रदेश सञ्चार कार्यालय लामो
कुकुरको सपना

कुकुरको सपना

नरनाथ लुइँटेल
भोट के मा ? बन्चरोमा !!

भोट के मा ?...

नरनाथ लुइँटेल
सुतानन्दको बल्ढ्याङ्ग्रे आँखा

सुतानन्दको बल्ढ्याङ्ग्रे आँखा

माधव पोखरेल गोज्याङ्ग्रे
छेपारो

छेपारो

डा. विदुर चालिसे
अल्छीका अधिकार

अल्छीका अधिकार

डा. टीकाराम पोखरेल
भगौडा बुद्धि ! आज पनि भाग्यो

भगौडा बुद्धि ! आज...

सुरज पराजुली
दुब्लो गान

दुब्लो गान

रेहित सैजु