नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

डिल्लीराज अर्याल :

मेरा कान्छा मामा कतिपय पुराना प्रसङ्ग, उखान, कथा कहानी एवं लोकोक्तिहरू सुन्नु, सुनाउनुहुन्थ्यो । कुन्नि के भएर हो किशोरावस्थासम्म पनि म उहाँसँग लजाउँथें र डराउँथें पनि । लाज त मावलीमा सबैजसोसँग लाग्थ्यो तर डर भने सानोमामा र बुबैसँग अलि बढी लाग्थ्यो ।

मावली जान मन पर्ने, रहर लाग्ने, जान पाउँदा एकदमै रमाउने म, त्यहाँ गएर दाइभाइसँग खेल्न डुल्न र गाई बाख्रा चराउन जान खोज्थें जान्थें । अझ काउले गैह्रातिर पानी लिन, नुहाउन र पानी लाउन, कुलो बनाउन पनि जान्थें । प्रायः शिव दाइ (कान्छो मामाका छोरा) ले मलाई बोलाउनुहुन्थ्यो, लैजानुहुन्थ्यो ।

२०३१ वैशाखको महिना थियो । माहिलो बा मधेशबाट घर आउनुभएको थियो । मामाले शिव दाइको बिहेको लागि मसँग कुरा राख्नुभयो । मैले नाताको कारण अलि हुन्न कि भनेर भन्दा पनि उहाँले बुबाहरूसँग सल्लाह गर्न भन्नुभयो । प्रसङ्गवश माइलो बासँग कुरा गरेको त उहाँले विष्णु दाइसँग भनिहाल्नुभयो- ल विष्णु यसो गरौं । प्रस्ताव राख्नु पनि स्वीकृत हुनु पनि सँग सँगै भयो ।

लामो कुरै भएन । मलाई साँझ घरमा बासमेत आएपछि माहिलोबाले नै भन्नुभयो- ‘जा, दाइलाई लिएर आइज । भोलि नै बिहे गरिदिने । म चाँडै मधेश जान पाउँछु ।’

उता बाको मनमा अर्कै कुरो खेलिरहेको रहेछ । मलाई भने मेसै थिएन । बाले भन्नुभयो- यसलाई भोलि मसित जानुपर्नेछ ! तैंले पठाउन लागिस् ।

माहिलोबाले भन्नुभयो- ‘यिनीहरू अहिले जान्छन् । सके राति नै, नसके भोलि बिहानसम्ममा आइहाल्छन् ।’
म भने मैले ल्याएको कुरोले सफलता पाउने भयो भनेर हर्षले प्रफुल्लित थिएँ । मनमा दाइको बिहे गराइदिन सक्ने भएँ भन्ने पनि थियो । बुबैको, मामाको चाहना पनि पूरा हुने कुराले झन् खुशी थिएँ ।

साँझको खाना सदाभन्दा अलि चाँडै खाएर नारायण दाइलाई बोलाएँ । त्यो अँध्यारोमा दुई जना भएर मावलतिर लाग्यौं । घरबाट सोझै अम्ल्याहान, अनि तिनाउ तरेर फाँटैफाँट खिरौली, उराल्डाँडी हुँदै लाग्यौं चित्रेडाँडातिर । हामी मावल पुग्दा रातको १०.३० जति भएको हुँदो हो । गर्मी महिना भएकोले होला, मामाहरू बाहिरै पिँढीमा सुत्नुभएको रहेछ । बोलाउनु पनि परेन कि !

मास्तिरबाट मान्छे झर्दै गरेको थाहा भएको रहेछ । को हो ? के हो ? गर्दा नगर्दै हामी आँगनमा पुगिहाल्यौं । हामीलाई अकस्मात् देख्दा दङ्ग पर्नु स्वाभाविकै थियो । भर्खरका केटा त्यति राति अकस्मात् आइपुगेकाले खुल्दुली भयो । सोधखोज भयो । मैले छोटकरीमा सबै कुरालाई बताएँ र जाऊँ भनेर अनुरोध गरें । मामाले भन्नुभयो – ‘अहिले यहीं सुतौं । भोलि बिहान सबेरै जाउँला । मैले बाले भनेको कुरा बताएँ । त्यसपछि बल्ल मामा उठ्नुभयो । एकछिन फेरि गफगाफ चल्यो । माइजूले पनि केही कुरा सोधखोज गर्नुभयो । मलाई पो धेरै कुरा कहाँ थाहा थियो र ? थाहा भएका कुरा बताएँ ।

मामाहरू तयार हुँदासम्म हामी त्यहीं बस्यौं । उहाँहरू तयार हुन पनि समय लाग्यो । तयार भइसकेपछि भन्नुभयो- ‘ल जाऊँ त ।’

मामा शिव दाइ, म र नारायण दाइ भएर हिड्यौं । दुई जना रातारातै गएका थियौं । रातारातै चार जना भएर फर्क्यौं । फर्केर घर आइपुग्दा बा-आमा उठिसक्नुभएको थियो । माहिलोबा भने अझ उठिसक्नुभएको थिएन । मामाले बुबा आमासँग कुराकानी गर्न थाल्नुभयो ।

मामासँग कुराकानी गर्दैगर्दा बुबाले मलाई भन्नुभयो –’ कपडा फेरेर आइज । अब हामी पनि जानुपर्छ । ….।’
त्यसदिन अकस्मात् जे जे भयो त्यो मेरो सोचभन्दा एकदम फरक थियो । सोचभन्दा भिन्न घटनाहरू, कामहरू भए । कामकुरोको सङ्केत त मामाले गर्नुभएको थियो, तर म त्यसै त्यसै अल्मलाएको थिएँ ।

हिड्नै लाग्दा मामाले भन्नुभयो- भाञ्जा, यो घडी बाँध्नुस् त । म त्यो बेलाको मामाको भनाइ, अनुहार अहिले पनि सम्झन्छु, तर घडी बाँध्न दिएको कुराको चुरो भने पछि उहाँले भनेपछि बल्ल बुझें ।

उहाँले कुनै लाहुरेले ल्याइदिएको घडी बाँध्नुहुन्थ्यो । गते, वार भएको त्यति बेलाको राम्रो घडी थियो त्यो । मैले मामाको हातबाट घडी लिइनँ, आफैले बाँधिदिनुभयो । घडी बाँधे पनि पहिरन सादै थियो । … …।

हामी प्रभास पुग्यौं । प्रभासबाट खँदाल बुबासँग हिंड्यौं । म कहाँ जाने भन्ने कुराबाट अझ पनि अनभिज्ञ नै थिएँ । बर्तुङ पुगेर देवराज दाइ र म ठाकुरचन्द्रको घरतिर लाग्यौं । त्यहीं बस्यौं, खाना खायौं । बा कता लाग्नुभयो ? मलाई मेसै भएन ।

१२.३० तिर एक्कासि तानसेन जाने कुरा चल्यो । मेरो बिहेको निधो भएछ, टीकाटालो पनि भइसकेछ । “जसको बिहे उसैलाई देख्न नदिए” भने जस्तै भएछ । म त हेरेको हेर्यैा भएँ । मैले थाहै नपाउँदै बिहेको टुङ्गो भइसकेछ । मलाई त साक्षी राख्न मात्र लगिएको रहेछ ।

दिउँसो यताबाट मामा, मसेमी माइलादाइलाई लिएर तानसेन पुग्नुभयो । उताबाट हामी पुग्यौं । दुवै थरले त्यहीं किनमेल गर्यौं । कपडा सिलाउने काम भयो र सँगै बर्तुङसम्म झर्यौं । चौराहाबाट हामी कोक्रुङ्गातिर लाग्यौं । मामाहरू मदनपोखरातिर । पानी पर्न थाल्यो । बिजुली चम्कँदै गयो । हामी बिजुलीको उज्यालोमा पाइला सार्दै सार्दै अघि बढ्यौं ।

जन्तीसहित हामी जम्माजम्मी ७ जना भएछौं । पुरोहित कसरी जुटे ? खानपिन, बस्ने ठाउँको, निम्ताको प्रबन्ध कसरी भयो ? म त आज पनि सम्झेर छक्क पर्छु । दाइको र मेरो विवाह एकैदिन त्यसरी भएको थियो ।

आज त्यो दिन मावली गएको, मामालाई लिएर आएको, तानसेनमा भेट भएको सबै सम्झनामा ताजै छन् । हाम्रो बिहे भएको २६ वैशाख २०८३ का दिन ५२ वर्ष पुग्दैछ । शिवदाइ एक्लो भएको पनि दुई वर्ष जति भइसकेको छ । जीवन पछिल्लो चरणतिर प्रवेश गर्दैछ । त्यति बेला मैले भर्खर प्रमाणपत्र तह उत्तीर्ण गरेको थिएँ ।

आज पनि त्यो दिनको, त्यो घटनाको र कान्छो मामाको सम्झना भइरहेको छ । मामासँग मैले घर व्यवहारका अरू कतिपय कार्य गरेको छु । पछिपछि त डर पनि अलि कम हुँदे गएको थियो । मामा त बित्नुभयो । मामा मात्र होइन, अब त ठूलोमामा, माइजूहरू, पनि हुनुहुन्न, तर सम्झना भने जस्ताको तस्तै छ, हुन्छ । यसपटक पनि पाल्पा जाँदा मामाघर गएको थिएँ ।

अहिले मामा यस प्रसङ्गमा सम्झेको छु कि अस्ति स्कूलमा नातिलाई लिन जाँदा बाटामा मामाकै चर्चा गरिरहेका किशोरहरूको रमाइलो वार्ता सुनें । उनीहरू आआफ्ना मामा र मामाघरका गफमा मस्त थिए । भन्दैथिए- ‘बुझिस् मेरो मामा त … ।’ तिनको गफ मलाई पनि रमाइलो लाग्यो । केहीबेर त त्यहीं उभिएरै सुनें । मलाई पनि मामाको, मावलीको सम्झना गरायो, त्यो सम्झना केहीबेर रहिरह्यो ।

“तेरा मामाभन्दा मेरा मामा ठूला बुझिस् ?” भन्ने गरेको सम्झें । अझ “हाम्रो मामाको घर घोडा छ बुझिस् ?” कतिका भैंसी छन् ! कतिका भेडा छन्” भनेर गर्व गर्ने गरेका कुरा सम्झें ।

विचार गरेर हेर्छु । मलाई मामा माइजूको महत्त्वबोध हुन थाल्छ । हाम्रो समाजमा अहिले पनि मामा-माइजू र मावली सबैभन्दा प्रिय विषय बन्ने गरेको सम्झन्छु । नेपाली समाजमा, साहित्यमा, मामासँग जोडिएका उखान, गीतहरू अत्यन्तै चल्तीमा भएको पाउँछु । तिनको महत्त्व, तिनको चलनचल्ती आज पनि छ । नेपालीका चलनचल्तीका मामा जोडिएका केही उखान सम्झन्छु-

“मामाका अगाडि कुलको बखान । मामाको घोडा मेरो हीही । मामाको धन फुपूको श्राद्ध । आमा-मामा । नहुनु मामाभन्दा कानो माम जाती, …, “आदि आदि ।

मामा जोडिएका चलनचल्तीका गीतहरू पनि सम्झन्छु । लय हालेर गुन्गुनाउँछु-

मामा आउँछन् भनेर बार्दलीमा बसेथें
किन आउँथे हाम्रा मामा माइजू छोडेर ?

तीजको खाजा मिठो पोलेका तामाले
नरोऊ भान्जी लिन आउँला भन्थे मामाले ।

मामाको फूलबारी मखमली फुलेको
अभागिनी चेली म त घरै भुलेको ।

तारा बाजी लै लै
मामा आए घोडा
माइजू आइन् डोली
पापा ल्याइन् सोली ।

हाम्रो समाजमा, परम्परामा र व्यवहारमा पनि मामाको साइनो, उपस्थिति र प्रेम जताततै देखिन्छ । व्रतबन्धमा क्षौर मामाबाटै गरिने परम्परा, पढ्न गएका भाञ्जालाई भाग्न नदिएर ल्याउने, गुरुका लागि मागिने भिक्षा सङ्कलन गरिदिने जस्ता कुरा मामाकै जिम्मामा हुन्छन् ।

ससाना देखि अलि ठूला भएका भाञ्जा भाञ्जीलाई तीजमा लिन जाने काम पनि मामाकै हुन्छ । कम्तीमा वर्षमा एकपटक तिहारमा मामाहरू घरमा आउने र तीजमा बोलाउन लिन आउने जिम्मेवारी छँदैछ । यी बाहेक अरू व्यवहारका कुरा पनि छन् । यही भन्ने नभए पनि मामाको धेरै काम हुन्छ, जिम्मेवारी हुन्छ ।

हर सांस्कृतिक धार्मिक र व्यावहारिक गतिविधिमा सम्मिलित हुने, गराइने र गराउने मामाको दिदी भिनाजु, बहिनी जुवाइँ, भाञ्जा भाञ्जीसँगको सम्बन्ध एकदमै अवर्णनीय हुन्छ । यिनै कारण होला मामा माइजू असाध्यै प्रिय हुन्छन् र मावली पनि ।

म हरेक वर्ष श्राद्धमा मामालाई तर्पण दिन्छु । मातामह, प्रमातामह र वृद्धप्रमातामहलाई त पिता, पितामह, प्रपितामहका पङ्क्तिमा राखेर पिण्ड नै दिन्छु । मेरो धर्मले, संस्कृतिले यसै भन्छ, यसै गर्न लगाउँछ । त्यसैले पनि मामा सम्झन्छु । मामा गाउँछु र मामासँगै नेपाली उखानहरू, गीतहरू सम्झन्छु, गाउँछु-

“मामा आउँछन् भनेर बार्दलीमा बसेथें
किन आउँथे हाम्रा मामा माइजू छोडेर ?

तीजको खाजा मिठो पोलेका तामाले
नरोऊ भान्जी लिन आउँला भन्थे मामाले । 

०००
पाल्पा
२०८२ चैत्र ५