नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

दिलीप अर्याल :

हास्यव्यङ्ग्यकार देवीप्रसाद चापागाईंको हाँस्यव्यंग्य–निबन्धको चौथो कृति ‘वक्रपुराण’ केही समय अगाडि स्रष्टा मित्र स्वयंको बाहुलीमार्फत मेरो हातमा आइपुग्यो । केही व्यस्तताका कारण यस कृतिलाई छिट्टै पढ्ने अवसर मिलेन । फूर्सद मिलाएर पुस्तक आद्योपान्त पढेपछि आफू पनि यही विधामा यदाकदा कलम चलाउने नाताले कृति सिर्जना गर्दाका बखत एउटा स्रष्टाले व्योहेरेका दु:ख-सुख, हसिन-पसिन, उकुसमुकुस जस्ता लेखकीय मर्मलाई मनन गरेर यो समीक्षा नगरी रहन सकिएन । पढ्दै गर्दा व्यंग्य निबन्ध कृतिमा अभिव्यक्त शब्दगत खेल, व्यङ्ग्यको धार र शैलीगत कौशललाई अवलोकन गर्दै, कतै रोकिँदै, कतै छक्क पर्दै, कतै हाँस्दै, कतै मौन विचारमा डुब्दै त कतै भावविह्व्ल हुँदै अघि बढ्ने क्रम चलिरह्यो । अनि अन्ततः यसबारे केही लेख्न त पर्ला नि! भन्ने विचार बलियो बन्दै गयो । त्यसैले आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म बसिबियाँलो गर्ने प्रयासका रूपमा यो पाठकीय समीक्षा समर्पित छ ।

निबन्ध लेखन आफैँमा कठिन कार्य छँदै छ, त्यसमाथि हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सिर्जना गर्नु त फलामको च्यूरा चपाउनु सरह हो भन्ने अनुभूति यो कृति पढ्दै गर्दा झन् गहिरो भयो । अब यही कृतिको सेरोफेरोमा रहेर मिठा–मसिना, तिता– मलिना केही कुरा गरौँ कि भन्ने जमर्को गरेँ ।

थाङ्गपालधाप–२, सिन्धुपाल्चोक जन्म भई हाल कागेश्वरीमनोहरा–६, काठमाडौंमा बस्दै आउनु भएका देवीप्रसाद चापागाईं समकालीन नेपाली हास्यव्यङ्ग्यका चर्चित नाममध्ये एक हुनुहुन्छ । हास्यव्यङ्ग्यमा उहाँको विशेष लगाव निबन्ध विधातर्फ देखिन्छ, यद्यपि उहाँ कविता विधामा समेत कलम चलाउनुहुन्छ । हालसम्म उहाँका पाँच कृति प्रकाशित भएका देखिन्छन् । हास्यव्यङ्ग्य निबन्धमा ‘बुर्कुसी’, ‘उपरखुट्टी’, ‘कुम्भकर्णको डायरी’ र ‘वक्रपुराण’ तथा हास्यव्यङ्ग्य कवितामा ‘बडकौला’ रहेका छन् । साथै उहाँ फित्कौली डटकम तथा विभिन्न पत्रपत्रिकामा नियमित रूपमा निबन्ध र कविता प्रकाशित गरिरहनुहुन्छ । मलाई देवीजीको पहिलो कृति ‘बुर्कुसी’ देखि लिएर हालको ‘वक्रपुराण’ सम्म सबै पढ्ने अवसर जुटेकोले, उहाँको व्यङ्ग्यशिल्प, पेचिलो शैली, हरेक प्रसंगमा अग्राखका काठले झैं टेको दिने शब्दसामर्थ्य र निरीक्षणशक्तिबाट प्रभावित भई लेखिएका विषय माथि केही लेखौँ भन्ने चाहना पलायो ।

देवीजीको ‘वक्रपुराण’ व्यंग्योक्ति संग्रह काव्यगत गुण, व्यङ्ग्यगत धार र हाँस्यगत प्राणले ओतप्रोत रहेको देखिन्छ । काव्यशास्त्रअनुसार उत्तमकाव्यका अवयवले गुथिएका मोतीहरू जस्तै प्रत्येक निबन्ध सुन्दर ढंगले उभिएका छन् । राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय र ग्रामीण परिवेशका कथा–सन्दर्भलाई समान सहजताका साथ प्रस्तुत गर्न सक्नु उहाँको विशेष क्षमता हो । दुर्गम गाउँका भाका, पीडा, घटनाहरूलाई पनि हास्यव्यङ्ग्यको प्रभावकारी माध्यमबाट बेजोड शैलीमा पस्किनु लेखकको मौलिक प्रतिभा हो । साँचो हास्यव्यङ्ग्यमा आफू र वरपरका कमीकमजोरीहरूलाई नलुकाई निरङ्कुश ढंगले उतार्न सक्नुपर्छ भन्ने धारणा यहाँ पुनः प्रमाणित हुन्छ । देवीजीले समाजका काला कृत्य, विचलन र विकृतिलाई घुमाउरो भाषामा पेचिलो शब्द, चोटिलो व्यङ्ग्य र झट्किने लयका माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्नुभएको छ ।

देशका कुनाकाप्चाका मान्छेका हाउभाऊ, समाजका धूर्त साहू–मालिक, घमण्डी पण्डित–पुरोहित, अपहेलितको घाउको मार, सबैलाई ‘वक्रपुराण’ ले एकपछि अर्को गरी पर्दाफाश गरेको छ । मास्टरको छडीदेखि धनीको घडी, बारुले कान्छोले लुकाएको झाडीदेखि नर्तकीको साडी, जीवनका यथार्थ र समाजका विडम्बनालाई चतुरतापूर्वक उद्घाटन गर्ने लेखहरू यस संग्रहमा पाइन्छन् । राजनीतिमा मौलाइरहेका असङ्गति विसंगतिहरूमा यति तीव्र व्यङ्ग्यवाण प्रहार गर्न सक्ने शक्ति देवीजीको लेखनीमा रहेको देखिन्छ । सम्पूर्ण पुस्तकको भाषा सललल खोला बगेजस्तै छ—मिठास, शब्दचयनको चातुर्यता, अनुप्रासको उचित प्रयोग र हास्य–व्यङ्ग्य दुवैलाई सन्तुलित ढंगले पस्कने कौशल यहाँ देखिन्छ । यी सबै मिलेको कृति देख्दा साँच्चै भन्न मन लागेको छ – यो सामान्य लेखकीय क्षमताको परिणाम होइन ।

‘वक्रपुराण’ मा समेटिएका उन्नाइस व्यंग्य–निबन्धहरू नेपाली समाजको संरचना, मानसिकता र मानवीय मूल्यप्रणालीलाई सूक्ष्म अवलोकनबाट व्याख्या गर्ने गहिरो साहित्यिक दस्तावेज हो । यी निबन्धहरू विषयवस्तुका दृष्टिले भिन्न देखिए पनि, समग्र रूपमा भने आधुनिक नेपाली समाजमा व्याप्त अस्थिरता, स्वार्थ, अकर्मण्यता, राजनीतिक अव्यवस्था, सांस्कृतिक ह्रास र मनोवैज्ञानिक जटिलताहरूको एकीकृत चित्रण मान्नु पर्छ । संग्रहको आरम्भ ‘बिर्सने रोग’ बाट हुन्छ, जसले विस्मरणलाई मान्छेको सामान्य कमजोरी नभई एक योजनाबद्ध एवं ‘चयनात्मक विस्मृति’ को रूपमा व्याख्या गरेको छ । मानिसले आफ्ना कर्तव्य, अरूबाट प्राप्त सहयोग, सामाजिक उत्तरदायित्व जस्ता पक्ष चटक्कै बिर्सिन्छ र सट्टामा लाभ र स्वार्थसँग सम्बन्धित क्षणहरू अत्यन्त तीक्ष्णतापूर्वक सम्झन्छ भन्ने तितो सत्य पक्षको उजागर भएको छ यस लेखमा । त्यसपछि आउने ‘कन्जुस्याइँ’ ले भौतिक वस्तु जम्मा गर्न पल्केको मान्छेले आफ्नो र परिवारका खुसीभन्दा पर पुगी कञ्जुस्याइँको प्रवृत्तिलाई मलजल गरेका उदाहरण प्रस्तुत गर्दै, व्यवहार, कृतज्ञता र मानवीय संवेदनामा देखा पर्ने सीमितता प्रस्फुटित गरेको छ । ‘केही याईंहरू’ ले अल्छ्याइँदेखि चतुर्याइँसम्मका विविध सामाजिक र मनोवैज्ञानिक कमजोर पक्षलाई प्रतिरूपका रूपमा देखाउँदै, नेपाली जीवनमा मौलाइरहेका अल्पदर्शिता र मूल्यहीन प्रतिस्पर्धाको तीक्ष्ण आलोचना गरेको छ ।

‘नहिँड्ने’ निबन्धले शारीरिक गतिमा मात्र होइन, मानसिक, सामाजिक तथा संस्थागत गतिशीलतामा समेत नेपाली समाजको स्थिरता र जडताले गरेका क्षतिहरू उजागर भएका छन् । ‘मूर्खोपचार’ दार्शनिक गहिराइमा रहेको निबन्ध हो, जसले मूर्खता स्थायी र निश्चित परिभाषा नभई सापेक्ष, परिस्थितिजन्य तथा चेतना–स्तरअनुसार बदलिने चरित्र भएको औँल्याउँछ । अरूलाई मूर्ख ठान्ने मानिस अन्ततः आफ्नो नै अपरिपक्वता प्रकट गर्छ भन्ने लेखकको दृष्टि यहाँ अत्यन्त प्रासंगिक रहेको छ । भाषिक र सांस्कृतिक चेतनासँग सम्बन्धित ‘उखान कि पद्यलय’ मा नेपाली मौखिक परम्पराको मौलिकत्व र सामुदायिक ज्ञानको मर्मभेदी प्रस्तुति भेटिन्छ । आधुनिक पुस्ताले उखान–टुक्का, पद्यलय जस्ता मौलिक अभिव्यक्तिलाई विस्थापित गर्न थालेको चिन्ता यसमा गहिरोसँग व्यक्त गरिएको छ । ‘इतिवृत्त’ निबन्धले इतिहासले नछुने मानिसका आन्तरिक अवस्था, अनुभूति, मनोवृत्ति र आत्मगत घटनालाई जीवनको असल अभिलेखका रूपमा पुनर्स्थापित गरेको छ ।

‘पशुपतिको निर्णय’ संग्रहकै सबैभन्दा सशक्त व्यंग्य हो, जहाँ देवता पशुपतिनाथ स्वयंले शिक्षादेखि प्रशासन, राजनीतिदेखि साहित्यिक क्षेत्र, जंगलदेखि शहरी जीवन, धार्मिक कर्मकाण्डदेखि सामाजिक व्यवहारसम्मका सबै पात्र–घटना निरीक्षण गर्ने जिम्मेवारी पाएका छन् । देवताको आँखाबाट देखिएको आधुनिक समाज वास्तवमा विद्रूप एवं हास्यास्पद र कतिपय ठाउँमा नैतिक पतनको चरम उदाहरण बन्न पुगेको यथार्थ लुकेको छैन । यसपछि आउने ‘दैले द को डुक्र्याइ’ ले दलाली, दादागिरी, दस्तुरखोरी जस्ता ‘द’ ले सुरु हुने शब्दहरूको विस्फोटक वृद्धिलाई समकालीन नेपालको सामाजिक–आर्थिक संरचनासँग जोडेर व्यंग्य गरेको छ । यहाँ रातदिन पसिना बगाउने श्रमिक, माटो कोर्ने अनि ढुंगा फोर्ने वर्ग धतुरो पेले झैं पेलिएर पछाडि धकेलिन्छ र अवसरवादी वर्ग सधैं शीर्षस्थानमा पुग्छ भन्ने अभिव्यक्तिले धराको सत्य ओकलेको भेटिन्छ । ‘गफको बान्की’ मा नेपाली समाजको गफ–संस्कृतिलाई सामाजिक अन्तर्क्रियाको अनौपचारिक तर प्रभावकारी माध्यमको रूपमा चित्रण गर्दै, यसले सूचना–संचार, अफवाह, राजनीतिक प्रचार र सामाजिक मनोविज्ञानसँग यसको घनिष्ठ सम्बन्धको विश्लेषण गरेको छ ।

‘प्रयत्न’ शीर्षक निबन्धले नेपाली समाजको प्रगति अवरुद्ध पार्ने कारणहरूको खोजी गर्दै, प्राकृतिक सम्पन्नता हुँदाहुँदै पनि कर्महीनता, जाँगरहीनता र व्यक्तिगत स्वार्थले राष्ट्रलाई जकडिरहेको यथार्थ देखाउँछ । ‘अपवाद’ मा लेखकले नयाँ विचारलाई अस्वीकार गर्ने, रूढिवादी मान्यतामा अडिने र भीडको मानसिकताले चल्ने समाजलाई चुनौती दिँदै, इतिहासमा देखिएका अपवादहरूको महत्व र उनीहरूको योगदानलाई पुनःस्थापित गरेका छन् । ‘नेताको कुरो’ ले नेतृत्वको भ्रम, जनताको अधकल्चोपन, राजनीतिक अस्थिरता र नेताको ठूला–ठूला भाषणमात्र भरिएको व्यवहारिक शून्यतालाई अत्यन्त सजीव उदाहरणसहित व्यंग्य गरिएको छ । यस्तै, ‘उपहरूको अवतार’ मा प्रशासनिक संयन्त्रमा देखिने ‘उप–संस्कृति’ ले कसरी निर्णयको असली शक्ति कब्जा गर्छ र औपचारिक प्रक्रिया केवल नाटक बनिरहन्छ भन्ने स्पष्ट देखाएको छ ।

‘कुरा खेलाउने बानी’ ले कल्पना, बढाइचढाइ र मानसिक पलायनवादको आकर्षक तर भ्रामक संसारलाई नेपाली सामाजिक मनोविज्ञानसँग जोडेर व्याख्या गर्छ, जहाँ मानिस वास्तविक प्रयासभन्दा कल्पनामा राजदरबार निर्माण गर्न सहज ठान्दछ । ‘आज नै’ निबन्धले वर्तमानप्रतिको बेवास्ता र भोलिमुखी मानसिकतालाई समय–व्यवस्थापनका दृष्टिले अत्यन्त हानिकारक देखाउँदै, नेपाली समाज विकसित हुन नसक्नुको मूल कारण वर्तमानप्रतिको उपेक्षा हो भन्ने दृष्टि प्रकट गरेको छ । ‘अंग प्रत्यारोपणको भूकम्प’ ले आधुनिकताको अनुकरण, बाहिरी रूपान्तरणप्रतिको आकर्षण र भित्री चेतना परिवर्तनप्रतिको उदासीनतासँग सम्बद्ध सामाजिक विडम्बनालाई दार्शनिक तहमा कडा प्रहार गरेको कतै लुकेको देखिन्न । अन्ततः ‘खेतीको आद्योपान्त’ निबन्धले राजनीतिक, सामाजिक, अर्थोपार्जन, भावनात्मक, नाटक–केन्द्रित र गफ–केन्द्रित विभिन्न प्रकारका ‘खेती’हरू मार्फत मानवीय क्रियाकलापका विविध पक्षहरूको रूपकात्मक विवेचना गरेको छ । ‘कालको विधान’ को व्यंग्यात्मक संरचनाले मृत्यु जस्तो अनिवार्य सत्यसँग पनि मानिसले खेलवाड गर्न खोज्ने, प्रशासनले यसलाई प्रक्रियागत जटिलतामा बाँध्ने र मानवीय स्वार्थले प्रकृतिका नियममाथि दख्खल जमाउन खोज्ने प्रवृत्तिमा गहिरो प्रहार गरेको छ ।

समग्रमा, यी सबै निबन्धहरू नेपाली समाजको मनोवैज्ञानिक, सामाजिक, राजनीतिक तथा सांस्कृतिक तहहरूको समग्र चित्रण हुन् भन्नुमा कतै दुई मत छैन । व्यंग्यका माध्यमबाट लेखकले उठाएका मुद्दाहरू सतही हाँसोका लागि होइनन्; ती हाम्रो सामूहिक चेतनालाई उठाउने, अन्तर्मनलाई झस्काउने र समाजलाई पुनर्विचार गर्न बाध्य पार्ने पेचिला, दर्बिला, गतिला उपकरण हुन् । अन्त्यमा, ‘वक्रपुराण’ व्यंग्य निबन्ध साहित्यको माध्यमबाट नेपाली समाजको चरित्रभित्र रहेका प्रकाश र छायाँका सबै तहहरूलाई उजागर गर्ने शक्तिशाली कृति हो, जसले हास्यभित्र पीडा, व्यंग्यभित्र सत्य र कथाभित्र जीवनको यथार्थ बोकेको छ ।

०००
काठमाडाैं