नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

डा. सुकुम शर्मा :

कुखुरी काँ, बासी भात खाँ….भन्ने गीतको बोलमा रमाएर बालककाल काटेको पत्तै भएन । उमेर पाको हुँदै गएपछि बालकहरूसँग खेल्दै समयबोध गर्न थालेको पनि युग नै बितिसकेको छ । बितेको युगलाई सम्झेर भन्दा पनि बाँचेको वर्तमानलाई भोगेर हेर्दा बालककालको लोली र अहिलेको पाको बोली उस्तैउस्तै भएकामा कुनै आश्चर्य त होइन तर पनि समयको खेल भने फरक नै देखिएको छ ।

बाल्यकालको लोलीमा कुखुरी काँ, बासी भात खाँ भन्ने लय अहिलेको भुक्त समयसँग साट्दा रोचक मात्र होइन घोचक पनि बनेको छ । बालबोलीसँग आजको समय पढ्दाको मज्जा भने छुट्टै छ । बालबोलीमा कथिएको घटनासँग पाको समयको पौंठेजोरी मिलेको देख्दा म रनभुल्लमा परेको छु । यस कथनमा कुखुराको डाँको खानका लागि नै त हो ! अनि अहिलेको समयको कथनको डाँको पनि खानमा नै साटिएको छ भन्ने सार कुरो लुकेको छ । तलदेखि माथिसम्म साजीदेखि बासीसम्म लफुन्याउने समय अहिलेको मात्रै होइन कि ? गाँठी कुरो त साठी नकाटी कसरी पो बोध होला र ? तैपनि कुखुराको डाँकोमा फाँको मिलाएर समय सिउँदाको गर्व साटिनै पर्छ, होइन त !

आजको समाजमा सत्ता र शक्तिको गर्जन भएपछि बासी भात त डाँकैले छोपेर लफुन्याउन सकिन्छ । त्यसैले त अधिकारको बोलीमा प्रश्न सोधिन्छ, खोइ बासी भात ? बासी भातको खवाइमा हिस्स परेर फिस्स हाँस्न पर्ने दिनको कुरो बोध गर्न सहज त छैन तर पनि बालककालको लोलीबाट समाजले सिकाएको यो पाठ नै छलछामको जाहेरी होला भन्ने कुरा कसले पो सोचेको थियो र ? त्यसैले त डाँको छोडेर कराउने कुखुरालाई ‘बिरालाले खायो’ भन्दै दिएको उत्तरमा युग मात्र छलिएको छैन, कुखुरो मात्र डल्लिएको छैन- समाजको छली मनोविज्ञानमा समयको गति पनि अल्मलिएको छ ।

हो, हाम्रो समाजमा हिजोदेखि आजसम्म बिरालो भएर या ढाडे पल्टेर, साँढेझैं ढल्केर तर मार्नेले नै धेरैको खाना लफुन्याएको देखिएको छ । कुखुरी काँसँग बासी भात मात्र होइन सबै कुरा आँ गर्ने नीति नै आजको मानिसले मूल सिद्धान्त बनाएको छ । सत्ताको भत्ता होस् वा शक्तिको बल देखाएर बासी भात भन्दै साजी तर तन्काएर जुँघा मुसारेको ढाडे बिरालाको अस्तित्व कसले नबुझेको हो र ? कुखुराको डाँकोको मर्म बिर्सेर समय छल्न बिराला मार्काले सत्ता र पदको अहम् देखाएका छन् र बासी भात भए पनि खाऊँ न त भन्ने कुखुरालाई ढाडे बिरालो देखाएर तर्साउँदै समयको छलछाम गरेका छन् ।

यसरी बासी भनी हडपेको खाना पचाउन होस् या पेटको लयमा मिलाउन बुद्धिको खेल र पेटको तेल बाल्न यो सिद्धान्त उत्तम बनेको छ । उत्तम सिद्धान्तका मार्गमा अधम बनेर पछि पर्न पनि त भएन । न्यायको ढोंगमा समाजको मुल अर्थलाई छलमा बदलेका अनेक कथा पुर्पुरो ठोक्दै मानिससँग जिउँदै रहेका छन् । यी कथा जीवनका आदर्श मात्र होइनन् समयका आधार पनि हुन् भन्ने मान्यता डल्लिएको छैन । यसर्थ डाँको छोड्ने कुखुरो अनि साटो फेर्ने बिरालो नै त आजको समाजको मनोविज्ञान रहेछ ।

छलछामको शास्त्रलाई यथार्थको अस्त्रमा बदल्न बिरालो खोजेर उफ्रने कुखुरालाई खोई बिरालो भनी प्रश्न गर्दा सहज उत्तर दिइएको छ— ‘मुसा मार्न गयो ।’ कुखुरो र बिरालो समाजकै मत त हो नि भनेर मात्र पुग्दैन । बिरालो बासी भात चोर्दैन, मुसा मारेर बाँच्छ भन्ने कथनमा आफ्नै पौरखको गर्व गरिएको छ । बिरालो पाल्ने समाजमा छली प्रवृत्तिको यो मनोविज्ञान जिउँदो छ अनि समाजको यही आदर्शमा समय अल्मलिएको छ । अलमलमा परेर जीवनको आदर्श पनि छलिएको छ ।

सत्ताबाहिरको बासी भात होइन सत्ताभित्रकै ताजा मासु लुछ्न मुसा खोजेको भन्ने कर्मको लोलीमा आफ्ना सन्तान, दरसन्तानलाई सबल बनाउन लागिपरेको छल होइन भन्ने केही आधार छ र ? छलबलमा नै स्वाद जमाएकाको भाउ नै बेग्लै छ । डरमा तर्सेर होस् वा आदर्शमा गम्केर बासी भात नखाएकासँगको के नै अर्थ छ र ? सत्ता र तिघ्रेको बलमा मुसा तर्साएर किर्ना बनेकाहरूलाई जति नै फाइल खडा गरे पनि पर्दा हटाएको राग अलापे पनि कसैले देख्न सक्दैनन् । मुसाको बल चुँचुँमा र एक दुई कुरा काट्नमा भए पनि बिरालाका सामु पर्दा मुटुदेखि काँप्दै तर्सनमा र लुक्नमा नै सन्तोष चुलिएको देखिन्छ ।

त्यसै भएर त खोइ मुसा भन्यो भने ‘दुलो भित्र पस्यो’ भनेर जवाफ दिइन्छ । त्यो दुलो जीवन भन्दा ठुलो र लहरो तान्दा पहरो देखिने जस्तै लाग्छ । हो त दुलोभित्र के के छ के के ? त्यो हेर्न नखोजेकै जाती । हेर्नेले मुख मिठ्याउँछ, लुक्नेले स्वाद मार्छ अनि दुलाभित्र पस्ने मुसाहरूको खोजीमा को लाग्छ र ? आखिर मुसाहरू बिरालाको घाँटीमा घन्टी बाँध्ने पनि त होइनन् । मुसाहरू लुकेको दुलो खोज्दै या प्रश्न गर्दै ‘खोई दुलो ?’ भनिएमा त्यसको सहज उत्तर छ ‘गाईले कुल्च्यो ।’ गाई भन्ने बित्तिकै प्रश्न उठाउन पनि दसपल्ट सोच्न पर्ने नै हुन्छ । हो त गाईको साधुपनमा जीवनका अभीशप्त खेल लुकाउन पनि सहज नै हुने देखिन्छ । सुधोपनको फायदा उठाउन ढाडेहरू पहिलेदेखि नै सफल र टाठा देखिएका छन् ।

गाई समाजको अर्थमा साधु, कामधेनु, लक्ष्मी मानिएको छ भने त्यहाँ अनर्थ देखिँदैन । गाईले नै कुल्चेपछि बिरालाको ढाडेत्वमा कुनै शनिले आँखा लगाउँदैन । गाईको पवित्रतामा शङ्का उठ्दैन र बिटुलिएको पक्ष पनि गाईबाट सोझै चोखिने मान्यता समाजमा जिउँदो छ । गाईको पवित्रता र सुधोपनमा पनि शङ्का गर्दै प्रश्न गर्न कोही आउला अनि ‘खोई गाई ?’ पनि भनिएला । यसो भनिए पनि आपराधिक कर्म छोप्न सहजै उत्तर भनिन्छ— ‘खोलाले बगायो ’। खोलाले बगाएपछि टन्टै खलास । ढाडे बिरालाका कैला जुँघामा फेरि तरको चिल्लो लहर या घेरो थपिएला । न प्रमाण, न आदेश, न उजुर न बाजुर ! आफै ‘खोई खोलो ?’ भन्ने दिन आएमा ‘सुक्यो’ भनेदेखि पुगिहाल्यो । सुकेपछि के लाग्यो त ? फेरि मूल फुटाउन त अर्कै जुक्ति पो चाहिन्छ ।

खुप् डाँको छोडेर बोल्ने कुखुरो, लाटो बनेर तर मार्ने बिरालासँग जिल्लिएको त्यो बाललोलीको पाठबाट मान्छेले कहिल्यै शिक्षा सिकेन भन्न मिल्दैन । यसभित्र जीवनको रस फेला पारेको छ र त समयको आड मिलेको दम्भ चुलिएको छ । दम्भले पारेको प्रभावमा जीवनको गतिसँगै मति पनि बदलिएको छ । बदलिएको मतिमा समयको डाँकोसँर्गै अघि बढ्न पनि समय नै पढ्न पर्ने होइन र ?

मान्छेको जातसँग जोडिएको यस पाठमा गहिरिँदा हेर सुकुमे, तेरो आदर्श पनि त्यही ड्याङको मुला हो भन्दा फरक पर्दैन । सबैको मुख आँ भएको बेला तेरो आदर्शलाई बिरालो देखाएर तर्साइन्छ । बासी भातको डल्लोमा र्‍याल चुहाएर मुसाको स्वाद पर्खेको बिरालो पल्काएर जिल्लाइन्छ । बिरालाले तर मारेको समयलाई गाई लगाएर कुल्चाइन्छ र लेखातन्त्रको खोला देखाएर बगाइन्छ अनि सामसुम र खासखुसको रागमा तेरो आदर्शलाई एउटा मजाकको विषय बनाइन्छ ।

कानुनका आँखामा सबै ठिकठाक देखाएपछि र देखिएको बोध भएपछि केही गर्न नसक्ने यही आदर्श, समयको लय अनि दुर्गतिको पाठ भएको छ । उजुरीका कुखुराहरू बेरुजुको फाइलभित्र बासी भात खोज्दै कराउँदा बिरालाले खाएको भए पनि नदेखिने बिरालासँग जोडिएर मुसो, दुलो, गाई, खोलो हुँदै यो रहस्य सुक्छ । सुकेको रहस्यमा कुखुराहरू सबैको मुख आँ देखेर आफ्नो डाँको बन्द गर्छन् । कुखुराको डाँकोमा बिरालासित साइनो गाँस्न पर्ने बाध्यता कसरी सिर्जना भएको हो ? यो स्थिति सिर्जना हुनमा सानादेखि ठुलासम्मको सामाजिक भूमिका पनि त खोजीको विषय बनेको छ । त्यसैले त कुखुरी काँ, सबै कुरा आँ भएको समय बेलगाम भएको होला ।

अहिलेसम्म पनि समाजमा कुखुराको डाँको जति नै सुनिए पनि बिरालाहरूकै रजाइँ छ । बासी भातका अनेक पोकाभित्र समाजको साजी आँखा बन्द भएको छ । भ्रष्ट आचरण समाजको गतिभित्रको सुगन्ध ठानेर पुज्य भएको छ । गाईको सुधोपन सधैं नछलिएला । खोलो पनि सधैं नसुक्ला । यसो भए पनि कुखुराहरूको डाँको बन्द हुँदैन र यो डाँको समाजका जागरणमा विगुल फुक्न पछि पर्दैन ।

०००
कीर्तिपुर