सक्षम र सवल प्रदेश,सुनिश्चित अधिकार

फर्सीको पनि जीवनदर्शन हुन्छ

चार दिन बाँच्नु र आजै मर्नुमा के फरक छ ? तिम्रो आह्वानले स्वीकृति पाए पनि मलाई त कुनै पनि राहत मिलेन । समावेशी भनेर एकै ठाउँमा बसाले पनि पहिलो काल त निमुखाकै आयो । यहाँ समानता मात्र होइन, समाताको पनि खाँचो छ ।

Nepal Telecom ad

भागवत खनाल :

मेरो घरको बरन्डाको एउटा कुनामा लहरै तीनवटा फर्सी राखिएका छन् । पहिलो दुईवटा लगभग परिपक्व छन् । अर्को चाहिँ निहायत किशोरावस्थामा छ । जेठो र माहिलो फर्सी ठिङ्ग उभिएका छन् भने कान्छो चाहिँ लत्र्यान्न परेर पल्टेको छ । म फर्सीका तीन भाइलाई पालैपालो हेरिरहेको छु । टिपेर राखेको भए तापनि उनीहरू अझै जीवितै छन् ।

श्रीमद्भागवत पुराण भन्दछः-
‘अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् ।
फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ।’
भागवतमा ‘जीवो जीवस्य भोजनम्’ भनिएको छैन । अपितु त्यहाँ ‘जीवो जीवस्य जीवनम्’ भनिएको छ । कुनै पनि जीव अर्को जीवलाई नखाई जिउन सक्दैन । जीवले जीवलाई भक्षण गर्नु उसको रहर होइन, बाध्यता हो । यो कुरा भयानक छ । परन्तु सृष्टिको प्रपञ्च नै यस्तै छ ।

प्राकृतिक जीवनमा बाँच्ने अधिकार सबैलाई छ । परन्तु बचाउने कर्तव्य चाहिँ कसैको पनि छैन । प्रकृतिमा बलियोले कमजोरलाई पेल्दै जान्छ । बलियाबिच पनि प्रभुताका निमित्त आपसी सङ्घर्ष हुन्छ । जसले जित्छ, ऊ ‘सर्भाइव’ गर्छ । जो हार्छ, उसको अस्तित्व मेटिँदै जान्छ । किन्तु त्यो प्रक्रिया स्वाभाविक प्राकृतिक पद्धतिको रूपमा स्थापित छ ।

मनुष्य मनुष्यबिच भने बलियोले कमजोरलाई पेल्ने र लपेट्ने प्रवृत्ति बडो निर्मम छ । मर्न पनि नदिने र बाँचे जस्तो गरी बाँच्न पनि नदिने । मनुष्यमा एउटा बसिखाने वर्ग हुन्छ । अर्को चाहिँ गर्ने, तर गरेको खान नपाउने वर्ग । मानव जब प्राकृतिक अवस्थाबाट सांस्कृतिक अवस्थामा प्रवेश गर्‍यो, उसले प्रकृतिका रीतिहरूको उल्लङ्घन गर्न थाल्यो । प्राकृतिक जीवनमा गरिखान सक्नेको आधिपत्य हुन्थ्यो भने सांस्कृतिक जीवनमा गराई खानेको वर्चस्व कायम भयो ।

फर्सीलाई हेर्दाहेर्दै म त कताकता हराउन पो पुगेँछु । मैले एकोहोरो तीन भाइ फर्सीलाई हेरी नै रहेको थिएँ । ज्यादा एकसुरे भएकाले होला, मलाई तन्द्रा लागेझैँ भयो । मलाई कस्तो महसुस हुन थाल्यो भने मैले मात्र फर्सीलाई हेरिरहेको छैन । फर्सीहरूले पनि कहिले एक्लै र कहिले समवेत मलाई हेरिरहेका छन् ।

फेरि ठुलो फर्सी मतिर हेर्दै बोल्न थाल्यो । ‘हाम्रो जीवनमा पनि सुख र दुःख छ । हाम्रो जीवन पनि आरोह र अवरोहको रामकहानी हो । हामीबिच पनि विभेद र वञ्चितीकरण हुन्छ । हामीमध्ये पनि कोही मस्तीमा झुम्छ भने कोही फाकामस्तीमा रुन्छ । यसो हामी तीन जनालाई नियालेर हेर् त ! के देखिस् ? हो, तैँले केवल तीन थान फर्सी मात्र देखिस् हैन ? जसलाई तँ मुड चलेको बेला पकाएर खाने छस् ।’

दार्शनिक नित्सेले भनेका थिए, यदि तिमीले लगातार खाडललाई हेरिरह्यौ भने खाडलले पनि तिमीलाई हेर्न थाल्नेछ । तुक न तालको कुरामा गहिराइ नाप्न थालेपछि कि विक्षिप्त बनिन्छ कि त दार्शनिक । परन्तु लागेको बानी कहाँ सहजै त्याग्न सकिन्छ ? म हातमुख धोएर तरोताजा हुने कोसिस गर्न थालेँ । फर्सीले डराउन दियो भनेर कसैलाई भन्नु पनि कसरी भन्नु । ‘अब मरे पनि फर्सीलाई दिमागमा आउन दिन्न’ भनेर मनमनै प्रण गर्दै खाना खान थालेँ । धन्न फर्सीको तरकारी पकाएको रहेनछ । दिमागमा किञ्चित सान्त्वना मिले झैँ भयो ।

खाइवरी चुठेर हात पुछ्दै थिएँ, फेरि ठुलो फर्सीको आवाजले लखेट्न थाल्यो । ‘एक बार हामीलाई अझै गहिरोसँग नियालेर हेर् त मान्छे !’ मैले उसलाई यन्त्रवत पुलुक्क हेरेँ । उनीहरू क्रोधले सिल्लीझैँ भएका थिए । ‘हो, हामी पनि तँलाई पकाएर खाने योजना बुन्दैछौँ । तँलाई पनि लहराले टनटनी बेरेर निसास गराउने फिराकमा छौंँ हामी ।’ मेरो समग्र शरीर काँपिरहेको थियो । मैले ठुलो फर्सीका आँखा, नाक, मुख र कानसमेत देख्न थालेँ । फर्सी खिलखिलाएर हाँस्दै थियो । बोल्यो, ‘डर लाग्यो ? भइगो नडरा । हामी तँलाई खादैनौँ । हामीले खाने काम सकिसकेका छौं । हामी मान्छे झैँ हमेसा खानैको चिन्तामा हुँदैनौँ । हामी तिमीहरू झैँ लोभ, लालच र आसक्ति जान्दैनौँ ।’ कोही आएर झकझक्याएपछि मात्र तन्द्रा खुल्यो । म पसिनाले लुछुप्पै भिजेको थिएँ ।

म नजानिँदो किसिमले फर्सीसँग प्रभावित हुँदै थिएँ । ठुलो फर्सीले पनि म ऊसँग मोहित हुँदै गएको कुरा चाल पाएको रहेछ । ऊ फेरि बोल्न थाल्यो, ‘वनस्पतिमा पनि ‘मेकानोरिसेप्टर’ अर्थात स्वस्फूर्तग्राही इन्द्रिय हुन्छ । हामी आफूलाई भएको स्पर्श, दवाव, कम्पन वा ध्वनि जस्ता कुराबाट उत्तेजित, प्रेरित या पीडित हुन्छौँ । हाम्रा लागि इन्द्रियको काम सूक्ष्म रोमहरूले गर्दछन् । तिमी मनुष्यहरू हामीलाई जड भनेर तिरस्कार र अवहेलना गर्दछौँ । परन्तु हामीमा पनि चैतन्य हुन्छ । हामी पनि खान्छौँ, पिउँछौँ र खानाको खोजीमा भौँतारिन्छौँ । हाम्रो पनि विवाह हुन्छ । हो, हाम्रो खाने र पिउने मुख तेरो जस्तो छैन । नाक, कान, आँखा, जिब्रो र छाला तेराभन्दा फरक छन् । हाम्रो प्रजनन र मनुष्यको प्रजननमा भिन्नता हुन्छ ।

लता ऊर्ध्वगामी हुन्छ । ऊ सूर्यको किरण खोज्दै माथिमाथि चढिरहन्छ । बाहिरी अङ्ग जति माथि गयो, भित्री अङ्ग आहाराको खोजीमा त्यति नै तल जान्छ । किनकी ऊर्ध्वगमनका लागि धेरै ऊर्जा आवश्यक पर्छ । तिमीहरूले ढालेको वृक्षको घाउबाट अर्को वृक्ष पलाउँछ । ऊ बोल्छ, तर तिमी सुन्दैनौँ । ऊ रुन्छ, तर तिमी महसुस गर्दैनौँ । उसले गीत गाउँछ, किन्तु तिमीमा त्यो संवेदना बुझ्न सक्ने भावना, चाहना र शक्ति छैन ।’

भोलिपल्ट बिहानै परिवारका सबैजना चियापानका लागि त्यही बरन्डामा जम्मा भए । चियापानका सिलसिलामा फर्सीलाई नसम्झने र नहेर्ने प्रतिज्ञा नगरेकाहरूले आँखै लगाएनन् । म ‘मरे सम्झन्न’ भनेर प्रण गरेको मान्छेका आँखा भने सिधा फर्सीमा गएर अडिए । मलाई फर्सीको फिक्री भएझैँ फर्सीहरूलाई पनि मेरो परवाह थियो । उनीहरू आपसमा कुराकानी गर्दै मलाई नै हेरिरहेका थिए ।

ठुलो फर्सी भन्दै थियो, ‘तेरो मानव जगतभन्दा वनस्पति जगत इमान्दार र सच्चा छ ।’ बिचको फर्सीले त ठुलोले भनेका केही कुरा बुझिरहेको थियो, परन्तु सानो फुच्चे चाहिँ भने रनभुल्ल थियो । कलिलैमा आमा गुमाएको बबुरो फुच्चे ठुलोले जे भने पनि ट्वाल्ल परेर हेरिरहन्थ्यो । ठुलो फर्सी सानाहरूलाई सम्बोधन गरेर बोल्दै गयो, ‘हेर बाबु नानी हो ! मनुष्य र पशु झैँ हामी पनि सिकार खेल्छौँ । हामीले पनि प्रतिद्वन्द्वीलाई लखेटी लखेटी हैरान पार्छौं । हामी पनि आक्रमण र प्रत्याक्रमण गर्छौं । परन्तु हाम्रो प्राकृतिक जगतको हार र जित नियोजित हुँदैन । प्रकृतिमा पनि शोषण हुन्छ, किन्तु त्यो पूर्वनिर्धारित हुँदैन । सङ्घर्षको क्रममा जो बलियो हुन्छ त्यही विजयी हुन्छ । तर प्रकृतिले मनुष्यले हामीलाई यहाँ बरण्डामा ल्याएर राखे झैँ बन्दी बनाएर राख्दैन ।’

अचानक म के देख्छु भने निमुखा बालक झैँ अबोला भएर बसेको सानो फर्सी हल्लिरहेको छ । धेरै नबुझे पनि ऊ ठुलोका कुरामा प्रभावित भएर चलमलाइरहेको छ । म भरसक उसबाट नजर बचाउने प्रयत्न गर्दै थिएँ । तर फुच्चे र मेरा आँखा जुधिहाले । उसका आँखाहरू आँसुले भरिएका थिए । टाउको सानो र चुच्चाचुच्ची परेको थियो । ऊ फेरि ठुलोतर्फ फर्क्यो । भन्यो, ‘म तिमीहरूका धेरैजसो कुरा बुझ्दिनँ । तर एउटा कुराको खट्का छ ।’ ठुलो र माहिलो दुवैले उत्सुकतापूर्वक सानोलाई हेर्न थाले ।

सानोले पुलुक्क मलाई हेर्‍यो । उसका आँखा अझै पनि रसाइरहेका थिए । मलाई उसका आँखामा आँखा राखिरहन डर लाग्यो । मैले आँखा अर्कोतिर फिराएँ । तर कान भने सानेका कुरा सुन्न उत्सुक थिए । उसले मेरै बारेमा कुरा गर्दै भन्यो, ‘यो मान्छेले हामी तीनै जनालाई एकै दिन टिपेर यहाँ ल्याएर राखेको हो । तिमीहरू दुवैलाई उभ्याएर राख्यो, मलाई भने पुर्लुङ्ग पल्टाएर छाडिदियो । मैले त्यसको कारण जान्न सकेको छैन ।’

सानेका कुरा सुनेर म झसङ्ग भएँ । फर्सीबारीको गोडमेल मैले नै गरेको हुँ । सबैलाई मैले नै मल र जल दिएर हुर्काएको हुँ । ‘सिजन’ सकिएर लहरो सुक्न थाल्दासम्म जेठो र माहिलो अलिअलि छिप्पिए पनि कान्छो कच्चै रह्यो । दुई हप्ताअघि मैले नै सबैलाई त्यहाँ ल्याएर राखेको हुँ ।

मैले तीन भाइ फर्सीमा पुलुक्क नजर लगाएँ । सहसा मनमा आयो, जेठो र माहिलोलाई ठाडो राखेर यो फुच्चेलाई चाहिँ किन पल्टाएँ हुँला । थोरै गम खाएर सोच्दा के महसुस भयो भने मानवीय अचेतनको सुनियोजित योजनाबाट पनि विभेद हुँदोरहेछ । मेरो सानोलाई अपहेलना गर्ने कुनै सचेत इरादा थिएन । मेरो प्रत्यक्ष चेतनाले उसमाथि करुणा नै राखेको हो । बिचरा राम्ररी हुर्कन सकेन भनेर सहानुभूति पनि जागेकै हो । परन्तु सुषुप्तरूपमा अड्डा जमाएको मेरो अचेतनले सानो र कमजोरलाई नै हेला गर्न लगायो । आज आएर महसुस भयो, मैले पालैपालो तीनवटा फर्सी ल्याएर राख्दा ठुला आकारका दुईवटालाई जतनले थपक्क अड्याएर राखेको रहेंछु, किन्तु सानोलाई भने लापरबाहीसाथ राख्दा ढलेको रहेछ ।

म त्यसरी उद्वेलित थिएँ । तर मेरो परिवारका साराका सारा सदस्यहरू निर्द्वन्द्व गफ चुट्दै थिए । चियाका चुस्कीहरू सकिएपछि रमाइला कुराकानीको पालो आयो । म भने तीन भाइ फर्सीको हिसाब फर्स्योट गर्न नसकेर विह्वल थिएँ । त्यसैबिचमा छोराले सानो फर्सीतर्फ हेर्दै भन्यो, ‘आज मलाई खसीको मासु किन्न जान अल्छी लागेको छ । आज यही सानो फर्सीलाई नै खसी सम्झँदै छ्याप्प काटेर मासु खानुपर्छ ।’

परिवारका अन्य सबैले पनि हाँमा हाँ मिलाए । श्रीमतीले मतर्फ हेर्दै भनिन्, ‘सानो फर्सी काटिदिनुस् है । आज मिट्ठोसँग खानुपर्छ ।’ त्यस्तैमा मलाई फेरि सानो फर्सीले हेरिरहेको महसुस भयो । मानिसलाई खसीले मात्र होइन, फर्सीले पनि हेर्दो रहेछ । मैले नचाहँदा नचाहँदै पनि मेरा आँखा सानेतिरै थिए । सानेले विनम्र स्वरमा भन्यो, ‘अहिलेलाई लौकाले काम चलाए हुन्न ? जो सानो र निर्धो छ उसैलाई सुरुमै मार्ने ?’ अरु सबै निस्फिक्री भएर गफमा मस्त थिए । म भने ठुलो ऊहापोहको पोखरीमा डुबिरहेको थिएँ ।

बरा सानो फर्सी कति अभागी ! उमेर पाको भइसकेकी आमाले जन्माएको बच्चो थियो बबुरो । आमा शनैः शनैः सुक्दै गई । बालकलाई खुराक पुगेन, टाक्सिँदै गयो । मानिसको पनि त धेरै छिप्पिएकी नारीले जन्माएको शिशु तन्दुरुस्त हुँदैन भन्ने भनाइ छ । छिप्पिएकी सुत्केरी कमजोर र शिशु लुखुरो हुन्छ रे । सानेका पनि रहर थिए । टन्न मोटाएर पेटभरि बीजहरू जम्मा गर्दै शेषपछि फेरि अर्को जुनी लिने अभिलाषा थियो उसको । परन्तु कुपोषणले गर्दा उसको पाठेघरमा पातलो झिल्ली मात्र बस्यो ।

उता फर्सीहरू सबै गम्भीर थिए । यता म पनि समवेत गम्भीर हुँदै गएँ । हामीहरू आपसमा हेराहेर गरेर रुन थाल्यौँ । सबैका आँखा भिजे । सानो फर्सीको जीवनदानको करुण पुकार सुनेर मेरो हृदय नै विदीणर् भयो । त्यस्तैमा ठुलो फर्सीले भन्यो, ‘नयाँ वर्षको आरम्भ हुन केही दिन मात्र बाँकी छ । अहिलेलाई लौकाले काम चलाएर नयाँ वर्षको पहिलो दिनमा सानोलाई काटेर खाए कसो होला ?’

म जुरुक्क उठेर भित्र पसेँ र अघिल्लो दिन काटेर बाँकी रहेको आधा लौका काट्न थालेँ । बाहिर फर्सीहरू आपसमा साउती गरिरहेका थिए । सानोले ठुलोलाई भन्यो, ‘नयाँ वर्ष त आउनै लाग्यो । चार दिन बाँच्नु र आजै मर्नुमा के फरक छ ? तिम्रो आह्वानले स्वीकृति पाए पनि मलाई त कुनै पनि राहत मिलेन । समावेशी भनेर एकै ठाउँमा बसाले पनि पहिलो काल त निमुखाकै आयो । यहाँ समानता मात्र होइन, समाताको पनि खाँचो छ ।’

ठुलोले उत्तर दियो, ‘तैँले कुरै बुझिनस् खुजुरे ! यो त मेरो कुटनीति मात्र हो । नयाँ वर्षको पहिलो दिन पनि खसी नखाएर कोही फर्सी खान्छ त ? अब तेरो आयु लम्बिने भयो साने ! बधाई छ ।’ सानेको मोहडा अलिकता उज्यालो देखियो । परन्तु ऊ आफ्नो जीवन र मृत्युबारे जिज्ञासामै थियो । सोध्यो, ‘त्यसो हो भने म अब अझै कति दिन बाँच्न पाउँला ?’ ठुलो फर्सीले गम्भीर हुँदै उत्तर दियो , ‘एक दिन त मर्नु नै छ, तैपनि सकेसम्म काललाई टार्दै जानुपर्छ ।’

साने खान नपाएर टस्क्सियो ठुलो टन्न घाम पस्नी मल स्याहार पाएर सर्प्याे । समावेशी भनेर एउटै लाइनमा बसाले पनि काल त सानाकै आयो । एक दिन मर्नु नै छ तर सकेसम्म काललाई टार्दै जानुपर्छ ।

०००
पाल्पा, हाल अष्ट्रेलिया

Fitkauli Publication Books comming soon
Nepal Telecom ad
भयो भो नभेटौँ

भयो भो नभेटौँ

भागवत खनाल
नकच्चरा

नकच्चरा

आर.सी. रिजाल
चौकीपावर

चौकीपावर

नगिता लेप्चा राई
जिउँदो समय

जिउँदो समय

नन्दलाल आचार्य
भाते सत्ता

भाते सत्ता

महादीप पाेखरेल
ब्याक पेन

ब्याक पेन

सुरेश राई
क्या क्या दिमाग हा हा !

क्या क्या दिमाग हा...

रामकुमार पाँडे