नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

दयाराम सिंखडा  :

कोभिड-१९ महामारी केवल जनस्वास्थ्यको संकट मात्र थिएन; यो एक्काइसौं शताब्दीको एक निर्णायक सामाजिक, शैक्षिक, आर्थिक र सांस्कृतिक अनुभव थियो। यसले मानिसहरूको काम गर्ने, अध्ययन गर्ने, यात्रा गर्ने, सञ्चार गर्ने र एक-अर्कासँग अन्तरक्रिया गर्ने तरिकालाई नै परिवर्तन गरिदियो। यसले अस्पताल र स्वास्थ्य सेवाहरूलाई अस्तव्यस्त बनायो, विद्यालय तथा व्यवसायहरू बन्द गरायो, रोजगारी र जीविकोपार्जनमा असर पुर्‍यायो, साथै मास्क लगाउने, भौतिक दूरी कायम गर्ने, हातको सरसफाइ र अनलाइन सञ्चारजस्ता नयाँ व्यवहारहरूलाई प्रचलनमा ल्यायो। यस असाधारण ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको माझ, राजेश लक्ष्मी मानन्धरको ‘कोभिड-१९ कार्टुन संग्रह २०२० भाग १’ ले शैक्षिक तथा जानकारीमूलक सचित्र कार्टुनहरूमार्फत महामारीको एक सिर्जनात्मक र सहज रूपमा बुझ्न सकिने दृश्यहरू अभिलेखको रूपमा प्रस्तुत भएको देख्न सकिन्छ।

यो संग्रह विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसले हास्य, व्यंग्य र दृश्य कल्पनाहरूको माध्यमबाट एउटा गम्भीर र जटिल विषयलाई सरल र प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। कोभिड-१९ लाई केवल तथ्याङ्क, चिकित्सासम्बन्धी शब्दावली वा राजनीतिक टिप्पणीमार्फत प्रस्तुत गर्नुको सट्टा, मानन्धरले आम मानिसले आफ्नो दैनिक जीवनमा महामारीलाई कसरी अनुभव गरे भन्ने कुरालाई चित्रण गरेका छन्। उनका कार्टुनहरू साना ऐतिहासिक जीवन्त दस्तावेज बन्छन्, जसले डर, चिन्ता, राजनीतिक दाउपेच, अनिश्चितता, अनुकूलन, हास्य, सहनशीलता र सामाजिक परिवर्तनलाई प्रतिविम्बित गर्छन्।

मानन्धरको कामको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको उनको सिर्जनात्मक कला-यात्राको निरन्तरता हो। कार्टुन र चित्रकला (इलस्ट्रेसन) मा उनको संलग्नता सन् १९९० को आसपासबाट सुरु भएको हो, जुन समयमा पत्रपत्रिका र छापा माध्यमहरू दृश्य सञ्चारका लागि सबैभन्दा प्रभावशाली मञ्चहरू थिए। वर्षौंदेखि उनका सिर्जनात्मक कार्यहरू लोकप्रिय स्थानीय पत्रपत्रिका र पछि अनलाइन मञ्चहरूमार्फत प्रकाशित हुँदै आएका छन्, जसले गर्दा उनका कार्टुनहरू नयाँ पुस्ताहरूसम्म पुग्न सफल भएका छन्।

कार्टुन बनाउनु भनेको चित्र कोर्ने क्षमताभन्दा धेरै माथिको कुरा हो।। यसका लागि सूक्ष्म अवलोकन, सही समयको छनोट (टाइमिङ), सामाजिक चेतना र केही दृश्य तत्वहरूमार्फत जटिल सन्देश प्रवाह गर्ने क्षमता आवश्यक पर्दछ। राजेश लक्ष्मी मानन्धरले महामारीका प्रमुख अनुभवहरूलाई सरल तर अर्थपूर्ण चित्रहरूमा रूपान्तरण गरेर आफूलाई अब्बल, लोकप्रिय र सिर्जनशील कार्टुनिस्टका रूपमा स्थापित गर्दै आफ्नो उत्कृष्ट कला क्षमता मार्फत समाजका समसामयिक विषयलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ।

कार्टुन संग्रहका सङ्कलन गरिएको केही उल्लेखनीय दृश्य र सन्देशहरू
COVID-19 प्रोटोकल र निर्देशनहरू यससंग्रहको सबैभन्दा बलियो शैक्षिक विशेषताहरू मध्ये एक यसको COVID-19 प्रोटोकलहरूको सरल प्रस्तुतीकरण हो। महामारीको समयमा, सर्वसाधारण, स्वास्थ्य अधिकारीहरू, सरकारी तथा निजी क्षेत्रका कर्मचारीहरूले बारम्बार मास्क, हात धुने, शारीरिक दूरी, अनावश्यक भेलाबाट बच्ने र जनस्वास्थ्य निर्देशनहरू पालना गर्नुपर्ने आवश्यकता बारे दृश्य कार्टुन मार्फत जानकारी गराएकाछन्।

मानन्धरको यो विशेष संग्रहको सबैभन्दा आकर्षक विशेषता भनेको महामारीको गम्भीरतालाई नबिर्सिकन कठिन परिस्थितिहरूमा हास्य खोज्ने क्षमता हो। पागल साँढेको रूपमा COVID-19 को चित्रण एक शक्तिशाली दृश्य रूपक हो। अप्रत्याशित रूपमा दौडिरहेको साँढेले समुदायहरूमा सर्दै गर्दा भाइरसको अचानकता, खतरा र अनियन्त्रित प्रकृतिलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। छविले अदृश्य जैविक खतरालाई तुरुन्तै देखिने र बुझ्न सकिने कुरामा रूपान्तरण गर्दछ।

परीक्षा बिना SEE परीक्षाको नतिजा प्रकाशन सम्बन्धी कार्टुन अर्को विशेष रोचक उदाहरण हो। यसले कोभिड लकडाउन र स्वास्थ्य प्रतिबन्धहरूले सिर्जना गरेको असाधारण शैक्षिक परिस्थितिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। परीक्षा, मूल्याङ्कन प्रणाली र विद्यालय शिक्षाको परम्परागत दृष्टिकोण अचानक त्यस्तो वातावरणमा अनुकूलन गर्नुपर्‍यो जहाँ शारीरिक उपस्थिति प्रतिबन्धित थियो।

अन्य अधिकांश कार्टुनहरू लकडाउनको दैनिक प्रतिक्रियाहरूमा केन्द्रित छन्। COVID को समयमा लामो कपाल र पानीपुरीको स्वाद हराएको सन्दर्भले आवश्यक सेवाहरूमा पहुँच सुनिश्चित गर्न वा आफ्नो सामान्य दिनचर्या कायम राख्न असमर्थ मानिसहरूको सामान्य घरेलु अनुभवहरूलाई कैद गर्दछ। कपाल लामो भयो, घरमा खाना पकाउने बढ्यो र सामान्य गतिविधिहरू यादगार अनुभवहरू भए।

घरेलु जडीबुटी, पानी, लसुन, अदुवा र बेसारको धुलोको प्रयोगको बारेमा कार्टुनले अनिश्चितताको अवधिमा पहुँचयोग्य घरेलु दृष्टिकोणहरूको खोजीलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्दछ। यस्ता चित्रणहरू सामाजिक रेकर्डको रूपमा मूल्यवान छन् किनभने तिनीहरूले महामारीको समयमा मानिसहरूले के छलफल गरे, विश्वास गरे, प्रयास गरे र साझा गरे भनेर देखाउँछन्।

अनलाइन कक्षाको चित्रण तथा ‘मदर्स डे’ (आमाको मुख हेर्ने दिन) का दिन अनलाइन स्क्रिनमार्फत आमाको अनुहार हेर्ने उपाय समेटिएको अर्को कार्टुनले रमाइलो अनुभव गराउँछ।

शिक्षा र तालिमका लागि एक अतिरिक्त स्रोत
‘कोभिड-१९ कार्टुन सङ्ग्रह २०२०, भाग १’ (COVID-19 Cartoon Collection 2020, Vol. 1) को महत्त्व मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन। यो सङ्ग्रह विद्यालयको स्वास्थ्य शिक्षा, सामुदायिक सचेतना कार्यक्रम र स्वास्थ्य सेवा सम्बन्धी तालिमका लागि अतिरिक्त स्रोत सामग्री बन्न सक्छ। विद्यालयहरूका लागि, यसका कार्टुनहरूले सरुवा रोग, सरसफाइ, मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक उत्तरदायित्व, डिजिटल सिकाइ र आपतकालीन तयारी जस्ता विषयहरूमा छलफलको सुरुवात गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छन्। त्यसैगरी, स्वास्थ्य सेवा सम्बन्धी तालिममा यिनले सङ्क्रमण रोकथाम, बिरामीसँगको सञ्चार, जनस्वास्थ्य प्रणाली र सामुदायिक व्यवहारबारे छलफललाई अघि बढाउन सक्छन्।

निष्कर्ष 
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, राजेश लक्ष्मी मानन्धरको ‘कोभिड-१९ कार्टुन सङ्ग्रह २०२०, भाग १’ केवल हास्यपूर्ण चित्रहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन। यो मानव इतिहासको एक असाधारण कालखण्डको दृश्य अभिलेख हो। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यस सङ्ग्रहले कार्टुन कलाले शिक्षा र जनस्वास्थ्य सम्बन्धी सञ्चारमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ भन्ने कुरा प्रमाणित गर्छ। हास्य, सूक्ष्म अवलोकन र जानकारीको संयोजनमार्फत मानन्धरले यस्तो सामग्री तयार पारेका छन्, जसले भावी पुस्तालाई कोभिड-१९ ले समाजमा कस्तो प्रभाव पार्यो भन्ने मात्र नभई, मानिसहरूले त्यसअनुरूप आफूलाई कसरी ढाले, के सिके र उनीहरूमा कस्तो परिवर्तन आयो भन्ने कुरा बुझ्न पनि मद्दत गर्नेछ। तसर्थ, विद्यालयको स्वास्थ्य शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवा सम्बन्धी तालिमका लागि एक अतिरिक्त स्रोतका रूपमा यस सङ्ग्रहको शैक्षिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्व चिरस्थायी रहनेछ। अन्त्यमा, म सबैलाई यो पुस्तक पढ्न र उनको यस समर्पित कला-सिर्जनालाई साथ दिन हार्दिक अनुरोध गर्दछु। प्रशंसा र शुभकामनासहित ।

०००
लेखक, शिक्षक तथा सामाजिक अभियन्ता
सिड्नी, अष्ट्रेलिया