नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

 नन्दलाल आचार्य :

कहिलेकाहीँ इतिहासका ठूला अक्षरहरू विश्वविद्यालयका पुस्तकालयमा भेटिँदैनन्, ती गाउँका गोरेटामा, अन्यायले थिचिएका मानिसका आँखामा, जनताको बोलीमा र समयसँग पौँठेजोरी खेल्दै हिँडेका असाधारण मानिसका जीवनमा भेटिन्छन् । त्यस्ता मानिसको जीवनी लेख्न कलम मात्र भएर पुग्दैन, उनीहरूले बाँचेको समयको धुलो, समाजले भोगेको पीडा, जनताले पालेको आशा र अन्यायमाथि हाँस्न सक्ने निर्भीक चेतना पनि चाहिन्छ । यस्तै एउटा जीवन्त व्यक्तित्वलाई अक्षरको आँगनमा उभ्याएर पाठकसामु चिनाउने प्रयत्न हो- ‘गम्भीरबहादुर थापाका कृतित्व तथा व्यक्तित्व’ (अभिनन्दन ग्रन्थ) ।

नाम गम्भीरबहादुर, स्वभावमा गम्भीरता, चिन्तनमा गहिराइ र अभिव्यक्तिमा व्यङ्ग्यको छिर्का ! उनको नाममा रहेको ‘गम्भीर’ शब्दले कतै पाठकलाई उनी सधैँ निधार खुम्च्याएर हिँड्ने, गम्भीर मुद्राका मानिस होलान् भन्ने भ्रम नपारोस् । उनका रचना पढेपछि थाहा हुन्छ- उनी अन्याय देख्दा गम्भीर हुन्छन्, अत्याचार देख्दा आक्रोशित हुन्छन्, तर समाजका विसङ्गतिलाई उदाङ्गो पार्दा भने हाँसोको यस्तो ऐना देखाउँछन्, जसमा आफ्नो अनुहार देखेर हाँस्ने कि लाजले मुख छोप्ने भन्ने निर्णय पाठक आफैँले गर्नुपर्छ । उनको व्यङ्ग्यमा विषभन्दा विवेक बढी छ, कटाक्षभन्दा सामाजिक चेतना गहिरो छ र हास्यको आवरणभित्र परिवर्तनको एउटा बलियो आग्रह लुकेको छ ।

वि.सं. १९८१ साल असार १४ गते बिहीबार उदयपुर जिल्लाको डुम्रे-६, ठूलोढुङ्ग्रेमा पिता रत्नबहादुर थापा र माता बालकुमारी थापाका सुपुत्रका रूपमा जन्मिएका गम्भीरबहादुर थापा कुनै सुविधासम्पन्न शैक्षिक संस्थाका उत्पादन होइनन् । उनको औपचारिक शिक्षा साधारण थियो, तर जीवनले दिएको शिक्षा असाधारण थियो । उनले विश्वविद्यालयका प्रमाणपत्रभन्दा समाजका पाठहरू बढी पढे, पुस्तकका पानाभन्दा जनताका अनुहार बढी नियाले र कक्षाकोठाका सिद्धान्तभन्दा गाउँघरका व्यवहारबाट जीवनदर्शन निर्माण गरे । उनको शैक्षिक योग्यताको मापन प्रमाणपत्रको मोटाइले गर्न खोजियो भने त्यो तराजु आफैँ लज्जित हुन सक्छ। किनभने ज्ञानको उचाइ सधैँ शैक्षिक उपाधिको उचाइसँग मिल्दैन भन्ने कुराको जीवन्त उदाहरण उनी हुन् ।

वि.सं. २००७ सालको जनक्रान्तिका योद्धा, नेपाली काङ्ग्रेस उदयपुरका उपसभापति, सभापति हुँदै महासमितिका सदस्यसम्मको राजनीतिक यात्रा तय गरेका थापाको जीवन केवल पद र प्रतिष्ठाको भर्‍याङ चढ्ने कथा होइन । त्यो त स्वतन्त्रताको चाहना, राष्ट्रियताको भावना र जनताको पक्षमा उभिने साहसको कथा हो । राजनीतिमा पद खोज्नेहरू धेरै भेटिन्छन्, तर राजनीतिमा आफ्नो प्रयोजन खोज्नेहरू थोरै हुन्छन् । उनी यही दोस्रो पङ्क्तिका मानिसका रूपमा देखिन्छन् । तीनपटक मेचीदेखि महाकालीसम्म यात्रा गरेका र भारत तथा तिब्बतका केही भूभागसम्म पुगेका उनका पाइतालाले भूगोल मात्र नापेनन्, देश र समाजका विविध रूप पनि नियाले । नेपाली, हिन्दी, राई, मगर, मैथिली, थारू, तामाङलगायत अनेक भाषाको ज्ञानले उनको सामाजिक सम्पर्क र सांस्कृतिक चेतनालाई अझ फराकिलो बनायो ।

उनको सबैभन्दा प्यारो चिज राष्ट्र, राष्ट्रियता र नेपाली जनता थियो । साधनाको विषय दार्शनिक चेतनाद्वारा सत्यको खोज थियो भने अन्तिम कामना स्वतन्त्र र समृद्ध नेपालको निर्माण । यस्ता मानिसलाई केवल कवि भनेर चिनाउँदा कवित्वको घेरा साँघुरिन्छ, केवल राजनीतिज्ञ भनेर चिनाउँदा राजनीतिको परिभाषा अपूरो हुन्छ र केवल समाजसेवी भनेर चिनाउँदा उनको विद्रोही चेतनाको एउटा महत्त्वपूर्ण पाटो छुट्छ । उनी यी सबै पहिचानका बीच आफ्नै मौलिक परिचय बोकेर उभिएका जनजीवनका कवि हुन् ।

यस अभिनन्दन ग्रन्थको पहिलो खण्डले उनको कृतित्वको विश्लेषण गरेको छ । पुण्य कार्कीको ‘जनकविका रूपमा गम्भीरबहादुर थापाका कविताहरूको विश्लेषण’ शीर्षकको आलेखले थापाको कवित्व, विषयवस्तु र जनपक्षीय चेतनालाई बुझ्ने आधार प्रदान गर्छ । उनको कविता कुनै दरबारको झ्यालबाट देखिएको कृत्रिम प्रकृतिको चित्र होइन, खेतबारीमा पसिना बगाउने किसान, अन्याय सहने निमुखा, परिवर्तन खोज्ने जनता र देशको भविष्यप्रति चिन्तित नागरिकको जीवनबाट निस्किएको आवाज हो । त्यसैले उनका रचनामा शब्दको सजावटभन्दा जीवनको सजीवता बढी छ । अलङ्कारको आडम्बरभन्दा अनुभूतिको ताप बढी छ । काव्यको दरबारभन्दा जनताको झुपडीको महत्त्व बढी छ ।

दोस्रो खण्डमा उनका व्यक्तित्वका विविध पक्षलाई समेट्ने चौँतीस रचनाहरू सङ्कलित छन् । यसमा संस्मरण, व्यक्तित्व विश्लेषण, वैचारिक विवेचना, शुभकामना र कवितासमेत समावेश छन् । महेश्वर चामलिङ, रत्नप्रसाद काफ्ले, गिरीलाल परियार, तेजनारायण शेर्पा ‘रज्जन’, भक्तबहादुर सिंह ठकुरी, यादवकुमार कार्कीलगायत विभिन्न स्रष्टाले आआफ्नो दृष्टिकोणबाट थापाको व्यक्तित्वलाई नियालेका छन् । कसैले उनलाई जातीय छुवाछुतविरुद्धका शिखर पुरुषका रूपमा चित्रित गरेका छन्, कसैले मानवताको विम्बका रूपमा, कसैले राष्ट्रप्रेमीका रूपमा त कसैले जीवित दार्शनिकका रूपमा ।

यी आलेखहरू पढ्दा एउटा रमाइलो तथ्य उजागर हुन्छ- गम्भीरबहादुर थापालाई चिन्ने मानिसहरू धेरै छन्, तर प्रत्येकले चिनेका गम्भीरबहादुर अलि फरक छन् । कसैका लागि उनी राजनीतिक सहयात्री हुन्, कसैका लागि आत्मीय आफन्त, कसैका लागि सामाजिक विद्रोही, कसैका लागि विचारका खानी । भागवत राउतको ‘मैले चिनेका मेरो साहिला मामा’, कुवेरध्वज कार्कीको ‘मैले चिनेको मेरी माइली फुपूको छोरा’ र यादवकुमार कार्कीको ‘मैले छामेको गम्भीरबहादुर’ जस्ता शीर्षकले त व्यक्तित्व अध्ययनलाई आत्मीयताको पारिवारिक आँगनसम्मै पुर्‍याएका छन् । यहाँ अनुसन्धानको चस्मा लगाएर मात्र होइन, स्मृतिको ऐना पुछेर पनि उनलाई हेरिएको छ ।
‘गम्भीरबहादुर थापा बहुला होइनन् बहुआयामिक हुन्’ भन्ने वृषबहादुर तामाङको शीर्षक आफैँमा एउटा रोचक व्यङ्ग्यात्मक प्रतिवाद हो । समाजले आफ्नो निर्धारित बाटोभन्दा अलि फरक हिँड्ने मानिसलाई कहिलेकाहीँ बहुला ठान्छ । प्रश्न गर्ने मानिसलाई असहज मान्छ, सत्य बोल्ने मानिसलाई अप्ठ्यारो ठान्छ र अन्यायको विरोध गर्ने मानिसलाई अनौठोको संज्ञा दिन्छ । तर समयले प्रमाणित गर्छ- हिजो असामान्य ठानिएका विचार नै भोलि समाजका सामान्य आवश्यकता बन्न सक्छन् । थापाको जीवनमा पनि यही विद्रोही स्वभाव र बहुआयामिक चेतनाको झल्को पाइन्छ ।

यस ग्रन्थको वास्तविक स्वाद भने उनका कविता, गीत र सवाईहरूमा अझ गाढा भएर आउँछ । उनको सिर्जनामा हास्यव्यङ्ग्य कुनै छुट्टै मनोरञ्जनको पसल होइन, समाजका विकृति देखाउने ऐना हो । त्यो ऐनामा सामन्ती अहङ्कार, जातीय विभेद, राजनीतिक बेइमानी, धार्मिक पाखण्ड, शोषण, आर्थिक असमानता र विदेशी देखासिकीका अनेक अनुहार देखिन्छन् । उनको व्यङ्ग्यको विशेषता के हो भने उनी ठूला शब्दको भारी बोकाएर पाठकलाई थकाउँदैनन् । गाउँघरको सरल बोली, स्थानीय लय, जनजिब्रोका उखान र चिमोट्ने शब्द प्रयोग गरेर गम्भीर विषयलाई समेत रसिलो बनाउँछन् ।

‘गोठ लानु तरीमा’ शीर्षकको गीतमा ग्रामीण जीवनको यथार्थ कति स्वाभाविक रूपमा आएको छ ! वर्षाको झरी, काँढा र बयरका घारी, आङमा सुक्न नपाएको च्यादर, वनका बाघभालु, गोठका वस्तु, दूध र घाँस यी सबै चित्रले गाउँको श्रमशील जीवनलाई आँखैअगाडि ल्याउँछन् । गोठालो जीवनको कठिनाइलाई उनले कुनै कृत्रिम करुण रसको आवरणमा राखेका छैनन् । बरु स्थानीय भाषिक स्वाद र सहज लयमा प्रस्तुत गरेका छन् । उनका लागि कविता आकाशमा उड्ने चरो मात्र होइन, हिलोमा टेक्ने किसानको खाली खुट्टा पनि हो ।
‘हातमा बत्ती’ गीतमा भने उनको राष्ट्रप्रेम र शहीदप्रतिको श्रद्धा गम्भीर भावमा प्रकट भएको छ । शहीदहरूको बलिदानलाई सम्झँदै उनी वर्तमान पुस्तालाई कर्तव्यको बाटोमा जाग्न आह्वान गर्छन् । दशरथ, धर्म, गङ्गा र शुक्रजस्ता वीरहरूको त्याग उनका लागि केवल इतिहासको घटना होइन, राष्ट्र निर्माणको नैतिक आधार हो । शहीदले दिएको स्वतन्त्रतालाई केवल भाषणमा सजाएर राख्ने प्रवृत्तिमाथि पनि यस गीतको अन्तर्यले प्रश्न उठाउँछ । शहीदको सम्झना गर्ने हातमा बत्ती त छ, तर त्यो बत्तीले आफ्नो कर्तव्यको बाटो पनि देखाएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न पाठकको मनमा स्वतः उठ्छ ।

उनका सवाईहरूमा सामाजिक यथार्थको अझ तीखो धार भेटिन्छ । विशेषतः अत्याचारी ठालु, सामन्ती प्रवृत्ति र शक्तिको दुरुपयोगविरुद्ध लेखिएका सवाईहरू तत्कालीन ग्रामीण समाजका पीडा र प्रतिरोधका साक्षी हुन् । ‘सुन सुन पञ्च हो म केही भन्छु’ भन्दै सुरु हुने सवाईमा उनले समाजका शक्तिशाली व्यक्तिहरूको अत्याचार, गरिबको सम्पत्ति हडप्ने प्रवृत्ति, जातीय विभेद र अन्यायका घटनालाई लोकलयमा प्रस्तुत गरेका छन् । यहाँ कवि फूलको प्रशंसा गरेर मात्र बस्दैनन्, फूल कुल्चिने जुत्ताको नामसमेत सोध्छन् । उनका लागि साहित्यको धर्म अन्यायलाई सुन्दर शब्दले छोप्नु होइन, अन्यायको अनुहार सार्वजनिक गर्नु हो ।

जातीय विभेदविरुद्ध उनको स्वर अझ स्पष्ट छ । दमिनीले छोएको पानीलाई फत्तुर लगाउने र अर्कोतर्फ गरिब तथा कमजोरमाथि अत्याचार गर्ने सामाजिक मानसिकतालाई उनले सवाईमा उजागर गरेका छन् । यस्तो लेखन केवल तत्कालीन घटनाको विवरण होइन, सामाजिक संरचनाभित्र लुकेको अमानवीयताको आलोचना पनि हो । उनी जातीय उच्चताको अहङ्कारलाई कुनै दार्शनिक व्याख्यानबाट होइन, समाजकै बोली र व्यवहारका उदाहरणबाट चुनौती दिन्छन् । यस अर्थमा उनको सिर्जना सामाजिक न्यायको पक्षमा उभिएको लोकअभिलेख पनि हो ।

उनको हास्यव्यङ्ग्यको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो अन्धविश्वास र धार्मिक पाखण्डमाथिको प्रहार हो । धामीझाँक्रीको नाममा सोझासाझा मानिसलाई ठग्ने प्रवृत्तिलाई चित्रण गरिएको लामो कवितामा एउटा बिरामी मानिसको विवशतालाई कसरी आर्थिक शोषणको माध्यम बनाइन्छ भन्ने कुरा उनले अत्यन्त रोचक ढङ्गले देखाएका छन् । धामीले आफूलाई सर्वज्ञ ठान्छ, जोखाना हेर्ने नाममा चामल गन्छ, रोगको निदान गर्ने नाममा कुखुरा, परेवा र कालो बोकोको माग गर्छ । बिरामीको पीडाभन्दा धामीको दक्षिणामा बढी चासो देखिन्छ । यहाँ हास्यको स्थिति यस्तो छ कि पाठक हाँस्न खोज्छ, तर हाँसोको बीचमै गरिबको विवशता सम्झेर मन खिन्न हुन्छ ।

उनको व्यङ्ग्यको सबैभन्दा बलियो पक्ष यही हो- हाँसो उठाउँदा उठाउँदै सोच्न बाध्य पार्नु । धामीको ठगीमाथि गरिएको कटाक्षले अन्धविश्वासको आलोचना मात्र गर्दैन, विवेक र परिश्रमको महत्त्व पनि स्थापित गर्छ । ‘भिक्षु मान्छे शंका लाइदेर ठगी खान्छ, विवेकी मान्छे परिश्रम गरेर खान्छ’ भन्ने अभिव्यक्तिमा उनको जीवनदर्शन छोटो तर प्रभावकारी रूपमा व्यक्त भएको छ । उनका लागि धर्मको नाममा ठगी गर्नु पाप हो, श्रम गरेर खानु पुण्य हो र विवेक प्रयोग गर्नु मानिसको वास्तविक पहिचान हो ।

विदेशी फेसनको अन्धअनुकरणमाथि गरिएको उनको व्यङ्ग्य पनि उत्तिकै चाखलाग्दो छ । ‘जसको मुलुकमा सियो छैन, उसकै दामी फेसन’ भन्ने अभिव्यक्तिले राष्ट्रिय उत्पादनको कमजोरी र विदेशी देखासिकीको विडम्बनालाई एउटै झट्कामा उजागर गर्छ । आफ्नै देशमा सियोसमेत उत्पादन गर्न नसक्ने अवस्था र विदेशी फेसनमा गर्व गर्ने मानसिकताबीचको विरोधाभासलाई उनले चुट्किलो ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । यसमा हास्य छ, तर त्यो हास्यभित्र आर्थिक आत्मनिर्भरताको चिन्ता पनि छ । विदेशी पहिरन लगाएर आधुनिक भएको भ्रम पाल्ने तर स्वदेशी उद्योग निर्माणमा हात नबढाउने प्रवृत्तिमाथि उनको कटाक्ष आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक सुनिन्छ ।

‘खोइरे र जैरे नेपालमा ओइरे’ तथा ‘हाम्रो आम्दानी, यिनले पोइरे’ जस्ता छोटा अभिव्यक्तिमा पनि उनको व्यङ्ग्यात्मक कौशल देखिन्छ । थोरै शब्दमा धेरै कुरा भन्न सक्ने क्षमता उनका रचनाको उल्लेखनीय विशेषता हो । कतिपय अवस्थामा त उनका दुई हरफले लामो भाषणलाई नै बेरोजगार बनाइदिन्छन् । भाषण गर्नेहरूका लागि मञ्च प्रशस्त छ, तर जनताको जीवनमा त्यसको परिणाम कहाँ छ भन्ने प्रश्न उनको व्यङ्ग्यले सोधिरहन्छ ।

उनको राष्ट्रवादी चेतना भने केवल विरोधमा सीमित छैन । ‘मेची मलिलो, महाकाली कलिलो, सेती सिपालु, कर्णाली कृपालु’ भन्दै देशका नदी, हिमाल, भूगोल र सांस्कृतिक क्षेत्रलाई शब्दको मालामा गाँस्ने उनको शैलीमा राष्ट्रको सुन्दर कल्पना छ । मेचीदेखि महाकालीसम्म फैलिएको नेपाललाई उनी भौगोलिक नक्साभन्दा बढी भावनात्मक एकताको रूपमा प्रस्तुत गर्छन् । ‘शक्तिशाली विशाल, राष्ट्र हाम्रो नेपाल’ भन्ने उद्घोषमा उनको राष्ट्रिय स्वाभिमान र देशप्रेमको ध्वनि सुनिन्छ ।

त्यसैगरी ‘नेपाली हुँ भाइबैनी तिमी पनि भन’ भन्ने रचनामा उनले शिक्षा, उद्योग, यातायात, विद्युत्, स्वदेशी उत्पादन र राष्ट्रिय विकासको सपना देखेका छन् । नेपालका कुना-कुनामा बाटो पुगून्, उद्योगधन्दा खुलून्, कारखानामा नेपाली सीप चलोस्, स्वदेशमै मोहर फलोस् र हिमाल, पहाड तथा तराई झिलीमिली बनून् भन्ने उनको आकाङ्क्षा छ । यो सपना केवल कविताको कल्पना होइन, आत्मनिर्भर राष्ट्र निर्माणको स्पष्ट विचार हो । उनको राष्ट्रप्रेम भूगोलको प्रशंसामा मात्र रमाउँदैन, विकासको व्यावहारिक बाटोसमेत खोज्छ ।

उनको अर्को उल्लेखनीय विशेषता भाषिक विविधता र स्थानीय परिवेशको प्रयोग हो । गाउँका मानिस, बस्ती, जातजाति, पेसा, कृषि उत्पादन, भौगोलिक स्थल र दैनिक जीवनका वस्तुहरू उनका कवितामा पात्र बनेर आउँछन् । ‘कार्की काजी रमायो, तल्लो ढुङ्ग्रे गुमायो’ जस्ता पङ्क्तिमा स्थानीय परिवेश, मानवीय सम्बन्ध र गाउँले ठट्यौलीको स्वाद मिसिएको छ । उनका सिर्जनामा मकै, आलु, कोदो, गाग्री, खँड्कुला, गोठ, कम्मरी र किलोहरू पनि साहित्यका पात्र बनेका छन् । यस्ता वस्तुहरू केवल वर्णनका सामग्री होइनन्, तत्कालीन समाजको जीवनशैली र लोकसंस्कृतिका सजीव अभिलेख हुन् ।

‘कमिलाको एकताले भ्यागुतोलाई लुट्छ’ भन्ने उनको उक्ति सामूहिक शक्तिको महत्त्व बुझाउने सरल तर प्रभावशाली अभिव्यक्ति हो । थोपा-थोपा मिलेर खोला बन्ने र साना मानिसहरूको एकताले ठूला शक्तिलाई चुनौती दिन सक्ने विचार उनका रचनामा बारम्बार देखा पर्छ । ‘मूर्खको सल्लाह, खरानीको डल्ला’ र ‘जति जति उच्चा, उति उति लुच्चा’ जस्ता अभिव्यक्तिमा लोकजीवनबाट जन्मिएको व्यङ्ग्यात्मक बुद्धि छ । यी पङ्क्तिहरू पढ्दा लाग्छ, कविले कुनै ठूलो शब्दकोश पल्टाएका छैनन्, बरु जीवनको अनुभवलाई नै शब्दकोश बनाएका छन् ।

उनको कविता ‘कविता’ को परम्परागत परिभाषाभित्र मात्र अटाउँदैन । कतै त्यो सवाई बनेर समाजको घटना सुनाउँछ, कतै गीत बनेर राष्ट्रिय भावना जगाउँछ, कतै उखान बनेर जीवनको सार बताउँछ र कतै हास्यव्यङ्ग्य बनेर सामाजिक विसङ्गतिको पर्दा च्यात्छ । उनका कतिपय रचनाहरू औपचारिक काव्यशिल्पका दृष्टिले परिष्कार खोज्ने ठाउँमा पनि छन् । छन्द, मात्रा, भाषिक शुद्धता र संरचनागत कसिलोपनका दृष्टिले केही रचनामा समयसापेक्ष सीमाहरू देखिन सक्छन् । तर उनको सिर्जनाको मूल्याङ्कन गर्दा ती रचनाले बोकेको ऐतिहासिकता, जनभाषा, सामाजिक चेतना र प्रतिरोधी स्वरलाई बिर्सन मिल्दैन । उनको कवित्वको विशिष्टता नै शास्त्रीय आडम्बरभन्दा जनजीवनसँगको निकटतामा छ ।

यस अभिनन्दन ग्रन्थको महत्त्व पनि यहीँनेर छ । यसले गम्भीरबहादुर थापालाई कुनै एक विधा वा एउटा परिचयमा सीमित नगरी उनको व्यक्तित्वका अनेक आयामलाई एकै ठाउँमा समेटेको छ । पुस्तकका विभिन्न लेखकका दृष्टिकोणले उनको जीवनको अलग-अलग पाटो उजागर गरेका छन् । कतिपय लेख आत्मीय संस्मरणका रूपमा छन्, कतिपय वैचारिक विश्लेषणका रूपमा, कतिपय श्रद्धा र सम्मानका अभिव्यक्तिका रूपमा । केदारकुमार थापाको ‘गम्भीरबहादुर थापा को हो ?’, शिवहरी राईको ‘कागज कलम बिनाको विचित्र कवि’ र कपिल ठकुरीको ‘कवि थापा विचरा कि विचार ?’ जस्ता शीर्षकले उनको व्यक्तित्व र सिर्जनालाई फरक कोणबाट बुझ्ने अवसर दिन्छन् ।

विशेषतः ‘कागज कलम बिनाको विचित्र कवि’ भन्ने शीर्षकले उनको मौखिक सिर्जनशीलताको एउटा रोचक पक्षतर्फ ध्यान आकर्षित गर्छ । उनका थुप्रै गीत, कविता र सवाईहरू वाचनमै सीमित रहे, सबै लिखित रूपमा सुरक्षित हुन सकेनन् । ‘नवउदय’ मा बीस अङ्कसम्म धारावाहिक रूपमा विश्लेषणसहित कविता प्रकाशित भएको तथ्यले उनको सिर्जनात्मक सक्रियताको अर्को प्रमाण दिन्छ । तर वाचनमा बाँचेका र अप्रकाशित रहेका रचनाहरूको विशाल संसार पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ- गाउँका चौतारीमा जन्मिएका, जनताको मुखमा बाँचेका र समयको साक्षी बनेका सिर्जनाहरूलाई सुरक्षित गर्ने जिम्मेवारी कसको हो ? यदि कलमले समयमै टिपेन भने मौखिक साहित्यको ठूलो सम्पदा स्मृतिसँगै हराउन सक्छ ।

यस दृष्टिले प्रस्तुत अभिनन्दन ग्रन्थ केवल एक व्यक्तिको सम्मानमा प्रकाशित पुस्तक होइन, एउटा युगको सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक चेतनाको अभिलेख पनि हो । यसमा तत्कालीन ग्रामीण उदयपुरका सामाजिक सम्बन्ध, जातीय संरचना, सामन्ती प्रवृत्ति, राजनीतिक जागरण, राष्ट्रिय आकाङ्क्षा र जनजीवनका अनेक पक्षका झलक पाइन्छन् । गम्भीरबहादुर थापाको जीवनलाई बुझ्ने क्रममा पाठकले उनी बाँचेको समयलाई पनि बुझ्ने अवसर पाउँछन् । व्यक्ति र समयको यही अन्तरसम्बन्धले पुस्तकलाई सामान्य अभिनन्दन ग्रन्थभन्दा माथि उठाउँछ ।

वि.सं. २०६० साल जेठ ७ गते पहिलोपटक एक हजार प्रति प्रकाशित यस ग्रन्थको सम्पादन पुण्य कार्की र भागवत राउतले गरेका हुन् । गम्भीर साहित्य प्रतिष्ठान, उदयपुरद्वारा प्रकाशित पुस्तकको मुद्रण काठमाडौँको मदननगर, बल्खुस्थित नवयुग सहकारी प्रेसमा भएको हो । प्याराडाइज कम्प्युटर, गाईघाट–२, उदयपुरले कम्प्युटर सेटिङ गरेको यस पुस्तकमा ६ पृष्ठ प्रारम्भिक सामग्रीसहित ९६ पृष्ठको मूल सामग्री रहेको छ। व्यक्तिगत मूल्य एक हजार रुपैयाँ राखिएको यस कृतिको भौतिक आकारभन्दा यसले बोकेको जीवनानुभव र सामाजिक दस्ताबेजको महत्त्व ठूलो छ । पुस्तकको मूल्य पैसाले तोकिए पनि त्यसको वैचारिक मूल्य समयले निर्धारण गर्नेछ ।

समग्रमा हेर्दा गम्भीरबहादुर थापा त्यस्ता जनकवि हुन्, जसले कवितालाई दरबारको बैठकबाट निकालेर जनताको चौतारीमा बिसाए । उनले व्यङ्ग्यलाई केवल हँसाउने साधन बनाएनन्, अन्यायलाई चिनाउने हतियार बनाए । हास्यलाई हलुका मनोरञ्जनमा सीमित राखेनन्, सामाजिक चेतनाको माध्यम बनाए । उनको लेखनमा कहिले शोषकको मुखौटा खस्छ, कहिले पाखण्डीको पोल खुल्छ, कहिले राजनीतिज्ञको भाषण नाङ्गिन्छ त कहिले विदेशी फेसनको चमकभित्र लुकेको राष्ट्रिय हीनताबोध उदाङ्गिन्छ । उनका शब्दहरू कहिलेकाहीँ सरल छन्, कतै असजिला छन्, कतै स्थानीय बोलीको लयमा बगेका छन्; तर ती सबैको केन्द्रमा एउटा स्पष्ट मानवीय आग्रह छ- मानिस मानिस भएर बाँच्न पाउनुपर्छ, श्रमको सम्मान हुनुपर्छ, अन्यायको विरोध हुनुपर्छ र राष्ट्र आत्मनिर्भर बन्नुपर्छ ।

उनको व्यक्तित्वको अर्को सुन्दर पक्ष भनेको विचारमा दृढता र जीवनमा सरलता हो । साधारण शिक्षाले उनलाई असाधारण सोचबाट रोक्न सकेन। राजनीतिक यात्राले उनलाई जनताबाट टाढा पुर्‍याएन । सामाजिक विसङ्गतिले उनलाई मौन बस्न सिकाएन । बरु जीवनका विविध अनुभवले उनको सिर्जनामा विद्रोह, करुणा, हास्य, व्यङ्ग्य र राष्ट्रप्रेमको अनुपम मिश्रण तयार पारे । उनको अन्तिम कामना स्वतन्त्र र समृद्ध नेपालको निर्माण हुनु संयोग होइन; उनका रचनाका पङ्क्तिपङ्क्तिमा यही कामनाको प्रतिध्वनि सुनिन्छ ।

अन्ततः ‘गम्भीरबहादुर थापाका कृतित्व तथा व्यक्तित्व’ एउटा मानिसको प्रशंसामा लेखिएको शब्दमाला मात्र होइन, समयले बिर्सन खोजेका आवाजहरूलाई फेरि सुनाउने साहित्यिक प्रयत्न हो । यसमा गम्भीरबहादुर थापा एक्लै बोलिरहेका छैनन्; उनीसँगै बोलिरहेको छ उदयपुरको माटो, गाउँको चौतारी, शोषित जनताको पीडा, परिवर्तनको चाहना र एउटा स्वाभिमानी राष्ट्रको सपना । यो पुस्तक पढ्दा थाहा हुन्छ- स्रष्टा हुनु भनेको सुन्दर शब्द लेख्नु मात्र होइन, समाजको कुरूपता देखेर चुप नबस्नु पनि हो ।

उनको नाम गम्भीरबहादुर भए पनि उनका व्यङ्ग्यले समाजका अगम्भीर चरित्रलाई राम्रैसँग गम्भीर बनाइदिन्छन् । उनी आफैँले धेरै कुरा हाँसेर भने, तर उनले देखाएका विसङ्गतिहरू हाँसेर टार्न सकिने खालका छैनन् । यही नै उनको हास्यव्यङ्ग्यको असली सामर्थ्य हो । उनका रचनामा हाँसोको ढोका खुलेपछि विचारको झ्याल पनि खुल्छ; पाठक हाँस्दै भित्र पस्छ र सोच्दै बाहिर निस्कन्छ ।

त्यसैले गम्भीरबहादुर थापालाई सम्झनु भनेको एउटा व्यक्तिको जन्ममिति र जीवनवृत्तान्त सम्झनु मात्र होइन, जनताको पक्षमा उभिएको एउटा निर्भीक चेतनालाई सम्झनु हो । उनको कृतित्व र व्यक्तित्वको यो ग्रन्थ त्यही चेतनाको अक्षरबद्ध सम्मान हो, जहाँ माटोको सुगन्ध छ, लोकजीवनको लय छ, राष्ट्रप्रेमको उज्यालो छ र अन्यायको अनुहारमा हाँस्दै प्रहार गर्ने व्यङ्ग्यको अद्भुत शक्ति छ ।
गम्भीरबहादुर थापा साँच्चै नामका मात्र गम्भीर होइनन्; उनी हाँसोभित्र विचार, व्यङ्ग्यभित्र विद्रोह र सरल शब्दभित्र गहिरो दर्शन लुकाउन सक्ने जनजीवनका मौलिक स्रष्टा हुन् ।
०००
~एक दृश्यमा कृति
कृति- गम्भिरबहादुर थापाका कृतित्व तथा व्यक्तित्व (अभिनन्दन ग्रन्थ)
प्रथम प्रकाशन- २०६० जेष्ठ ७ गते
सङ्ख्या- १००० प्रति
सम्पादक- पुण्य कार्की/भागवत राउत
प्रकाशक- गम्भीर साहित्य प्रतिष्ठान, उदयपुर
सर्वाधिकार- गम्भीर साहित्य प्रतिष्ठान
कम्प्युटर सेटिङ – प्याराडाईज कम्प्युटर गाईघाट-२ उदयपुर
मुल्य- व्यक्तिगत रु १०००।-
मुद्रक- नवयुग सहकारी प्रेस, मदननगर, वल्खु, काठमाडौँ
जम्मा पृष्ठ- ६+९६
०००
बेलका-२, उदयपुर ।