नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

रामप्रसाद पन्थी :

कतिपय विदा घाेषित हुन्छन् । कतिपय आकस्मिक र अघाेषित हुन्छन् । सामान्यत : सरकारले राजपत्र प्रकाशित गर्छ । राजपत्र मार्फत् विदाकाे सूचना छर्छ । यसै सूचनाका आधारमा प्रकाशकले भित्तेपात्राे प्रकाशन गर्छ । विदा दिने अधिकारी र विदा लिने कर्मचारीले विदा सम्बन्धी रेकर्ड हेर्छ । साेही अनुसार याेजना तर्जुमा गर्छ ।

क्यालेन्डर हेरेर याेजना तथा कार्यक्रम तयार पार्ने प्रचलन प्राय : सबैतिर हुन्छ । विदा अवधि कटाएर काम गर्ने सिधा अवधिमा याेजना तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्नु उपयुुक्त हाे । कतिपय अवस्थामा यस किसिमका विदाले सकारात्मकभन्दा नकारात्मक असर पारेकाे देखिन्छ । वरिष्ठहरूले विभिन्न बाहना बनाएर विदालाई प्राथमिकताका साथ अगाडि सारेकाे देखिन्छ ।

विदा भनेपछि प्रफुल्ल नहुने काे हाेला र ? स्कुलमा प्रत्येक दिन चार बजेपछि हुने छुट्टीमा त छुट्टी मकै भुट्टी भनेर बुर्कुसी मारिन्थ्याे । यसरी बुर्कुसी मार्नुका पछाडि केही रहस्य रहेकाे मैले पाएँ । एउटा त भाेकले टट्टु भएकाे हरिलठ्ठुलाई भुटेका मकै मिल्ने भयाे । अर्काे विद्यालयकाे कडा अनुशासनबाट केही समयलाई छुट्कारा मिल्ने । त्यसमाथि शनिवार वा अन्य विदा आइलागे त भयङ्कर उपलब्धि हात परिहाल्थ्याे । स्कुल नियमित भए गृहकार्य नगरे बापत उठबस गर्ने, मुर्गा बन्ने, सिस्नाे चाख्ने ,सिप्किनाे खाने लगायतका भाैतिक पुरस्कारकाे ओस्कार मिल्थ्याे । त्यसैले त विदा वा छुट्टी भनेपछि मैले समेत वर्षिका बुटा र बडेमानका कान्ला नाघिन्थ्याे ।

उम्मेर छिप्पिदै जाँदा विदाप्रतिकाे माेह पनि खिप्पिदै जाँदाे रहेछ । सरकारी सेवामा छिरेपछि विदाकाे महत्व र गरिमा चुलिएर मनै खाँदाे रहेछ । सकभर धेरै दिन सेवामा नगई तलब पकाउँदाकाे स्वाद नै अलग हुँदाे रहेछ । त्यसैले साल फेरिदा हत्त न पत्त राजपत्रमा प्रकाशित सार्वजनिक विदामा आँखा जाँदाे रहेछ । राजपत्रमा हेर्ने मेसाे नपरे भित्तामा तुर्लुङ्ग झुन्डिएको भित्ते पात्राेमा लगाएकाे राताेमा ध्यान जाँदाे रहेछ।

बहुजातीय , बहुधार्मिक र बहुसाँस्कृतिक पहिचान बाेकेकाे हाम्राे जस्तो मुलुकमा चाडपर्व लक्षित विदाकाे उच्च महत्व रहेकाे छ । हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित दसैं , तिहार जस्ता लामा विदाले राम्रै बजारभाउ पाएकै छन् । छठ,जनै पूर्णिमा ,तीज ,श्रीकृष्ण जन्माष्टमि, फागु पूर्णिमा, शिवरात्रि जस्ता एक/ दुई दिनका टाकनटुकुन विदाले पनि उत्तिकै माया पाएकै छन् । हिन्दू इतरका साेनाम ल्हाेसार , ग्याल्पाे ल्हाेसार र तमु ल्हाेसार विदाकाे देशैभर ओसारपसार भएकै छ । बकर इदकाे विदामा बाख्राकाे ह्याकुलाे समाइएकै छ । इद उल फित्रकाे विदाले मन , मस्तिष्कभित्र डेरा जमाएकै छ । क्रिसमस डे विदामा मजाले मन रमाएकै छ । बुद्ध पूर्णिकाे विदाका दिन कतै बुद्धलाई सम्झिने त कतै कुलपूजाका बाेकालाई मन्साउने काम भएकै छ । काठमाडौं उपत्यकाभित्रका विदामा गाईजात्रा , इन्द्रजात्रा , घाेडेजात्रा, मत्स्येन्द्रनाथको भाेटाे जात्रा जस्ता जात्राले भाउ पाएकै छन् । माघे सङ्क्रान्तिकाे विदा थारू, मगरका घरमा मात्रै नभएर सारा नेपालीको घरमा भित्रिएकै छ ।

गणतन्त्र दिवस, संविधान दिवस, प्रजातन्त्र दिवस, राष्ट्रिय एकता दिवस , मजदुर दिवस , महिला दिवसहरूमा विदा दिदा अन्य दिवसहरू ओझेल नपरून् भन्नेमा सचेत हुनै पर्छ । जनयुद्ध दिवस, जेन्जी सहिद दिवस, सहिद दिवस जस्ता दिवसका विदाले निर्बाध निरन्तरता पाउनु पर्छ । फाल्गुनन्द जयन्ती , गुरु नानक जयन्ती , माेहम्मद जयन्तीका विदाहरू निश्चित सम्प्रदाय विशेषमा सङ्कुचित गरिनु हुँदैन । अल्पसंख्यक र सीमान्तीकृतका चाडपर्वलाई उपेक्षा नगरी सम्मानपूर्वक विदा थप गरिनु पर्छ ।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ काे तथ्याङ्क यदि मिथ्याङ्क हाेइन भने एकसय बयालीस जातजाति र सबै धर्मावलम्बीहरूका धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा समान रूपले देशैभर विदा दिन कन्जुस्याइँ गरिनु हुँदैन ।

तीन सय पैसठ्ठी दिनकाे वर्ष दिनमा कति नै विदा छ र नेपालमा ? शनिबार विदा करिब ५२ दिन , २०८२ चैत्र २३ देखि आइतबार विदा दिन सुरू भएपछि थप ५२ दिन , दसैं विदा ५/७ दिनदेखि १०/ १२ दिन, तिहार विदा ५/ ७ दिन , जन्मजयन्ती , दिवस, जात्रा , क्षेत्रीय तथा समुदाय विशेषका विदा २०/ २२ दिन गरी सबै किसिमका चानचुन विदा जाेड्दा १५०/ १६० दिन जति हाेला । यति थाेरै विदामा कसैले किन आँखा लगाउछन् कुन्नि ?

बैशाख १ काे नेपाली नयाँ वर्षकाे विदामा अब साेच्ने हाे कि ? बरू जनावरी १ काे अंग्रेजी नयाँ वर्षमा विदा दिनु पर्छ । किनकि जनावरी १ लाई नयाँ वर्षकाे रूपमा मनाउने संख्या बढ्दाे छ । त्यसैगरी भूमण्डलीकरणको आजकाे जमानामा अंग्रेजी वर्षलाई लागू गरी अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा उभ्याउने नीति अगाडि बढाउनु पर्छ ।

प्रणय दिवस अर्थात् भ्यालेन्टाइन डेमा विदा नहुँदा धेरै प्रेमिल जाेडीहरूले सास्ती खेप्नु परेकाे छ । दुई आत्माकाे मिलन गराएर परमात्माप्रति उच्च सम्मानका लागि प्रणय दिवसका दिन विदा थप्नै पर्छ । यस विशेष अवसरका लागि एक , दुई दिन हाेइन साता दिन नै विदा दिनु मनासिब छ । दसैंमा घटस्थापना देखि पूर्णिमा सम्म ( अदालत र शैक्षिक संस्थामा) विदा दिए जस्तै यस महान अवसरमा राेज डे, प्रपाेज डे,चक्लेट डे,टेड्डी डे,प्रमिस डे, हग डे,किस डे र भ्यालेन्टाइन डेकाे समान र सर्वाधिक महत्व रहेकाे छ । तसर्थ याे अवधिभर विदा मात्रै हाेइन भ्रमण र प्रेम प्रकटका लागि सरकारले विशेष सुविधा र अवसर उपलब्ध गराउनु पर्छ ।

सरकारले दिनैपर्ने विदाहरूमा विवाह विदा पनि एक हाे । जुन अति महत्त्वपूर्ण हाे , त्यहीँ हुन सकेकाे छैन । विवाह विदा पनि न्यूनतम् एक साता हुनै पर्छ । भाेजभतेर , घर- ससुराली , भ्रमण, हनिमुन यस्ता महत्त्वपूर्ण कार्यहरूमा विदा नहुँदा विवाह उत्सव फिका भएकाे महसुस सम्बन्धित पक्षले गरेका छन् । सुत्केरी विदा र सुत्केरी स्याहार विदालाई सार्थक बनाउन पनि विवाह विदा अपरिहार्य छ । विवाह विदा नपाएकै कारण प्रजनन दरमा कमी आएकाे छ । जन्मदर घटेकाे छ । जसकाे प्रत्यक्ष असर राष्ट्र निर्माण र आर्थिक विकासमा समेत परेकाे छ ।

नेपाल सरकारकाे नुनपानीवाला राष्ट्र सेवकले आखिर कति नै विदा पाएका छन् र ? करिया विदा , सुत्केरी विदा , सुत्केरी स्याहार विदा , पर्व विदा , भैपरी आउने विदा , अध्ययन विदा, बेतलवी विदा , असाधारण विदा , घरविदा र विरामी विदा करिबकरिब यत्ति न हाे । सरकारले सुत्केरी विदा र सुत्केरी स्याहार विदाकाे वर्तमान दिनहरू अझै बढाउने गाइँगुइँ चलेकाे छ । जुन स्वागतयोग्य छ । त्यसमाथि महिनावारी विदा दिने हल्ला पनि चलेकाे छ । याे त झन अपरिहार्य छ । यस्तो विदा महिनामा चार दिनका दरले वर्षभरिमा अड्चालीस दिन नै दिनु मनासिब छ ।महिनावारीका बेला महिलाहरू शारीरिक र मानसिक रूपमा कमजोर हुने भएकाेले रेखदेख र स्याहारसुसारका लागि पुरूष कर्मचारीका लागि समेत महिनावारी स्याहार विदा दिदा झनै राम्राे । सकेसम्म पुरूषहरूका लागि स्वप्नदाेष विदा पनि थपेकै राम्राे । यसाे गर्दा लैङ्गिक समानता र समता कायम हुन जाने देखिन्छ ।

वर्षे वा हिउँदे विदा दिने निकायले बीच बीचमा छ्यास्स छुस्स यस्ताे विदा दिन छाेडेर विदालाई सिमित गर्नु पर्छ । यसका लागि वर्षायामभरकाे वर्षा, बाढी , पहिराेकाे जाेखिमलाई आधार मानेर मात्रै छ महिना विदा गर्नु पर्छ । हिउँदकाे समयमा हिमपात हुने , अत्यधिक चिसाे बढ्ने र शीत लहर छाउने जस्ता कारणले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्ने हुँदा जम्मा छ महिना विदा दिए पुग्छ । यसरी हेर्दा जम्मा दुईपटक विदा दिए पुग्याे ।

विदा भनेकाे अधिकार हाेइन सहुलियत मात्रै हाे भन्ने सरकारी मान्यता अब फेरिनु पर्छ । विदालाई अधिकारका रूपमा स्थापित गरिनु पर्छ । सरकारी मात्रै हाेइन निजी र सहकारीको क्षेत्रमा समेत विदामा एकरूपता ल्याउनु पर्छ । ओैद्याेगिक क्षेत्रका कामदारका साथै निर्माण व्यवसायका क्षेत्रमा लागेका ज्यालादारले तलब सुविधासहितकाे विदा पाउनु पर्छ । भारी बाेक्ने , हलाे जाेत्ने , घर पाेत्ने आदि अनेकाैं घरेलुु श्रमिकहरूकाे श्रमकाे सम्मान गरिनु पर्छ । भन्नुहाेला मजदुर दिवसका दिन विदा दिएकै छ । यहाँ जिकिर यत्तिले पुग्दैन भन्ने हाे ।

विदा दिने निकाय र अधिकारीहरूकाे व्यवस्था प्रचलित कानुनहरूमा भएकै छन् । विशेषगरी संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारहरूले विभिन्न अवसरहरूमा विभिन्न प्रकृतिका विदा दिएकै छन् । कर्मचारी वा श्रमजीवीहरूले व्यक्तिगत तवरले विदा लिएकै छन् । कतिपय अवस्था लामाे समय विदा बसेर धेरै पटक आफन्तकाे मृत्यु भएकाे भनेर प्रमाणस्वरूप दारी कपाल गरेर हाजिर हुन आउने प्रचलन पनि नसुनिएकाे हाेइन । पछिल्ला दिनहरूमा जन्म दर्ता वा मृत्युदर्ताकाे प्रमाण पेश गर्नुपर्ने भनी अङ्कुश लगाउन खाेजिएकाे छ । यसले स्वतन्त्रतापूर्वक विदा लिनेहरूमा अप्ठ्यारो पारेकाे छ । जहाँ इच्छा त्यहाँ उपाय भनेझैं खाने मुखलाई जुँगाले कहाँ छेक्छ र ? यति भनेपछि कुरा बुझ्नु भएकै हाेला !

संघीय सरकारले दिने प्राय : विदा देशैभर लागू हुन्छ । प्रदेशले दिने सम्बन्धित प्रदेशभर र स्थानीय सरकारले दिने सम्बन्धित स्थानीय तहमा । यसमध्ये सबैभन्दा भाग्यमानी स्थानीय तह देखिन्छ । यहाँ तीनवटै सरकारका विदा कार्यान्वयन हुन्छन् । यसर्थ स्थानीय तहले विदामा विश्व कीर्तिमानीकाे पदक चुम्छन् । स्थानीय तहले विदा दिदा संघ र प्रदेशका साथीहरूले घुटुक्क थुक निल्छन् । स्थानीय तहले दिने विदा त्यस स्थानीय तहकाे इलाकाभित्रका सबै संघीय कार्यालयमा पनि लागू भइदिए कस्तो हुन्थ्यो ? केही अपवाद बाहेक यसाे हुन सकेको देखिदैन । यस्ता केही संघीय सरकारकाे अधिकारभित्रका संस्था छन् तिनले निर्धक्क भएर स्थानीय सरकारले दिने विदामा समेत संस्था बन्द गर्ने गरेका छन् । स्यालुट छ यस्ता संस्थाहरूलाई , जसले विदा दिने संस्कारलाई घनिभूत रूपमा सफल पारेका छन् । नमुनाका रूपमा आफूलाई अगाडि सारेका छन् ।

विदाका विभित्र माेडालिटी मध्ये मनले खाएकाे माेडालिटी यहाँ राख्नु सान्दर्भिक हुने ठानेकाे छु। कारण विदाका सम्बन्धमा अनुसन्धान गरेर कीर्तिमान राख्ने पहिलाे अघाेषित मानार्थ विद्यावारिधि आफैलाई मानेकाे छु । अत : मेराे सुझाव मान्ने हाे भने सातवटा प्रदेश सरकार भएकाे संघीय मुलुक भएकाे नाताले सातामा सात दिन मात्रै विदा गराैं । शनिबार र आइतबार विदा दिनुभन्दा आइतबारदेखि शनिबारसम्म मात्र विदा गर्दा हुन्छ । यसाे गर्दा फजुल विदा लिने प्रवृत्ति घटेर जान्छ । यस्ताे विदाले देशलाई कत्ति पनि नाेक्सानी हुँदैन । बरू देशकाे अर्थतन्त्र मज्जाले धान्छ । जाबाे साताकाे सात दिन मात्रैकाे विदाले कसका बाजेकाे श्रीसम्पत्ती कहाँ जान्छ ? यसरी सातका सातबारलाई आधार बनाएर मात्रै सात दिन विदा दिदा विदा धेरै भयाे भनेर फलाक्नेका मुखमा बुझाे लाग्नेछ । याे नियम लागू भयाे भने दिउँसै सुतेर सपना देख्नेहरूकाे निद्रा भाग्नेछ । अभ्यस्त हुँदै गएपछि साताकाे सात दिन विदा सबैलाई उपयुक्त लाग्नेछ । के थाहा ? विश्वमा विदा सम्बन्धमा नाैलाे विचारकाे आविष्कारकाका रूपमा मलाई नै नाेबल पुरस्कारको उपलब्धि हात लाग्नेछ । अहिलेलाई विदा पुराण इतिश्री गराैं है त ।

०००
२०८३।०६।३०
रेसुङ्गा न पा २ गुल्मी