नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

दामोदर न्यौपाने :

फेसबुकको भर्चुअल तीर्थयात्रामा भौँतारिँदै गर्दा एक दिन ‘पिपल यु मे नो’ को सूचीमा एक जना पुराना साथीको दर्शन भयो । प्रत्यक्ष भेट्दाभन्दा डिजिटल प्रोफाइलमा उहाँ यति आकर्षक र तेजस्वी देखिनुहुन्थ्यो । एकछिन त लाग्यो, मानिसहरू वास्तविक जीवनमा बूढो हुन जन्मिएका हुन् कि फेसबुकको प्रोफाइल फोटोमा सधैँ जवान भइरहन ! शरीरले उमेरको भारी बोक्दै गए पनि फोटोले भने समयलाई नै चुनौती दिइरहेको थियो ।

जिज्ञासा जाग्यो । उहाँको भर्चुअल दैलोभित्र प्रवेश गरेँ । प्रोफाइल तस्बिरहरूको फेहरिस्त पल्टाउँदा त म छक्कै परेँ । जम्मा पाँचवटा तस्बिर ! सन् २०१३ मा तीनवटा, २०१४ मा एउटा र २०१५ मा एउटा । त्यसपछि फेसबुकको भित्तामा अर्को कुनै तस्बिरको प्रवेश भएको रहेनछ । सन् २०१५ मा टाँगिएको अन्तिम तस्बिरले २०२६ सम्म आइपुग्दा एघार वर्षे कार्यकाल पूरा गरिसकेको थियो । सरकार फेरिए, व्यवस्था फेरिए, प्रविधि फेरियो, फेसबुकका स्वरूप र फिचर फेरिए, तर उहाँको प्रोफाइल फोटो भने आफ्नो पदबाट टसको मस भएन । मानौँ, त्यो फोटो होइन, स्थायी नियुक्ति पाएको कुनै संवैधानिक पद हो !

अहिलेको जमानामा मानिसहरू बिहान चिया पिउँदाको कप फेरेझैँ प्रोफाइल फोटो फेर्छन् । कसैको त दिनमा तीनपटकसम्म मुहार परिवर्तन हुन्छ । ऐनाअगाडि घण्टौँ सेल्फी खिचिन्छ, कोण मिलाइन्छ, उज्यालो थपिन्छ, अनुहारको प्राकृतिक इतिहास मेटिन्छ र अन्त्यमा एउटा तस्बिर छानिन्छ । त्यसपछि सुरु हुन्छ प्रतीक्षाको अर्को तपस्या : कतिवटा लाइक आए, कसले कमेन्ट गरे र कसले हेरेर पनि नहेरेझैँ गरे ! तर मेरा यी साथी भने एघार वर्षदेखि एउटै तस्बिरलाई यस्तो निष्ठाका साथ जोगाएर बस्नुभएको छ, मानौँ फोटो परिवर्तन गर्नु भनेको आफ्नो वैचारिक सिद्धान्तबाट विचलित हुनु हो ।

एक दिन कुरैकुरामा उहाँको यो डिजिटल वैराग्यको रहस्य खुल्यो । उहाँले सुनाउनुभयो, ‘यार, एक दिन झुक्किएर एउटा दिदीको फोटोमा लाइक थिचेँ । अर्को दिन अर्को दिदीले पनि फोटो पोष्ट गर्नुभयो । अब लाइक गरौँ भने आफ्नो मन मान्दैन, नगरौँ भने उहाँले मेरो फोटोमा किन लाइक गर्नुभएन भनेर चित्त दुखाउनुहोला । एउटालाई लाइक गरेपछि अर्कोलाई पनि गर्नुपर्ने, एउटाको पोस्टमा कमेन्ट गरेपछि अर्काकोमा पनि उपस्थित हुनुपर्ने ! यो लाइक र कमेन्टको सामाजिक दायित्वबाट मुक्त हुनु नै जाति !’

उहाँको कुरा सुनेपछि मलाई लाग्यो, फेसबुकमा पनि सामाजिक सम्बन्धको एउटा समानांतर कर प्रणाली रहेछ । एकपटक लाइकको कर तिर्न थालेपछि नियमित करदाता हुनुपर्ने । कसैको जन्मदिनमा शुभकामना लेखेपछि अर्कोको जन्मदिनमा अनुपस्थित हुन नपाइने । एउटाको उपलब्धिमा बधाई दिएपछि अर्काको उपलब्धिमा पनि हाजिर हुनुपर्ने । नत्र सामाजिक सम्बन्धको लेखापरीक्षणमा बेरुजु देखिने ! यहाँ लाइक एउटा औँलाको सामान्य चाल होइन, सम्बन्धको नवीकरण शुल्क रहेछ । कमेन्ट त झन् सामाजिक उपस्थितिको हाजिरी रजिस्टर नै भयो ।

हामीमध्ये धेरैलाई फेसबुकमा नदेखिनु भनेको समाजबाटै हराउनुजस्तो लाग्छ । तर मेरा यी साथी हराउनुभएको होइन । देशमा के भइरहेको छ, कसले कसलाई ढलायो, कसले कसको पोल खोल्यो, कसको भाषणमा कति विरोधाभास भेटियो र कसको पोस्टमा कति लाइक आयो, सबै खबर राख्नुहुन्छ । अरूका गतिविधि हेर्नुहुन्छ, घत लागेमा मुसुक्क हाँस्नुहुन्छ, यस्तो भएछ नि ! भनेर सुनाउनु पनि हुन्छ, तर औँलालाई प्रतिक्रियाको जिम्मेवारी दिनुहुन्न । उहाँको औँलाहरू फेसबुकमा उपस्थित भए पनि लोकतान्त्रिक अधिकार प्रयोग गर्नबाट स्वेच्छिक रूपमा अवकाश लिएर बसेका छन् ।

पाश्चात्य अनुसन्धानकर्ताहरूले यस्तो व्यवहारलाई ‘लर्किङ’ (प्रतिक्रिया नदिई नियाल्नु) भन्ने प्राविधिक नाम दिएका छन् । हाम्रो गाउँघरको भाषामा भन्दा यो डिजिटल भन्ज्याङको चौतारामा बसेर दुनियाँको रमिता हेर्नु हो । फरक यति हो, पहिले चौतारामा बसेर अरूका कुरा सुन्ने मानिसलाई गाउँलेले गफाडी भन्थे, अहिले त्यही काम गर्ने मानिसलाई डिजिटल पर्यवेक्षक भनिन्छ । नाम बदलियो, काम उही रह्यो ।
फेसबुक आफैँमा एउटा अनौठो हाटबजार बनेको छ । यहाँ कसैले बिहानको चियाको फोटो बेचिरहेको छ, कसैले दिउँसोको खानाको, कसैले साँझको घुमघामको र कसैले आफ्नो सफलताको । कतिपयले त सामान्य मुस्कानलाई पनि यस्तो गरी प्रस्तुत गर्छन्, मानौँ विश्वशान्तिको कुनै नयाँ सूत्र पत्ता लगाएका हुन् । कसैले दुःखको पोस्ट राख्छन्, कसैले खुसीको । कसैले विचारको व्यापार गर्छन्, कसैले भावनाको । सबैको अदृश्य पसलमा एउटै माग छ : ‘मलाई हेर, मलाई पढ, मलाई लाइक गर र सकेसम्म दुई शब्द कमेन्ट पनि गरिदेऊ ।’
यस्तो बजारमा मेरा साथी भने पसल नथापी बजार घुम्ने ग्राहकजस्ता हुनुहुन्छ । सामान हेर्नुहुन्छ, मूल्य बुझ्नुहुन्छ, अरूको कारोबार नियाल्नुहुन्छ, तर न किनमेल गर्नुहुन्छ, न उधारो माग्नुहुन्छ । उहाँलाई न आफ्नो सामानको विज्ञापन गर्नु छ, न अरूको पसलमा गएर ग्राहक बनेको प्रमाण दिनु छ । बरु, बजारको भीडमा आफ्नो खल्ती र औँला दुवै सुरक्षित राख्नु हुन्छ ।

यसलाई कतिपयले उदासीनता भन्लान्, कतिले सामाजिक दूरी । तर उहाँको व्यवहारलाई कुनै मनोवैज्ञानिक प्रमाणपत्र दिएर व्याख्या गर्नुभन्दा एउटा डिजिटल प्रवृत्तिका रूपमा हेर्नु उचित होला । आखिर सबै मानिस सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो उपस्थिति प्रमाणित गर्नै जन्मिएका हुँदैनन् । कोही त्यहाँ बोल्न आउँछन्, कोही सुन्न, कोही देखिन र कोही अरूलाई देख्न ।

पूर्वीय दर्शनमा साक्षीभाव र अनासक्तिको ठूलो चर्चा छ । श्रीमद्भगवद्गीतामा प्रकृतिका गुणहरूको गतिविधि लाई साक्षीझैँ हेर्ने भाव प्रस्तुत गरिएको छ । योगदर्शनमा प्रत्याहारको चर्चा छ, जहाँ इन्द्रियहरूलाई विषयबाट फर्काउने अभ्यास गरिन्छ । तर यी साथीले फेसबुकमा लाइक नगर्नुलाई सिधै साक्षीभाव वा प्रत्याहारको सिद्धि भन्नु अलि हतार हुनेछ । यद्यपि, अरूको पोस्ट देख्नेबित्तिकै औँला चलाउनुपर्ने बाध्यताबाट आफूलाई रोक्न सक्नु पनि एउटा व्यावहारिक आत्मसंयम त हो नै । कम्तीमा उहाँको औँलाले फेसबुकको हरेक उत्तेजनामा तत्काल प्रतिक्रिया दिने बानी भने बसालेको छैन ।

अझ रोचक कुरा त बाह्र वर्षको तपस्यासम्बन्धी पूर्वीय योगपरम्पराको प्रसङ्ग हो । केही विशिष्ट योगपरम्परामा बाह्र वर्षको अखण्ड तपस्यालाई विशेष महत्त्व दिएको पाइन्छ । मेरा साथीको एघार वर्षे एउटै फोटोको तपस्या हेर्दा लाग्छ, अब एक वर्ष मात्रै बाँकी छ । त्यसपछि फेसबुकका एल्गोरिदम स्वयं प्रकट भएर उहाँलाई ‘डिजिटल ऋषिशिरोमणि’ को उपाधि प्रदान गर्नेछन् कि! जुकरबर्गले आफ्नै हातले सम्मानपत्र थमाउनेछन् र फेसबुकको इतिहासमा उहाँको नाम ‘प्रोफाइल स्थिरता पुरस्कार’ का लागि दर्ता हुनेछ । हुन त पुरस्कार पाउन पनि लाइक चाहिन्छ, तर उहाँलाई पुरस्कारको पोस्टमा समेत लाइक गर्नुपर्ने झन्झट नहोस् भन्ने चिन्ता होला ।
वास्तवमा, सामाजिक सञ्जालको यो कोलाहलमा सक्रियताको परिभाषा नै अलमलिएको छ । दिनमा पाँचवटा स्टाटस लेख्ने मानिस सामाजिक रूपमा बढी सक्रिय हो कि अरूका पाँच सय पोस्ट पढेर पनि कुनै प्रतिक्रिया नदिने मानिस ? आफ्नो हरेक गतिविधि सार्वजनिक गर्ने मानिस बढी सामाजिक हो कि निजी जीवनलाई निजी नै राख्ने मानिस ? लाइकको संख्या सम्बन्धको गहिराइ हो कि केवल औँलाको व्यस्तता ? यी प्रश्नको उत्तर एउटै हुँदैन ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ : फेसबुकमा देखिनु र समाजमा हुनु एउटै कुरा होइन । प्रोफाइलमा सयौँ तस्बिर राख्दैमा जीवनका सबै रङ देखिँदैनन् । हजारौँ लाइक पाउँदैमा सम्बन्धहरू गहिरा हुँदैनन् । अनि कसैको पोस्टमा प्रतिक्रिया नदिँदैमा ऊ समाजप्रति उदासीन नै हुन्छ भन्ने पनि छैन ।

त्यसैले मेरा एघार वर्षे डिजिटल सन्यासी साथीलाई हेर्दा कहिलेकाहीँ लाग्छ, फेसबुकको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि मानिसलाई बोल्न सिकाउनु होइन, कहिलेकाहीँ नबोली बस्न दिनु पनि हो । अरूको पोस्टमा लाइक नगरेर कसैको चित्त दुख्ला कि भन्ने चिन्ता एकातिर छ, लाइक गरेर अर्को सामाजिक दायित्व थपिएला भन्ने डर अर्कातिर । यी दुईको बीचमा उहाँले रोज्नुभएको बाटो भनेको मौनता रहेछ । यो मौनता कस्तो खालको दर्शन हो, कति व्यावहारिक विवेक र कति लाइकको झन्झटबाट बच्ने उपाय, त्यो उहाँलाई नै थाहा होला ।
तर फेसबुकको यो भर्चुअल हाटबजारमा एउटा प्रश्न भने अझै अनुत्तरित छ : हामी अरूलाई देखाउनका लागि बाँचेका हौँ कि आफू बाँचेको कुरा अरूलाई देखाउनका लागि फेसबुक चलाइरहेका छौँ ?

जे होस्, कसैले हरेक बिहान नयाँ फोटो टाँगेर आफ्नो जवानीको नवीकरण गरिरहोस्, कसैले हरेक पोस्टमा लाइकको खेती गरिरहोस् र कसैले एघार वर्ष पुरानो फोटोमा डिजिटल समाधि लगाएर बसिरहोस् । फेसबुक सबैको साझा चौतारो हो । फरक यति हो, कसैले त्यहाँ भाषण गर्छन्, कसैले ताली बजाउँछन् र कसैले कुनामा बसेर सबैको तमासा हेर्छन् । मेरा साथीचाहिँ तेस्रो श्रेणीका स्थायी सदस्य हुनुहुन्छ ।

अब तपाईं आफैँ भन्नुहोस्, यो डिजिटल युगमा बढी बुद्धिमानी को हो? हरेक दश मिनेटमा फोटो फेरेर लाइकको प्रतीक्षामा बस्ने कि एघार वर्षदेखि एउटै फोटो टाँगेर लाइकको ऋणबाट मुक्त रहने ?

०००
(पूर्वीय दर्शनमा दर्शनाचार्य अध्ययनरत, राजर्षि जनक विश्वविद्यालय, जनकपुरधाम)