नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

डा.केदार कार्की :

प्रत्येक वर्ष, हामी अक्टोबर १ मा ‘अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस’ लाई बुढेसकालको जनसंख्यामा प्रस्तुत गरिएका अवसर र चुनौतिहरूको बारेमा जनचेतना जगाउन र वृद्ध व्यक्तिहरूले सामना गर्ने कठिनाइहरूलाई सम्बोधन गर्न परिवार, समुदाय समूह र सरोकारवालाहरूलाई परिचालन गर्न मनाउने गर्छौं । संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले १४ डिसेम्बर १९९० मा अक्टोबर १ लाई जेष्ठ नागरिकको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको रूपमा तोकेको थियो । त्यसबेलादेखि यो दिवस विभिन्न विषयगत क्षेत्रहरूमा फैलिएको छ । पचहत्तर वर्षअघि संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले ानवअधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणापत्र पारित गरेको थियो, जुन मानवअधिकारको इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेज हो ।

६० वर्षभन्दा माथिका मानिसहरूलाई सामान्यतया वृद्धवृद्धा मानिन्छ । यो मानिसको अन्तिम चरण हो । वृद्धावस्थालाई कालक्रमिक युगको रूपमा पनि मान्यता दिइन्छ । बुढेसकाललाई दुई चरणमा विभाजन गरिएको छः प्रारम्भिक बुढ्यौली, र उन्नत बुढ्यौली । प्रारम्भिक बुढ्यौली ६० देखि सत्तरी वर्षसम्मको हुन्छ । बढ्दो बुढ्यौली सत्तरी वर्षमा सुरु हुन्छ र जीवनको अन्त्यसम्म विस्तार हुन्छ । जीवनको यस चरणमा वृद्ध मानिसहरूको शारीरिक र मनोवैज्ञानिक पक्षहरूमा परिवर्तनहरू हुन्छन् । यस राज्यमा वृद्धहरू कमाउन सक्दैनन् र आफ्नो जीवन बिताउनका लागि प्रायः आफ्ना छोराछोरीमा निर्भर हुन्छन् । बुढेसकालको परिभाषा- “बुढ्यौली प्रक्रिया अवश्य पनि एक जैविक वास्तविकता हो जसको आफ्नै गतिशीलता छ, धेरै हदसम्म मानव नियन्त्रण भन्दा बाहिर ।”

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार २०१५ देखि २०५० सम्ममा ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिका व्यक्तिको संख्या ९० करोडबाट बढेर २ अर्ब पुग्नेछ । यसको अर्थ विश्वको जनसंख्यामा वृद्धवृद्धाहरूको संख्या १२ प्रतिशतबाट २२ प्रतिशत मा सर्नेछ । २०२१ को जनगणना अनुसार नेपालमा २९.९७ मिलियन जेष्ठ नागरिक छन् जुन २०११ को अघिल्लो जनगणनाको तुलनामा ३८.२ प्रतिशतले वृद्धि हो । वृद्ध जनसंख्याको अनुपात नेपालको कुल जनसंख्याको १०.२१ प्रतिशत पुगेको छ ।

हामी उमेरको रूपमा, हामीले धेरै वर्षको अनुभव र समय र जवानीको मूल्यमा यसलाई पछ्याउने बुद्धिको विशेषाधिकार प्राप्त गर्छौं । प्रायः यसले आयमा वृद्धि र रिटायर हुने सम्भाव्यता सिर्जना गर्दछ, यद्यपि बुढ्यौली पनि धेरै कमजोरीहरूसँग आउँछ । यी कमजोरीहरू मध्ये शारीरिक बल, समन्वय, तरल स्मृति र सेवानिवृत्तिमा सामुदायिक स्थितिको हानि समावेश छ । तिनीहरूले सधैं परिवारलाई दृढतापूर्वक समात्छन् र तिनीहरूलाई बलियो बनाउँछन् । तिनीहरू आदर्श गुरु हुन् । उनीहरूले वर्षौंमा सङ्कलन गरेका सबै अनुभवहरूबाट, उनीहरूले परिस्थितिको न्याय गर्न र आफ्ना बच्चाहरूलाई रचनात्मक सल्लाह दिन सक्छन् । तिनीहरूले परिवारका सदस्यहरू बीचको विवाद समाधान गर्न पनि महत्त्वपूणर् भूमिका खेल्छन् । मानिसहरू लामो समयसम्म बाँचिरहेका छन्, वृद्धहरूको जनसंख्या उल्लेखनीय रूपमा बढिरहेको छ । यसले धेरै सामाजिक र आर्थिक चुनौतीहरू ल्याउँछ । समाजमा वृद्ध मानिसहरूलाई कसरी समावेश गरिन्छ भन्ने बारे अन्तरदृष्टि र बुझाइ प्राप्त गर्न र यो सबैका लागि समान हो भनी सुनिश्चित गर्न यो बढ्दो महत्त्वपूणर् हुन्छ ।

वृद्ध व्यक्तिहरू प्रायः अचल र बिरामीको रूपमा रूढीवादी हुन्छन्, वा समाजलाई प्रस्ताव गर्न केही नभएका मानिसहरू हुन् । यद्यपि, बुढ्यौलीलाई रोगको रूपमा लिनु हुँदैन । यो जीवनमा एक प्राकृतिक चरण हो जुन सकारात्मक रूपमा हेर्न योग्य छ । प्रत्येक दिन उठ्ने कारण, र तपाईंको दैनिक जीवनमा दिनचर्या हुनुको महत्त्वले मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यलाई स्थिर बनाउन मद्दत गर्न सक्छ । यदि होइन भने, जीवनमा आफ्नो अर्थ खोज्न र थोरै सजिलोसँग बित्ने प्रत्येक दिनलाई मद्दत गर्नको लागि, वृद्धवृद्धाहरूलाई समुदायमा सामेल गर्न र उनीहरूले रमाइलो गर्ने कुरा खोज्न महत्त्वपूर्ण छ ।

धेरैजसो ज्येष्ठहरू मानसिक र शारीरिक रूपमा सक्रिय हुन्छन् जुन उमेरका भए पनि समाजमा ठूलो योगदान दिन्छन् । सामाजिक मानदण्डहरूले ज्येष्ठहरूलाई सीमान्तकृत गर्छन्, उनीहरूलाई अनादरपूणर् व्यवहार गर्छन्, र उनीहरूलाई मन नपर्ने महसुस गराउँछन् । उमेरवादको शुरुवातसँगै, ज्येष्ठ नागरिकको रोजाइ, स्वतन्त्रता र मर्यादा लुटिएको छ । युवा पुस्ताको एक हिस्सा भएको नाताले हाम्रा बूढाहरूलाई अँगाल्नुपर्छ र उनीहरूलाई उनीहरूले योग्यको सम्मान देखाउनुपर्दछ र उनीहरूलाई समाजको हिस्साको रूपमा स्वागत गर्नुपर्छ । हामी जवान छौं, तर हाम्रो परिवार बुढो हुँदैछ, र एक दिन हामी उमेरवादको स्थितिमा राखिनेछौं ।

बुढ्यौली परिचयमा अवसाद अक्सर बुढ्यौलीलाई आराम प्रतिबिम्बको समयको रूपमा हेरिन्छ र परिवार र साथीहरूलाई अझै पनि उनीहरूको वरिपरि रहेको व्यक्तिको प्रशंसा गर्ने मौकाको रूपमा हेरिन्छ । यद्यपि यो सधैं धेरै वृद्ध वयस्कहरूमा मामला छैन । डिप्रेसन र आत्महत्या मृत्युका दुई कारण हुन् जुन सबै उमेर समूहका लागि बढ्दो छ । तिनीहरू पनि एक विशिष्ट उमेर समूहमा वृद्धिमा छन्, वृद्ध वयस्कहरूको । वृद्ध वयस्कहरूमा अवसाद प्रचलित भए तापनि कम निदान गरिएको छ । यस चिन्तालाई सम्बोधन गर्नको लागि, वृद्ध वयस्कको जीवनको राम्रो बुझाइको विकास गर्न उनीहरूको विचार प्रक्रिया र समग्र जीवन दुर्भाग्यवश धेरै वृद्ध व्यक्तिहरू आफूले बाँचेको जीवनसँग सन्तुष्ट हुँदैनन्, र पश्चाताप र बेकारको भावनाहरू अनुभव गर्नेछन् ।

यसले उनीहरूको दैनिक जीवनको आत्म-सम्मान र समग्र मूडलाई असर गर्नेछ । यी अँध्यारो विचारहरूले धेरै ठूला समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ जुन अन्ततः आत्महत्या गर्न सक्छ । वृद्धहरूमा अवसादको मुख्य जोखिमहरू मध्ये एक हो कि प्रायः तिनीहरूसँग आफूलाई अभिव्यक्त गर्ने र उनीहरूको भावनालाई व्याख्या गर्ने पूणर् संज्ञानात्मक क्षमता हुँदैन । यो पुरानो जनसङ्ख्याले आपतकालीन विभागमा विभिन्न शारीरिक र संज्ञानात्मक परिवर्तनहरू जस्तै स्मरणशक्ति हानि विचलितता चिडचिडापन र अधिक सामान्य अवसादका लक्षणहरूको सट्टा विचलित हुन सक्छ । यस गलत सञ्चारको परिणामको रूपमा, अवसादलाई बेवास्ता गर्न सकिन्छ ।

यद्यपि मानिसहरूले प्रायः सोशल मिडियालाई विनाशकारी उपकरणको रूपमा सम्बद्ध गर्छन् जब तपाइँ यसलाई सही रूपमा प्रयोग गर्नुहुन्छ यो धेरै उपयोगी हुन सक्छ । ग्राहकहरू बूढो हुँदै जाँदा, तिनीहरूको स्मरणशक्ति सामान्यतया पतन हुन थाल्छ । बुढापाका ग्राहकहरूले परिवारका सदस्यहरू वा पुराना साथीहरूसँग सम्पर्क नभएको महसुस गर्दा फेसबुक जस्ता सामाजिक सञ्जालहरू धेरै लाभदायक हुन सक्छन् । यो अलगावसँग सम्बन्धित छ । जब एक ग्राहकलाई संसारको बाँकी भागबाट अलग्गै महसुस हुन्छ, डिप्रेसनका लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन् । केही वृद्ध ग्राहकहरू आफ्नो घरबाट टाढा बस्छन् र प्रायः परिवारलाई देख्दैनन् । त्यसैले यो एक महान उपकरण हो ।

समाजले वृद्धवृद्धालाई कम महत्व दिन्छ, बेवास्ता गर्छ र रूढीवादी पनि ठान्छ । जे होस्, वृद्ध मानिसहरूको बारेमा रूढिवादीहरू निराधार छन् किनकि धेरैजसो धारणाहरू र मिथकहरूमा आधारित छन् । युवा व्यक्तिहरूले वरिष्ठहरूलाई उनीहरूले के गर्न सक्षम छैनन् भन्ने आधारमा मूल्याङ्कन गर्छन्, उनीहरूले हाल के गरिरहेका छन् भन्ने आधारमा होइन । वृद्धहरूको बारेमा नकारात्मक रूढिवादी कायम राख्नु गलत हो किनभने यसले उमेरवादलाई बलियो बनाउँछ ।

वृद्ध वयस्कहरूले राम्रो मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यको आनन्द लिन्छन् । उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य गडबडी र कार्यशैलीमा प्रतिकूल असर परेको छ । अवसाद र चिन्ता निम्त्याउने केही ढिलो-जीवन समस्याहरू शारीरिक स्वास्थ्य समस्याहरूसँग व्यवहार गर्ने, शारीरिक अपाङ्गता भएका पति वा पत्नीको हेरचाह गर्ने, प्रियजनहरूको मृत्युमा शोक गर्ने, र परिवारका सदस्यहरूसँग द्वन्द्व व्यवस्थापन गर्ने समावेश छन् । यी समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्न र यी अवस्थाहरूको उपचार गर्नाले भावनात्मक पीडा कम हुन्छ, शारीरिक स्वास्थ्यमा सुधार हुन्छ, अशक्तता कम हुन्छ, र वृद्ध वयस्कहरू र तिनीहरूका परिवारहरूका लागि जीवनको गुणस्तरमा सुधार हुन्छ ।

यदि कोही व्यक्ति स्वस्थ जीवन बिताइरहेको छ भने उसले धेरै आरामदायी बुढेसकाल बाँच्नु पर्छ । जो मानिसहरू सामान्यतया आफ्नो जीवनभर धेरै स्वस्थ छैनन् र तिनीहरूको जीवन पनि लामो समय सम्म रहँदैन । १९५० मा संसारमा १०० वा माथिका लगभग २३०० व्यक्तिहरू बाँचिरहेका थिए, २०५० सम्ममा त्यो उमेर वा माथिका लगभग ६००,००० मानिसहरू जीवित हुने अपेक्षा गरिएको थियो । अहिलेसम्म बाँच्ने सबैभन्दा वृद्ध व्यक्ति जीएन क्यालमेन्ट नामकी फ्रान्सेली महिला थिइन्, उनको मृत्युको समयमा उनी १२२ वर्षकी थिइन्, उनी १८७५ देखि १९९७ सम्म बाँचेकी थिइन् ।

समय बित्दै जाँदा उमेर बढ्दै जाँदा उमेरको कुनै पनि उपचार भएता पनि बढ्दै जान्छ किनभने हामीले विकास गरेको प्रविधि र जीवनस्तर लामो समयसम्म बाँच्नका लागि धेरै कार्यात्मक र प्रभावकारी छ । जीवन विस्तारको लागि हालको सबैभन्दा लोकप्रिय सिद्धान्तहरू मध्ये एक स्वस्थ शरीरको तौल कायम राख्न र पाचन प्रणालीलाई तनाव नदिने दैनिक आहारबाट क्यालोरीहरू घटाउनु हो । धेरै मानिसहरूले यसलाई ८० प्रतिशत पूरा नभएसम्म खानाको रूपमा वणर्न गर्छन्, वास्तवमा पूणर् नभएसम्म खाँदैनन् । यसको मतलब पेट भरिएसम्म निरन्तर खानु हो । कि तपाईंको पाचन प्रणालीले पेटमा दर्ता गर्दैन र मस्तिष्कमा संकेतहरू पठाउँदैन जसले धेरै खानुको परिणाम हुन सक्छ, जुन धेरैजसो मानिसहरू नियमित रूपमा गर्छन् ।

भविष्यमा, आनुवंशिक फ्लिपिङ वा शरीरलाई भरिएको सोच्नलाई मूर्ख बनाउन चक्की लिने जस्ता चीजहरू प्रायः धेरै खानेकुरा वा हामीले “पूणर्” भनी थाहा पाएको कुरालाई समाधान गर्ने उपाय हुन सक्छ । यो एक्लै जीवन लम्ब्याउन र मधुमेह, मोटोपना र अन्य धेरै खानपान सम्बन्धी अवस्थाहरू जस्ता चीजहरू रोक्न मद्दत गर्न पर्याप्त हुनेछ ।

०००

वरिष्ठ पशु चिकित्सक