सक्षम र सवल प्रदेश,सुनिश्चित अधिकार

हास्यव्यङ्ग्य र आफ्नै झ्याइँकुटी

यो सरल संरचना भएको प्रभावकारी कृति हो । सन्देशयुक्त, प्रयोजनपूर्ण, मनोरञ्जनमूलक तथा सार्थक कृतिका रूपमा ‘आफ्नै झ्याइकुटी’ को सिर्जना गरेर माणिकरत्न शाक्यले नेपाली साहित्यलाई ठूलो गुन लगाएका छन् भन्ने कुरामा कुनै शङ्का छैन ।

Nepal Telecom ad

प्रा. मोहनराज शर्मा :

श्री माणिकरत्न शाक्य नेपाली हास्यव्यङ्ग्यका प्रतिभाशाली स्रष्टा हुन् । वि.सं. २०२४ मा बनेपामा जन्मेका माणिक गन्तीका समर्पित हास्यव्यङ्ग्यकारमध्ये एक हुन्। वि.सं. २०४१ मा लेखन प्रारम्भ गरेदेखि उनी हास्यव्यङ्ग्य सिर्जनातर्फ र हास्यव्यङ्ग्यसम्बन्धी क्रियाकलापतर्फ नबिसाई संलग्न हुँदै आएका छन् । उनी हास्यव्यङ्ग्यका लागि मरिमेट्ने अथक साधक हुन् भन्ने कुरामा कुनै शङ्का छैन ।

‘आफ्नै झ्याइँकुटी’ नामक प्रस्तुत सँगालो माणिकको पहिलो पुस्तकाकार कृति हो । यसलाई उनले ‘हास्यव्यङ्ग्य संस्मरण सङ्ग्रह’ भन्न रुचाएका छन् । उनले आफ्ना हास्यव्यङ्ग्यात्मक रचनाहरूको बटुलबाटुलका साथै तिनको सूक्ष्म निफननाफनसमेत गरी यसमा छनोटका २९ वटा रचनालाई मात्र स्थान दिएका छन्। यी सबै रचनाहरू निबन्धको संरचनामा अभिव्यक्त भएका छन् । यस पुस्तकमा परेका २९ वटै निबन्धहरू पठनका दृष्टिले रमाइला र मनोविनोदपूणर् छन् । सबैजसो निबन्धमा हास्यव्यङ्ग्य प्रयोजन भएर देखिएको छ ।

हास्यव्यङ्ग्य शब्दको हास्यले ‘हाँसउठ्दो, हँसाउने’ रचना बुझाउँछ भने व्यङ्ग्यले ‘चिमोट्दो, चिमोट्ने’ रचना बुझाउँछ । हास्यको उपर्युक्त अर्थमा पूर्वीय साहित्यशास्त्रको परम्परित अर्थ कायम रहेको छ, तर व्यङ्ग्यको उपर्युक्त अर्थमा पश्चिमेली साहित्यशास्त्रको अर्थ समाविष्ट हुन आएको छ । पूर्वेली ’हास्य’ (ह्यूमर) र पश्चिमेली ’सटायर’ (व्यङ्ग्य) का मिश्रणबाट नेपाली हास्यव्यङ्ग्यको स्वरूप तयार भएको छ । यसमा प्रायः प्रहसन (फार्स), हास्यकर (कमिक) आदि हास्यका प्रकार र वाग्वैदग्ध (विट), विडम्बना (आइरनी), विद्रूपिका (प्यारोडी), चरितठट्टा (क्यारिकेचर) आदि व्यङ्ग्यका प्रकार पनि मिसिन आएको पाइन्छ । हास्य र व्यङ्ग्यका आधारमा नेपाली हास्यव्यङ्ग्यलाई निम्नलिखित प्रकारहरूमा विभाजित गर्न सकिन्छ :

१. हास्य रचना
उठानदेखि बैठानसम्म हास्यले भरिएको कृति,

२. हास्यप्रधान रचना
हास्य प्रमुख रहेको र व्यङ्ग्य गौण रहेको कृति,

३. व्यङ्ग्य रचना
आद्यन्त व्यङ्ग्यैव्यङ्ग्यले भरिएको कृति,

४. व्यङ्ग्यप्रधान रचना
व्यङ्ग्य प्रमुख रहेको र हास्य गौण रहेको कृति,

५. हास्यव्यङ्ग्यप्रधान रचना
हास्य र व्यङ्ग्य दुवैले बराबर महत्त्व पाएको कृति ।

माणिकरत्नको ‘आफ्नै झ्याइँकुटी’ दोस्रो प्रकारको कृति हो । सबै निबन्धहरूमा हास्यको प्रबलता छ, तर कतैकतै व्यङ्ग्यको प्रयोग पनि एउटा उपकरणका रूपमा गरिएको छ । हुन त आज पनि हास्यव्यङ्ग्य पाठकद्वारा बढी रुचाइने साहित्यअन्तर्गत पर्छ, तर पनि हास्यव्यङ्ग्य थोरैमात्र लेखिन्छ । हास्य र व्यङ्ग्य साहित्यका दुई विशिष्ट प्रभाव भएकाले कृतिमा यिनलाई सिर्जिन सक्ने केहीले मात्र यसतर्फ कलम चलाउँछन्, तसर्थ हास्यव्यङ्ग्यकार र हास्यव्यङ्ग्य कृतिको सङ्ख्या कम पाइनु स्वाभाविक नै हो । माणिकरत्न हास्यव्यङ्ग्यका क्षेत्रमा समर्पित रहने कमै साधकमध्ये एक हुन् र उनको ‘आफ्नै भ्याइँकुटी’ रसिला र रमाइला हास्यव्यङ्ग्यको सुन्दर बान्की हो ।

अचेल व्यङ्ग्यभन्दा हास्यको लेखन ज्यादै घटेको छ । दुवैका कारक तत्त्व उही र एउटै अर्थात् विसङ्गति भएपनि किन व्यङ्ग्यभन्दा हास्य कम लेखिन्छ भनेर गम्नु आवश्यक छ । यो कुरो कोट्याउन साहित्यका प्रयोजनहरूको उल्लेख गर्नु खाँचो पर्दो छ । साहित्यका प्रमुख प्रयोजन वा उद्देश्य निम्नलिखित पाँचवटा छन् ः

१. आनन्द,
२. नीति शिक्षा,
३. लोकमङ्गल,
४. यथार्थको प्रकटीकरण,
५. मनोरञ्जन ।

यी उद्देश्यहरूमध्ये हास्यले मनोरञ्जनलाई वरण गर्छ भने व्यङ्ग्यले यथार्थको प्रकटीकरणसँग आबद्ध सुधारलाई अन्य चार प्रयोजनका तुलनामा मनोरञ्जनलाई हलुका, सतही, फितलो, तुच्छ, हीन र कम महत्त्वपूणर् मानिएको पाइन्छ । यसै कारणबाट कमभन्दा कम लेखक हास्यतर्फ आकृष्ट भएका हुन् । यसका विपरीत व्यङ्ग्यलाई सूक्ष्म, गहन, गम्भीर र बढी महत्त्वपूणर् मानिने हुँदा बढीभन्दा बढी लेखक यसतर्फ तानिएका हुन् । आधुनिक आयुर्विज्ञानले धेरै शोधखोजपछि ‘हाँस र धेरै बाँच’ को सन्देश दिएको हुँदा वर्तमान जीवनमा हास्यको महत्त्व अत्यधिक बढेको छ । प्रविधि संस्कृतिले गाँज्दै लगेको अहिलेको साइबरयुगमा हाँसो तनावबाट मुक्ति दिने अचुक साधन बनेको छ । माणिकरत्नको प्रस्तुत सँगालो ‘आफ्नै ’झ्याइँकुटी’ ले तनावबाट सहज मुक्ति दिने विविध हाँसो पस्केको छ । सतही होइन स्तरीय मनोरञ्जन दिने कृति अन्य कुनै कृतिभन्दा कम महत्त्वपूणर् हुँदैन ।

मुख्य विषय कसलाई बनाइएको छ भन्ने आधारमा हास्यव्यङ्ग्य निम्नलिखित दुई प्रकारको हुन्छ ः

१. स्वकेन्द्री
आफूलाई विषयवस्तु बनाएर हास्यव्यङ्ग्य उत्पन्न गरिएको कृति । यस प्रकारलाई निर्दोष हास्यव्यङ्ग्य भनिन्छ ।

२. परकेन्द्री
अर्कालाई विषयवस्तु बनाएर हास्यव्यङ्ग्य उत्पन्न गरिएको कृति । यस प्रकारलाई सदोष हास्यव्यङ्ग्य मानिन्छ ।

माणिकरत्नका अधिकांश निबन्धहरू पहिलो प्रकारका छन् । यस पुस्तकको शीर्षक ‘आफ्नै झ्याइँकुटी’ ले पनि यसै कुराको सङ्केत गर्छ । यसमा सङ्कलित ‘फुकाल्दाफुकाल्दा’ शीर्षक निबन्धबाट स्वकेन्द्री हास्यव्यङ्ग्यको सानो अंश तल प्रस्तुत गरिएको छ ः

‘उनलाई सविस्तार पोल खोलिदिएपछि बाहिर आएर उनले बैङ्ककबाट आउनेहरू सबैले जीनको पाइन्ट र सर्ट खोल्ने आदेश दिए । मलाई त कहिले फालुँला जस्तो भइराख्याथ्यो । हामीलाई एउटा कुनामा लगेर सबै लुगा खोल्न लगाए । लुगा खोल्न त्यति सजिलो कहाँ थियो र ! सुरुमा सर्टहरू खोलियो । त्यसपछि म भुँइमा लम्पसार परेर सुतेँ । अर्को साथीले पाइन्टको टाँक र चेन खोलेर खुट्टातिरबाट जोड लगाएर तानेर निकाल्यो । एकएक गर्दै सबै पाइन्ट त्यसै गरी निकाल्नुपर्ने । मलाई हलुकाहलुका हुँदै आयो । छेउमा लुगाको थुप्रो लाग्दै गयो। ‘ए त्यो त होइन ! म कराएँ । साथीले पाइन्ट खोल्दाखोल्दै मेरो आफ्नै पाइन्ट पनि पो तान्न लागेछ ।’

स्वकेन्द्री हास्यव्यङ्ग्यभन्दा कमै पाइए पनि यसमा परकेन्द्री हास्यव्यङ्ग्यका समेत उदाहरणहरू फेला पर्छन् । ‘हाकिमको मासु’ शीर्षकबाट यस्तै एउटा अंश तल उदधृत गरिएको छः ‘हाकिमले पाहुनालाई बिदाबारी गरेपछि किलामा झुन्ड्याइएको मासुको पोको हेर्दा त त्यो पनि गायब । हाकिमको रन्को छुट्यो, त्यहाँ भएका सबै स्टाफलाई एकएक गरेर सोधे- यहाँ झुन्ड्याएर राखेको मेरो मासु देख्यौ ? सबैको एउटै उत्तर थियो- देखेनौँ । अब भने घरमा श्रीमतीले मार्ने भई बा ! उता मसला पिसेर ठिक्क छ, यता मासु गायब । कस्तो मासु चोर अफिस रैछ, जाबो एक किलो मासु त बाँकी राखेनन् भने अरू त झन् केके हराएको होला भन्दै हाकिम बर्बराउन थाले । बिहान खसी ढाल्ने गार्डले हाकिमलाई भन्यो- हजुर ! मेरो पाहुनालाई छुट्ट्याएको मासु लिन आएन, हजुरले लैजानु हुन्छ कि ? हुन्छ त दिनोस् भन्दै हाकिमले दोहोरो भुक्तानी गरेर मासु बोकेर लगे ।’

यस सँगालाका दृष्टिबाट हेर्दा माणिकरत्न परकेन्द्रीभन्दा बढी स्वकेन्द्री हास्यव्यङ्ग्य स्रष्टाका रूपमा देखापरेका छन् । अर्कालाई पात्र बनाएर हास्यव्यङ्ग्य रच्न सरल हुन्छ, तर आफूलाई पात्र बनाएर हास्यव्यङ्ग्य रच्न त्यति सरल हुँदैन । अरूको गिल्ला र ठट्टा गरिने हुँदा परकेन्द्री हास्यव्यङ्ग्य दोषयुक्त र कलुषित हुन सक्छ, तर आफ्नै गिल्ला र ठट्टा हास्यव्यङ्ग्य गरिने हुँदा स्वकेन्द्री हास्यव्यङ्ग्य दोषरहित र निष्कलुष हुन्छ । अधिकांश निबन्धहरूमा स्वकेन्द्री हास्यव्यङ्ग्यको रचना गरी माणिकरत्नले अदोष र कलुषरहित हास्यव्यङ्ग्यको सफल र प्रभावकारी बान्की प्रस्तुत गरेका छन् ।

हास्यव्यङ्ग्य रचनाले पाठकलाई पार्ने प्रभाव र पाठकमा देखिने शारीरिक प्रतिक्रियाका आधारमा यो छ प्रकारको हुन्छ । यी छ प्रकारहरू स्वकेन्द्री पनि र परकेन्द्री पनि हुने हुँदा सङ्ख्या डब्लिएर बाह्र हुन पुग्छ । यस तथ्यलाई आरेखमा व्यवस्थित गरी तल देखाइएको छ :

माथिको आरेखले के स्पष्ट पारेको छ भने हास्यव्यङ्ग्य रचना विषयका आधारमा स्वकेन्द्री र परकेन्द्री गरी दुई प्रकारको हुन्छ । पाठकलाई पार्ने प्रभावको मात्राका आधारमा यो मधुरो, मझौला र चर्को गरी तीन प्रकारको हुन्छ। यी तीन प्रकारमध्ये प्रत्येकका दुईदुई भेद हुन्छन्, जस्तै- मधुरो हास्यव्यङ्ग्यका स्मित र हसित भेद, मझौला हास्यव्यङ्ग्यका विहसित र उपहसित भेद अनि चर्को हास्यव्यङ्ग्यका अपहसित र अतिहसित भेद । हास्यव्यङ्ग्यको सोपान क्रममा स्मित सबैभन्दा कम बाह्य प्रतिक्रिया देखिने भेद हो भने अतिहसित सबैभन्दा बढी प्रतिक्रिया देखिने भेद हो । मात्रात्मक दृष्टिले स्मित – हसित – विहसित – उपहसित – अपहसित – अतिहासित क्रमशः बढी प्रतिक्रियादर्शी एकाइ हुन् भने अतिहसित – अपहसित – उपहसित – विहसित – हसित – स्मित क्रमशः घटी प्रतिक्रियादर्शी एकाइ हुन् । यी छ वटैको छोटो चिनारी र ‘आफ्नै झ्याइँकुटी’ बाट उदाहरण तल प्रस्तुत गरिएको छ ः

१. स्मित हास्यव्यङ्ग्य
यस प्रकारको रचनाले मनमनै प्रभाव पार्छ, तसर्थ प्रतिक्रिया पनि मनमनै हुन्छ । बाह्यरूपमा ओठतिर मन्द मुस्कान खेल्छ, तर दाँत देखिदैन र आवाज पनि हुँदैन । यसको हलुका प्रभाव कन्सिरीतिर पनि देखिन्छ । माणिकरत्नले ‘मज्जाले झुक्किँदा’ मा सिर्जेको स्मित हास्यव्यङ्ग्यको नमुना यस्तो छ ः ’ड्राइभरले पुनः भन्यो- त्यो पुलिसले तपाईंलाई किन स्यालुट ठोक्यो भन्ने मलाई थाहा छ । मैले छक्क परेर सोधें- किन ठोक्यो ? मैले तपाईंले हात दिनासाथ अघि कलङ्कीमा गाडी किन रोकेँ, त्यो पुलिसले पनि त्यही कारणले स्यालुट हान्यो । उसले भन्यो । म झनै छक्क परेँ । के कुरा हो मैले त केही बुझिनँ । मैले भनेँ । आँबुखैरेनी घर भएको डी. एस्. पी. ठ्याक्कै तपाईंकै अनुहारको छ । अचेल ऊ पोखरामा छ । मैले पनि उही ठानेर तपाईंलाई गाडी रोकेको हुँ । त्यो पुलिसले पनि उही भन्ठानेर तपाईंलाई सलाम ठोक्या हो। क्या फँसियो आज भने… ।’

२. हसित हास्यव्यङ्ग्य
यस प्रकारको रचनाले स्पष्ट बाह्य प्रभाव पार्छ । प्रतिक्रियास्वरूप अलिअलि दाँतहरू देखिन्छन् र मन्दमन्द आवाज पनि सुनिन्छ । आँखा अलिक खुम्चिन्छ र कन्सिरी केही फुल्छ । माणिकरत्नद्वारा रचित यस्तो हास्यव्यङ्ग्यको छोटो नमुना ‘तालुले गर्दा’ बाट तल सारिएको छ- “बिहेको चक्करमा एकदिन सानीआमाले चाबहिलमा एक जना बाँडाकी छोरीसँग कुरा चलाइछन् । केटी हेर्न जाने भनेर सुटेडबुटेड भएर गइयो । तिनले लुकेर कहाँबाट हेरिरहेकी थिइन् मलाई पत्तो थिएन । केटीको घरको संघारमा टेक्नेबित्तिकै केटीले बाउलाई भनेजस्तो गरेर मैले सुन्ने गरी माथिबाट भनी- ‘म त्यो तालुखुइले केटासँग बिहे गर्दिन !”

‘त्यो घटना भएको धेरै पछि सम्झें- यस्तो भाग्यमानी तालु तँलाई किन मन पर्थ्यो त पोक्ची ?’

३. विहसित हास्यव्यङ्ग्य
यस प्रकारका रचनाको प्रतिक्रियामा हाँसोको स्पष्टै आवाज सुनिन्छ । यसको प्रभावबाट आँखा पनि अलि बढी खुम्चिन्छ र कन्सिरी पनि अलि बढी फुल्छ । यसको नमुनाका रूपमा माणिकरत्नको ‘ससुराली जाँदा’ शीर्षक निबन्धबाट केही अंश तल उद्धृत गरिएको छ ः

“बल्लतल्ल हामी पछारिएको ठाउँबाट उठ्यौं । उठ्दा टाउकादेखि खुट्टासम्म हिलो र फोहोर पानीले छपक्कै भइयो । हिलाम्ये लुगामा मुसो भिजेजस्तो भिजेर हामी साँझमा ससुराली घर पुग्यौँ ।

ससुराली घरमा हामी ज्वाइँ द्वयबाहेक लोग्नेमान्छेको नाम निसाना नभएकाले हाम्रा लागि ओभाना कुनै लुगा हुने कुरै थिएन । एक मात्र उपाय भिजेका सारा लुगाहरू फालेर हामी दुई ढोकामा चुकुल ठोकेर एउटा कोठाभित्र एकएकवटा सिरकभित्र लुक्यौँ ।”

४. उपहसित हास्यव्यङ्ग्य
यस प्रकारका रचनाको प्रभावबाट अलिअलि खित्का छुट्ने, नाकका पोरा फुल्ने र केही मात्रामा कुम हल्लिने समेत हुन्छ । यो नै हास्यव्यङ्ग्यको ढल्काइ चर्कोपनतर्फ हुने प्रारम्भविन्दु हो । यसको उदाहरण माणिकरत्नको ‘भ्यागुताको मीत’ शीर्षक रचनाबाट छोटो अंश तल उतारिएको छ ः

“जब कोठाबाट विश्व दाइको घुर्राहट घरका भित्ता छेडेर बाहिर निस्किन थाल्यो अनि उता छिमेकीको खाली जग्गामा रहेका भ्यागुताहरूको पनि ट्यारट्यार र टुरटुर सुरु भयो । भित्रबाट विश्व दाइ घुर्ने बाहिरबाट भ्यागुता, यी दुईका बीचमा भयङ्कर प्रतिस्पर्धा सुरु भयो । विश्व दाइ घुर्न रोकिँदा भ्यागुता पनि चुप लाग्थे । यस्तो ब्रेक पारेर आफू निदाउन खोज्छु, फेरि सुरु हुन्छ दोहोरी  घुर्राहटको दोहोरीले रातभरि अनिँदै रात काटेँ । भोलिपल्ट ठीक ५ बजे उठेर विश्व दाइले नित्यकर्म सकेपछि मलाई उठाउँदै भन्नुभयो- ‘मेरो कारणले कुनै अप्ठ्यारो त भएन ?’ मैले भनेँ- ‘तपाईं र भ्यागुताबीच रातभरि घ्वारघ्वार र ट्यारट्यार गरी दोहोरी चलेपछि कसरी अप्ठ्यारो नहुनु नि !’ उहाँले भन्नुभयो- पोखराबाट मीत आएको थाहा पाएछन् क्यारे ।”

५. अपहसित हास्यव्यङ्ग्य
यस प्रकारका रचनाको प्रभावबाट मज्जैसँग खित्का निस्किन्छ । प्रतिक्रियामा कुम र टाउको हलिन्छ तथा प्रभावको अतिरेकका कारण आँखाबाट अलिअलि आँसु पनि निस्किन्छ । उदाहरणका लागि माणिकरत्नको ‘फोहोरको पोको’ निबन्धबाट एउटा अंश तल प्रस्तुत गरिएको छ :

“के गर्ने, फोहोर फाल्ने ठाउँ नै छैन मैले भनेँ । अब मैतीदेवीतिर जानु छ, उतै कतै फालौँला, बस्नुस् भन्दै उनले भटभटेलाई भटटट पारे । धत् । काम छैन यो फोहोर बोकेर सहर परिक्रमा गरिराख्नलाई ? मैले भनें । आ… जे पर्ला पर्ला भन्दै मैले नजिकै सडकको किनारामा रोकिराखेको साइकलमा लगेर फोहोरको पोको झुन्ड्याइदिएँ । संयोग कस्तो परेछ भने मैले फोहोरको पोकों लगेर साइकलमा झुन्ड्याउनु र साइकलधनी टुप्लुक्क आउनु एकैसाथ । साइकलधनी ए के गर्या के गर्या भन्दै फोहोरको पोको बोकेर हामीतिर आउदै थियो, हामी दुई भाइ मोटरसाइकल चढेर टाप ।”

६. अतिहसित हास्यव्यङ्ग्य
यस प्रकारको रचनाले पेट मिच्ने गरी हँसाउँछ । यसमा बाह्य प्रतिक्रिया गराउने शक्ति अत्यधिक हुन्छ । अट्टहास गर्नु, जीउ दोब्रिनु आदि बाह्य प्रतिक्रियाका विशिष्ट लक्षण हुन् । नमुनाका लागि माणिकरत्नको ‘लिङ्गभेदमा’ शीर्षक रचनाबाट केही अंश तल प्रस्तुत गरिएको छ ः

“…मलाई महिलाको भूमिका गर्न निर्देशन गयो । मैले पनि एकचोटि कोसिस गरी हेरूँ न त भन्दै कार्यक्रमको दिन सबभन्दा पहिले दारी-जुँगा खौरेर टाउकादेखि खुट्टासम्म घरकी जहानको पहिरन बोकेर गएँ । मेकअप गरियो ।

मलाई त्यो दिन केटीको पहिरनमा हिल जुत्ता लगाउनुपर्ने अप्ठेरोले ज्यादै असजिलो भएको थियो । जब म क्याटवाक गर्दै मञ्चमा पुगेँ दर्शकदीर्घाबाट वाह मोनिका ! हाई मोनिका ! भन्दै सिट्टी बजाएको, सुसेलेको आवाज आउन थाल्यो ।

त्यसरी फोटो खिँचिरहँदा एक जना दर्शकले मेरो रूप र मोहनीबाट मोहित भई मसँग अँगालो हालेर फोटो खिच्ने प्रस्ताव राख्यो । मलाई के थियो र केटासँग केटाले अँगालो हाल्दा के हुन्थ्यो र । मैले हुन्छ भन्दै टाउको हल्लाएँ। फोटो खिचियो । तत्पश्चात् तिनै दर्शकले रेस्टुरेन्ट जाऊँ भन्दै प्रस्ताव राखे । मैले मस्किँदै हाउभाउले उसलाई लठ्ठ बनाइदिएँ । ऊ मसित यसरी लट्ठियो कि हुँदाहुँदा जिस्किँदै अँगालो हाल्ने, चिमोट्ने, हात हालेर उधुम गर्न थाल्यो । अन्त्यमा प्रेम प्रस्तावसमेत राखेर उसको बायोडाटा मलाई दियो । त्यतिन्जेलसम्ममा अँध्यारो हुन लागिसकेको थियो र त्यो दर्शक मेरो पछिपछि लाग्दै थियो । मैले उसलाई ढोकामा राखेर मेकअप रुममा छिरें । मैले निस्केर भनें- जाऊँ भाइ रेस्टुरेन्ट । त्यसपछि मेरो रूप देखेर त्यो दर्शक त्यहाँबाट कुलेलम ठोक्यो ।”

माणिकरत्नको ‘आफ्नै झ्याइँकुटी’ मा मधुरो, मझौला र चर्को गरी तीनै प्रकारका हास्यव्यङ्ग्य पाइन्छन्, तर बढी व्यापकताचाहिँ मझौला हास्यव्यङ्ग्यको रहेको छ । मधुरो हास्यव्यङ्ग्य आन्तरिक भएकाले सूक्ष्म हुन्छ भने चर्को हास्यव्यङ्ग्य एकदमै बाह्य भएकाले स्थूल हुन्छ। मझौला हास्यव्यङ्ग्य यी दुवैका सँघारमा रहने हुँदा आन्तरिक र बाह्य दुवै भई शिष्ट एवं प्रभावकारी हास्यव्यङ्ग्य उत्पन्न गर्न सक्षम हुन्छ । यस सँगालाका अधिकांश निबन्धहरू यसै कोटिका विनोदी उदाहरण हुन् ।

माणिकरत्न सामाजिक विषयवस्तु अँगाल्ने हास्यव्यङ्ग्यकार हुन् । प्रस्तुत सँगालामा उनले सामाजिकइतर विषयमा हात हालेका छैनन् । घरपरिवार, छरछिमेकी, कार्यालय, बसयात्रा आदि विषयक्षेत्रमा सीमित रही उनले सामाजिक विसङ्गतिको गहिरो निरीक्षण गरेका छन् र देखापरेका विकृतिको सकेसम्म उछित्तो काढेका छन् । उपहास, कटाक्ष, विरोधाभास, स्थितिवैपरित्य आदिको प्रयोग गरी उनले ‘आफ्नै झ्याइँकुटी’ का निबन्धहरूलाई बढी धारिलो र खिरिलो तुल्याएका छन् ।

माणिकरत्नको खास उद्देश्य हास्यव्यङ्ग्यद्वारा मनोरञ्जन दिनु हो । यस उद्देश्यमा उनी निकै हदसम्म सफल छन्, किनभने ‘आफ्नै झ्याइँकुटी’ मा यत्रतत्र प्रशस्त मात्रामा ‘लाफिङ ग्यास’ छरिएर रहेको छ । यिनको ‘लाफिङ ग्यास’ कटु नभएर मुटु छुने खालको छ । मनोविनोदले भरिएका उनका हास्यव्यङ्ग्यमा हिंसा भाव नभई हास्यभाव रहेको छ । आजको सन्त्रस्त समाजलाई यस्तै हास्यव्यङ्ग्य र त्यसले उत्पन्न गर्ने राहतपूणर् हाँसो चाहिएको छ ।

‘आफ्नै झ्याइँकुटी’ मा माणिकरत्नले आफूले भोगेको यथार्थलाई ठट्यौली पारामा प्रस्तुत गरेका छन् । सँगालाका सबै रचनामा ‘म’ पात्रका रूपमा लेखक सहभागी हुनु यसको प्रमाण हो । आफूलाई बलीको बोको बनाएर पनि अरूलाई हँसाउने र यथार्थको प्रकटीकरण गर्ने उनले भरमग्दुर प्रयास गरेका छन् ।

यो सरल संरचना भएको प्रभावकारी कृति हो । सन्देशयुक्त, प्रयोजनपूर्ण, मनोरञ्जनमूलक तथा सार्थक कृतिका रूपमा ‘आफ्नै झ्याइकुटी’ को सिर्जना गरेर माणिकरत्न शाक्यले नेपाली साहित्यलाई ठूलो गुन लगाएका छन् भन्ने कुरामा कुनै शङ्का छैन । म उनको उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना गर्दै कलम बिसाउँछु, धन्यवाद !

०००
माणिकरत्न शाक्यकाे :आफ्नै झ्याइँकुटी (२०६९)

Fitkauli Publication Books comming soon
Nepal Telecom ad
नकच्चरा

नकच्चरा

आर.सी. रिजाल
चौकीपावर

चौकीपावर

नगिता लेप्चा राई
जिउँदो समय

जिउँदो समय

नन्दलाल आचार्य
भाते सत्ता

भाते सत्ता

महादीप पाेखरेल
ब्याक पेन

ब्याक पेन

सुरेश राई
क्या क्या दिमाग हा हा !

क्या क्या दिमाग हा...

रामकुमार पाँडे