नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

हस् धातुमा ण्यत् (य) प्रत्यय लागेर बनेको हास्य संस्कृत शब्द हो । हास्यको प्रयोग हँसाउने खालको, हाँसउठ्तो, उपहासयोग्य आदि हुन्छ । साहित्यमा हास्यको प्रयोग प्राचीन कालदेखि नै हुँदै आएको हो । पूर्वीय काव्यशास्त्रमा नौवटा रसको चर्चा छ । नौवटामध्ये त्यहाँ हास्य रसलाई विशिष्ट रूपमा लिइएको छ ।

हाँस्नु मान्छेको जन्मजात वा प्राकृतिक गुण हो, स्वभाव हो । हाँसोले मान्छेको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ । हास्यले शारीरिक, मानसिक र बौद्धिक स्वस्थता प्रदान गर्दछ । हाँस्नु बलबर्धक छ त्यसैले हाँसेर आयु र हौसला बढाऊ भनेर हास्यकारहरू भन्दछन् । हास्यले दुःखकष्ट झेल्ने, चिन्ता पिर खप्ने तथा बाधा विघ्नसँग जुध्ने सामर्थ्य दिन्छ भनेर मनोवैज्ञानिकहरू भन्दछन् । श्वासप्रश्वास प्रक्रियामा र रक्त सञ्चारमा हाँसोले सकारात्मक प्रभाव पार्छ भनेर स्वास्थ्यविशेषज्ञहरू भन्दछन् । संसारमा सबैभन्दा दरिद्र कोही छ भने त्यो हो जसलाई कहिल्यै हाँसो फुर्दैन । जीवनमा एक पटक पनि फुक्का मनले उन्मुक्त हाँसो हाँस्ने मानछे कहिल्यै खराब हुन सक्तैन भनेर पश्चिमी विद्वान् कार्लाइलले ठोकुवा गरेका छन् । हाँसोले तनावबाट मुक्ति दिलाउँछ, आरोग्य गराउँछ भनेर आयुर्विज्ञानले पनि भन्छ ।

व्यङ्ग्य पनि संस्कृत शब्द नै हो । यसको अर्थ बाङ्गो किसिमले व्यक्त वा प्रकट गर्ने भन्ने हो । उक्तिलाई बङ्ग्याउने क्रिया वा प्रक्रिया, टेढो, बाङ्गो, डेउडो बनाउने सिप व्यङ्ग्य हो । शब्दको व्यञ्जना शक्तिबाट सोझो अर्थ भन्दा भिन्न गहिरो अर्थ दिने, एउटा कुरा गरेजस्तो गरेर अर्कैतिर छेडको क्षेप्यास्त्र हान्ने, साङ्केतिक र व्यञ्जनात्मक अर्थ प्रदान गर्ने छेडखानी नै व्यङ्ग्य हो । नौलो छनक दिने, घुमाउरो किसिमले भनिएको कथन व्यङ्ग्य हो । व्यङ्ग्य पनि हास्यको एउटा उपकरण हो भने हास्य तितो व्यङ्ग्य निल्ने सितन हो ।

उल्टासुल्टा कुरा गरेर विसङ्गति, विकृति, विरोधाभास, बिब्ल्याँटा, टेढा, डेउडा कुरालाई सोझै होइन घुमाउरो किसिमले असङ्गति, दुष्प्रवृत्ति, वैयक्तिक कमी कमजोरीप्रति घोचपेच र प्रहार व्यङ्ग्यले गर्छ । उक्तिवैचित्र्यको प्रयोग गर्दै मधुवेष्ठित रूपमा हास्यलाई पनि समावेश गरी हाँस्तै गरेकालाई पनि रुवाउन सक्ने क्षमता राख्छ व्यङ्ग्यले । अभिव्यक्तिको व्यङ्ग्यात्मक र हास्यात्मक प्रस्तुति नै हास्यव्यङ्ग्य हो । लेखनका उत्कृष्ट शैलीहरूमध्येको एक हो हास्यव्यङ्ग्य ।

साहित्यले आनन्द प्रदान गर्नुपर्छ भनेर पूर्वीय आचार्यहरू भन्छन् । साहित्यमा सत्यम् शिवम् सुन्दरम् हुनुपर्छ भन्ने निष्कर्षमा उनीहरू पुगेका छन् । यसै गरी साहित्यको प्रयोजनको निचोडमा पश्चिमी विद्वान्‌हरू पनि Truth, good, besutiful भनेर सत्यम् शिवम् सुन्दरम्‌को नजिक नजिकमा पुगेका छन् । यही सुन्दरताले मानिसलाई आनन्दित र प्रफुल्लित तुल्याउँछ । साहित्यमा यही आनन्द र सुन्दरता थप्ने क्रममा हास्यव्यङ्ग्यले प्रवेश पाएको हो ।

प्राचीन आचार्यहरूले हास्य उत्पत्तिको कारण रागलाई मानेका छन् । पश्चिमी सेलीले हास्यलाई मनोविकारको संज्ञा दिएका छन् । आधुनिक मनोवैज्ञानिकहरूले द्वेषको कारण हास्यको उत्पत्ति बताएका छन् । आचार्य भरतले शृङ्गार वा यौन क्रियाकलाप र फ्रायडले दमित काम वासनाको कारणबाट हास्य उत्पत्ति हुने ठहर्‍याएका छन् । भारतीय विद्वान् नरसिंह चिन्तामणिले हास्यलाई रसराज भनेर प्रमाणित गरेका छन् ।

वास्तवमा रूप, आकार, बोली, पहिरन विभिन्न कार्य र तिनका कमजोरी, विकृति, विसङ्गति, शृङ्गार आदि कारणले हास्य उत्पन्न हुन्छ । हास्यको उत्पत्ति दुई प्रकारबाट हुन्छ : आत्मस्थ र परस्थ । हास्य विषयवस्तुलाई देखेर आफैंमा हास्य उत्पन्न भयो भने त्यो आत्मस्थ हो र अरूमा भएको हाँसो देखेर उत्पन्न हुने हाँसो परस्थ हो ।

विसङ्गति, अस्वाभाविक, विरोधाभासी, बिब्ल्याँटा, उभिन्डा वस्तु वा दृश्य देखेपछि हाँसो उठ्छ । यो पनि परिस्थितिजन्य हुन्छ । बाबु र सानो छोरो बाटामा हिँड्दै गर्दा बाबु चिप्लिएर लड्यो भने छोरो मज्जले हाँस्छ, किन भने बाबु मभन्दा ठुलो, बलियो, होसियार, बुद्धिमान् छ भन्ठान्ने छोराको मस्तिष्कमा एक्कासी पहिरो जान्छ । छोरो लड्यो भने बाबु हाँस्तैन, संवेदनशील  बन्छ । लड्नु क्रिया एउटै हो तर परिस्थिति फरक छ । त्यस्तै कृष्णले गोपिनीहरूको चीरहरण गर्दा हामी हाँस्छौं किन भने उनीहरू बेपर्वाह थिए तर द्रौपदीको चीरहरणमा हामी हाँस्तैनौं बरु क्रुद्ध बन्छौं । उनी होसियार हुँदाहुँदै बलात्कृत थिइन् । अझ दुःशासनले द्रौपदीका साथै उसका बलिया पाँच पतिहरूलाई पनि नङ्ग्याइरहेको थियो ।

मान्छेका मनभित्रका ईर्ष्या, द्वेष, रिसराग, कलुषित भाव, दम्भले उसलाई अस्वस्थ बनाउँछ । हाँसोले यी कुराको शमन गरी मनोरञ्जनका माध्यमबाट सन्तुष्टि प्रदान गर्दछ र मनभित्रको फोहर, कल्मष पखालेर स्वस्थ बनाउँछ ।  आलम्बन, उद्दीपन, अनुभाव, सञ्चारीभाव हास्य रसका सामग्री हुन् यसबाट स्थायीभाव हास्यको उदय हुन्छ । यस हाँसोले दर्शकलाई आनन्द प्रदान गरी प्रफुल्ल बनाउँछ । मानिसभित्र रहेको यो स्थायीभाव ब्युँझाउन आउने विविध सामग्रीहरू नै हास्य उत्पत्तिका कारण हुन् । यस्ता सामग्री जीवनका अनेक परिस्थितिमा आउने गर्दछन् । जे होस्, हास्यव्यङ्ग्यको मूल स्रोताको कारण विसङ्गति विकृति नै हो । मान्छेका जीवनमा जब जब नमिल्दा कुरा आउन थाल्छन् अनि हास्य र व्यङ्ग्यको पनि सिर्जना हुन थाल्छ ।

फट्याङ्ग्राले हलो जोत्यो झिँगाले डल्ला फोर्‍यो (लोकगीत)

यहाँ विसङ्गति भएकाले नै हास्य सिर्जना भएको हो । विसङ्गतिले हास्यको मात्रै होइन व्यङ्ग्यको पनि सिर्जना गर्छ :

(भीमनिधि तिवारी, अजब नेपाल)

यहाँ विसङ्गति हास्य र व्यङ्ग्य दुवैको उत्पत्तिको कारण बनेको छ ।

अहम् मन्त्री मुखे नित्यम् चरमम् मन्त्री लक्षणम् (दाताराम शर्मा)

यहाँ मन्त्रीका लक्षणहरूमा विसङ्गतिभन्दा ज्यादा विकृति छ । यहाँ मन्त्रीमा उत्पन्न विकृति र भाषिक विकृतिद्वारा व्यङ्ग्य गरिएको छ । विसङ्गति विकृतिबाहेक नग्नता पनि हास्यव्यङ्ग्य उत्पत्तिको कारण हो । हामी मान्छेको त्यस स्थितिमा हाँस्छौं जुन स्थितिमा आफैं भए लज्ज्ति हुन्थ्यौं ।

देख्ता लाज नदीमा डुब्याकि जननी मङ्गल गरुन् पार्वती (राजीवलोचन)

यहाँ शारीरिक नग्नताद्वारा हाँसो सिर्जना गरिएको छ । यस्तै चारित्रिक नग्नताबाट पनि हास्यव्यङ्ग्यको सिर्जना हुन्छ ।

टुकुचामा बच्चा रुँदा डिल्लीबजारमा फेन्ट पर्छिन् (रामकुमार पाँडे)

यस प्रकार विसङ्गति, विकृति, नग्नता र शृङ्गारिकता नै हास्यव्यङ्ग्य उत्पत्तिका मुख्य कारण हुन् ।

हास्यव्यङ्ग्य साहित्यको विधा होइन, त्यसका हरेक विधालाई रोचक तथा आनन्ददायक बनाउने क्रममा यो आउने गर्छ । यसले जुनसुकै विधामा उपस्थित भएर रचना सिर्जनामा मौजीमसला थप्ने, आकर्षक पठनीय उत्कृष्ट बनाउने गर्छ । हास्यव्यङ्ग्यको स्वरूप अन्तर्विधात्मक हुन्छ ।

हास्य र व्यङ्ग्य स्वयम्‌मा पनि अलग अलग कुरा हुन् । हास्य एउटा कुरा हो, व्यङ्ग्य अर्कै । हास्यभित्र व्यङ्ग्य हुनै पर्ने र व्यङ्ग्यमा हास्य हुनै पर्ने भन्ने जरुरी छैन तर पनि हास्यविनाको व्यङ्ग्य र व्यङ्ग्यविनाको हास्य कता कता अधुरो, अपूर्ण झैं लाग्छ ।

व्यङ्ग्यविनाको हास्य हलुका उपहास मात्रै हुन्छ र हास्यविनाको व्यङ्ग्य तितो रुखो हुन्छ । त्यसैले यी दुवै सँगसँगै देखा पर्छन् । हास्य नवरसमध्येका एउटा हो भने व्यङ्ग्य भनेको शब्दको व्यञ्जना शक्ति हो । व्यङ्ग्य वाच्यार्थभन्दा भिन्न अर्थ बुझाउने तत्त्व हो ।

हास्यव्यङ्ग्यलाई एकै ठाउँमा हेर्नखोज्नु एउटा परम्परा मात्रै हो । हास्यविनाको व्यङ्ग्य र व्यङ्ग्यविनाको हास्य हामी प्रशस्तै पाउँछौं । व्यङ्ग्य भनेको विशिष्ट किसिमले गरिएको घोचपेच छेडपेच हो जसमा सुधारको उद्देश्यले मानवीय दुर्बलताको आलोचना गरिन्छ र मानवीय कमजोरीको उद्घाटन गरिन्छ । हास्यबाट बीभत्स र व्यङ्ग्यबाट विद्रोह जन्मन्छ । हास्य र व्यङ्ग्यमा निम्न किसिमका फरक औंल्याउन सकिन्छ :

० हास्यले उपहास गरेर उडाउँछ भने व्यङ्ग्यले चेतावनी र दण्ड दिन्छ ।

० हास्यले मनोरञ्जन गराउँछ भने व्यङ्ग्यले सुधारको सङ्केत गर्छ ।

० हास्य हार्दिक हुन्छ भने व्यङ्ग्य बौद्धिक हुन्छ ।

० हास्य साहित्यका नौ रसमध्येको एक हो भने व्यङ्ग्य व्यञ्जना शक्तिसँगै विद्रोह पनि हो ।

० हास्यले विसङ्गति विकृतिको वर्णन मात्र गर्दछ भने व्यङ्ग्यले त्यसको भत्र्सना समेत गर्दछ ।

० हास्य उदार हुन्छ, व्यङ्ग्य निर्मम र कठोर हुन्छ ।

० हास्यले आनन्द प्रदान गर्छ भने व्यङ्ग्यले चोट पुर्‍याउँछ ।

० हास्यले मानसिकतालाई स्वच्छ बनाउँछ भने व्यङ्ग्यले विकृति र फोहोरलाई सफा गरिदिन्छ ।

० हास्य स्थूल र सतही हुन्छ, व्यङ्ग्य सूक्ष्म र दुर्बोध्य हुन्छ ।

० हास्ले मनोरञ्जन गराएर तनावबाट मुक्त गर्छ व्यङ्ग्यले विसङ्गतिबोध गराएर सुधारको बाटो देखाउँछ ।

० गिल्याउनु,, उपहास गर्नु, उल्लीबिल्ली पार्नु हास्यको धर्म हो भने दुष्प्रवृत्तिलाई तारो, मट्याङ्ग्रो, गुलेली, घुयेँत्रो, बन्चरो हान्नु व्यङ्ग्यको चरित्र हो ।

० हास्यले मनोरञ्जन गराउन सक्नुपर्छ, व्यङ्ग्यले सुधार र न्याय दिन सक्नुपर्छ ।

साहित्यदर्पणकार आचार्य विश्वनाथले हास्यको स्वरूपलाई तीन प्रकारमा राखेका छन् : ज्येष्ठ, मध्यम र नीच । उनले ज्येष्ठ्य हास्यलाई स्मित र हसित, मध्यमलाई उपहसित र विहसित अनि नीचलाई अपहसित र अतिहसित भनेका छन् । यसरी पूर्वीय वर्गीकरणमा हास्यका छवटा भेद देखिन्छन् ।

क) स्मित : मनलाई द्वेष, ईर्ष्या, घृणारहित अत्यन्तै प्रसन्न बनाउने एउटा पारङ्गत ऋषिको मर्यादित मन्दमुस्कान जस्तो हास्य स्मित हो । यो उच्च स्तरीय अत्यन्त बौद्धिक तथा कूटनीतिक हाँसो हो । आफैंभित्रको मुस्कुराहट हो ।

ख) हसित : आफ्नो शिशुको तोते बोलिले प्रसन्न भएकी आमाको जस्तो अलिकति दाँत देखाएर, सानो आवाज निकालेर, मर्यादा नतोडी, शिष्टता भङ्ग नगरी हाँसिने हाँसो हसित हो । स्मितभन्दा हसितमा हास्य अलिक बढी अभिव्यक्त हुन्छ ।

ग) उपहसित : नाक फुल्ने, टाउको काँध हल्लिने, आवाज निस्किने आदि जस्ता शारीरिक चेष्टा देखाएर केही अमर्यादितका साथ आक्षेपका अभिव्यक्ति समेत व्यक्त गर्दै हासिने कुटिल हाँसो यसभित्र पर्दछ ।

घ) विहसित : निन्दा, अपमान, खिसी आदि अभिव्यक्तिका निम्ति खित्का छोडेर, आँखा सन्काएर, शरीर हल्लाएर झन्डै मर्यादा भङ्ग हुने गरी हाँसिने हाँसो विहसित हो ।

ङ) अपहसित : अमर्यादित किसिमले हाँसिने यस हाँसोमा आँसु आउने, बोली लट्पटिने, शारीरिक अङ्गमा विकृति देखिने गर्छ । यस हाँसोले घृणा, निन्दा, आक्षेपलाई स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्छ । कुर्सीमा बसेर उङ्दै गरेको मान्छे पुर्लुक्कै ढल्नु, थाहै नदिई कसैलाई पुच्छर झुन्ड्याउनु यस कोटिको हास्य हो ।

च) अतिहसित : अनुशासन र मर्यादालाई पूरै उल्लङ्घन गरेर अशिष्ट ढङ्गले पेट मिचीमिची, भुइँमा लट्पटिएर, तिघ्रा ठटाएर खिल्ली, गाली, उल्लीबिल्ली आदिको अभिव्यक्ति गर्ने हाँसो अतिहसित हो ।

यस प्रकार पूर्वीय हास्य वर्गीकरण हेर्दा हास्यको स्वरूप शारीरिक वा दैहिक देखिन्छ ।

पूर्वीय आचार्यहरू हास्यलाई शारीरिक वा दैहिक आधारमा वर्गीकरण गर्दछन् भने पश्चिमी विद्वान्‌हरूले मन वा मानसिक रूपमा हास्य व्यङ्ग्यको विभाजन गरेको पाइन्छ । पूर्वीय भन्दा पश्चिमी वर्गीकरण केही गम्भीर, व्यापक र सूक्ष्म देखिन्छ ।

क) ह्युमर (Humor) ह्युमरको अर्थ हास्य हो । दया, प्रेम, आत्मीयता, श्रद्धा, करुणा, वात्सल्य, सहानुभूति जस्ता भावनालाई नछोडी शिष्ट र अनुशासित हास्यलाई ह्युमर भनिएको छ । यो उच्च बौद्धिक हाँसो हो । यो पवित्र स्नेहयुक्त हुन्छ । यसलाई हास्यको सर्वोत्तम स्वरूप मानिन्छ । मुखभरि मखन दलिएको बालक कृष्ण आमासँग भन्छन् : “मै नहीँ माखन खायो ।”

ख) सटायर (Satire) यसको अर्थ व्यङ्ग्य हो । सटायर शब्दले झन्डै झन्डै सम्पूर्ण व्यङ्ग्यको अर्थ धानेको छ । विनोदी भाषामा सुधारको उद्देश्य राखेर जीवन जगत्‌का असङ्गति, विकृति, कमी कमजोरीलाई हाँसोमा उडाउँदै रोष, घृणा जगाउनु यसको लक्ष्य हो । विसङ्गतितर्फ आक्रामक ढङ्गले व्यङ्ग्य गर्दै निराकरणको बाटो देखाउने यस सटायरमा व्यञ्जना शक्तिले काम गरेको हुन्छ ।

ग) विट (Wit) : यसलाई वाग्वैदग्ध्य वा वाक्चातुर्य भनिन्छ । विचित्र किसिमको प्रस्तुति वा भनाइ, आश्चर्यको सञ्चार, आक्षेप निन्दा आदि भाव प्रकट गर्ने कुरो नै विट अथवा वाक्चातुर्य हो । विचित्रता वा अनौठोपना नै यसको लक्षण हो । यो हास्यभन्दा कठोर र व्यङ्ग्यभन्दा नरम हुन्छ । यसमा सूक्ष्म बौद्धिक अभिव्यक्ति थोरै भाषामा गरिन्छ ।

घ) आइरोनी (Ironi) : यसलाई व्यङ्ग्योक्ति वा वक्रोक्तिका रूपमा बुझिन्छ । बाङ्गो भनाइबाट तिखो वाण हान्नु आइरोनी हो । यसमा लेखक शब्द संयोजनमा अत्यन्तै चतुरो हुनुपर्छ । हास्यको जलप मात्र भएको यसमा हास्यास्पद विषयमा सिधै प्रहार नगरी स्वादिलो चिप्लो भनाइबाट मर्मभेदन गरिन्छ ।

ङ) फार्स (Farce) : यो विदूषण हास्य वा प्रहसन हो । कसैलाई लक्ष्यित नगरी मुखमा मुखुन्डो, अङ्ग प्रत्यङ्गमा कृत्रिमताद्वारा हँसाउने काम फार्समा गरिन्छ । मनको थकाइ तनावलाई पखालेर हलुको बनाउनु यसको लक्ष्य हो । यसमा हँस्सीदिल्लगी, ठट्टामजाकको प्रधानता रहन्छ । यसमा व्यङ्ग्यको उपस्थिति नहुन पनि सक्छ । सामाजिक वैयक्तिक अर्घेल्याइँप्रति उपहास गर्नु, खिल्ली उडाउँदै सचेत गराउन प्रेरित गर्नु, पाठक दर्शकलाई हँसाएर स्वस्थ बनाउने चेष्टा गर्नु फार्सको धर्म हो ।

च) कमिक (Comic) : यसलाई उपहास भन्न सकिन्छ । यसले विसङ्गतिप्रति तिरस्कार, निन्दा, दुर्भाव, भत्र्सना गर्ने क्रममा उपहास सिर्जना गरिन्छ । कमी कमजोरीलाई उल्लीबिल्ली पार्दै उपहास गरिन्छ । विनोदी भाषामा खिल्ली उडाउनु र सुधारको सङ्केत गर्नु कमिक वा उपहास हो ।

छ) प्यारोडी वा क्यारिकेचर (Parody or Caricature) : यसलाई विद्रूप वा परिहास भनेर बुझ्न सकिन्छ । कुनै भइसकेको कामको, कसैको बोली र आनीबानीको, कुनै कृतिको अभिव्यक्तिमा केही विद्रूपता थपेर गिल्ला गर्दै अनुकरण गर्नु प्यारोडी हो । यसमा व्यक्तिप्रति होइन, प्रवृत्तिप्रति व्यङ्ग्य गरिन्छ । आकार, भाव, शब्द, स्वरमा समानता ल्याएर मूल कुराको सम्झना गराउनु यसको उद्देश्य हो । व्यक्तिको मर्यादामा हीनता नउब्जाई हास्य उत्पन्न गर्नु यसको लक्षण हो ।

यो दाह्रो मात्रै होइन बङ्गारो झारिदिउँला (लोक गीत)

यी बाहेक पनि पाश्चात्य जगतमा जोक, कार्टुन, ल्याम्पुन लगायतका विनोदप्रधान हस्यौली ठट्यौली, छेडपेच गर्ने कुराहरू पाइन्छन् । यिनको पनि हास्य व्यङ्ग्य साहित्यसँग कुनै न कुनै सम्बन्ध रही आएको छ ।

क्रमशः