नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

१. परिचय
केशवराज पिँडालीले हात हालेका विधाहरू उपन्यास, कथा र निबन्ध भए पनि मूलतः उनी हास्य निबन्धकै लागि सर्वाधिक प्रधान छन् । हास्यका फाँटमा नेपाली साहित्यमा पिँडालीको मूर्धन्य स्थान छ । यस लेखमा पिँडालीको एउटा निबन्ध ‘केशवराज गोतीको मेनिफेस्टो’ को शैलीगत संरचनाको विश्लेषण गरेर उनी कसरी हास्यरसको मूल फुटाउँछन् अथवा हास्यरसको मूल फटाउन पिँडालीले कस्तो शिल्प प्रयोग गर्छन् भन्ने कुराको निष्कर्षमा पुगिएको छ ।

२.हास्यव्यङ्ग्य
नेपाली परम्परामा हाँस उठाउनेलाई हास्य र छेडपेच सेप–घोचलाई चाहिँ व्यङ्ग्य भन्ने चलन छ । नेपालीमा चलेका हास्यास्पद र घोचपेच भन्ने दुईवटै अर्थ संस्कृतको हास्य शब्दबाटै निस्कन्छ । संस्कृतमा व्यङ्ग्य शब्दको सेप–शेच भन्ने अर्थ छैन । त्यसको प्रमाणका लागि आप्टे (१९६९ ई.) को शब्दकोशमा हास्य र व्यङ्ग्य शब्दको अर्थ हेरौँ–
१. हास्य (वि.) (हस्+ण्यत्) हंसने के योग्य, हास्यास्पद (रघुवंश २।४३) ।
हास्यम् १. हंसी (याज्ञवल्क्य स्मृति १।८४) २. खुशी, मनोरञ्जन, क्रीडा (मनुस्मृति ९।२२७) ३. मजाक, मखात । ४. व्यङ्ग्य, दिल्लगी, ठट्ठा । हास्य : काव्य मे वर्णित हास्यरस ।

२. व्यङ्ग्य (वि.) (वि+अञ्ज्+ण्यत्) १. व्यञ्जनाशक्तिद्वारा ध्वनित, परोक्ष सङ्केतद्वारा सूचित, २. ध्वनित (उपलक्षित अर्थ, व्यङ्ग्योक्ति, परोक्ष सङ्केत) (वि.प. वाच्य ‘मूख्यार्थ’ और लक्ष्य (गौण या सङ्केतित अर्थ) हाँसो र सेप– घोच हुने दुवै अर्थ हास्य शब्दबाटै निस्कने भएकाले प्रस्तुत लेखमा हास्य शब्द मात्र राखिएको छ । संस्कृतमा व्यङ्ग्य वा व्यञ्जना शक्ति अत्यन्त विशाल छ । व्यञ्जना शक्तिबाट कहिलकाहिँ घोचपेच निस्कन सक्छ, तर व्यङ्ग्य भनेको नै घोचपेच चाहिँ हुँदै होइन ।

३. हास्यरस
कुनै नाटक हेर्दा वा साहित्यिक कृति पढ्दा दर्शक वा पाठकका मनमा आउने स्वादलाई संस्कृत साहित्यमा रस भन्दछन् । यसकारण रस एउटा मनोवैज्ञानिक स्थिति हो । हास्य (हाँसो र घोचपेच) पनि एक प्रकारको स्वाद भएकाले संस्कृतमा यसलाई नौमध्ये एक रस मानिन्छ । यस लेखमा हास्यरसका मूल फटाउने पिँडालीको कौशलको चर्चा गरिएको हुनाले नै हास्यरस शब्दको प्रयोग गरिएको हो ।

४. भाषिक विचलन
क) पिँडाली हास्य उत्पादन गर्न अनुप्रास जस्तो वर्णतात्विक समानान्तारता (Phonological Parallelism) त्यति प्रयोग गर्दा रहेनछन् । यस लेखमा उनको अनुप्रासप्रयोग एउटा मात्र देखियो ।
“जान्नेमाथि तान्ने भएर आफ्नोे नाम आफैँ राख्न पुगे ।”
ख) पिँडालीमा लैपिक (Graphological) र वाक्यतात्विक (Syntactic) विचलन पनि त्यति पाइँदैन ।
ग) हास्य उत्पादन गर्न पिँडाली मूलतः रूपतात्विक (Morphological) विचलन गर्दा रहेछन् । त्यसका साथै अर्थतात्विक विचलन (Semantic Deviation) पनि पिँडालीले प्रयोग गरेको पाइन्छ ।

५. पिँडालीको हास्यशिल्प
हाँस उठाउने वा पेच पार्ने विभिन्न विधिहरू पाश्चात्य साहित्यमा बेग्लाबेग्लै नामले चलेका छन् । ती विधिको परिचय दिँदै पिँडालीमा तिनको प्रयोग कस्तो छ, त्यो विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ ।
क) व्याजोक्ति (Irony)— आफू मूर्ख वा स्वाँठ भएको देखाउँदै वास्तविकतालाई बङ्ग्याएर वाच्यार्थ भन्दा बेग्लै किसिमको अर्थ निकाल्ने प्रयोजनको शिल्पलाई पाश्चात्य साहित्यमा ‘आयरोनी’ भनिन्छ । केशवराज पिँडाली यसरी ‘आयरोनी’ को प्रयोग गरेर हसाउँछन् :
— अब अन्तमा आएर यो (मेरो) मतिभ्रष्ट भएको किन नि !
— आफू त अझै पनि धुपौरेको धुपौरे नै ।
— (बल्ल) मेरा ज्ञान चक्षु (खुले) ।
— दोष कसलाई दिऊँ ? उल्लू खालका काम गरी भाग्य बिगार्नमा म आफैँ कम कहाँ छु र नि !
— बाबुले कत्ति नै ठूलो मान्छे बनाउँला भनेर जुराईवरी नाम राखेका थिए ।
— जान्नेमाथि तान्ने भएर आफ्नोे नाम आफैँ राख्न पुगो ।
— अलच्छिन्को मूलजरो नै यही नाम पो भइरहेको रहेछ ।
— बुद्धिभ्रष्ट भई यो पिँडाली उपनाम काखी च्यापिदिएको हुँदा घरको न घाटको हुन गएँ ।
— लाग्यो, किन यो ‘पिँडाली’ उपनाम राख्न पुगोछु र कोक्याउने साहित्यको सिर्जना गर्न थालोछु । साहित्यको सत्यं शिवं सुन्दरम्को स्तरबाट तल ओर्लन पुगी यसरी आलु, भण्टा र पिँडालुसँग दाँजिन थालेको देख्ता मनमा ठूलो ग्लानि भयो ।
— मारेन, एउटा विशुद्ध बाहुनचरो त पाजी उपनामले गर्दा मुसलमान पो बन्न पुगिरहेको ! चौटा खाउँला भनेको त झन झोलमा पो डुब्न पुगिरहेको ।
— खुब नाम कमाउँला भनेको त झन पो पिँडारी ठगहरूको सन्तान हुन थालियो ।
— मनमा सारै विरह छुट्यो र रन्थनिएर आधारातमा डेराबाट बाहिर निस्की त्यसै भौँतारिन थालको त आर्यघाट पो पुगोछु । सिँढीमा घोत्लिएर बसँेछु ।
— पीडित त म पनि हुँ प्रभु, तर यो पत्नीपीडित प्राणी कस्तो हुन्छ, म भुच्चडले अलि बुझ्न सकिन ।
— तेरो आचरण राष्ट्रिय भएन ।
ख) विद्रूप (Parody)— कुनै गम्भीर प्रसिद्ध कुरो वा हरफलाई हँसाउने उद्देश्यले नक्कल गर्दै बङ्ग्याएर प्रस्तुत गर्नु ‘प्यारोडी’ हो । पिँडालीमा पनि विद्रूपबाट हँसाउने प्रवृत्ति पाइन्छ, जस्तै :
— उनी (केशवराज गोती) जो बोल्नेछन् सत्य बोल्नेछन् र सत्यको अतिरिक्त असत्य कहिल्यै बोल्ने छैनन् ।
यो आदालतमा अपराधी वा साक्षीले खाने सपथको विद्रूप हो, जसलाई राजनीतिमा पस्ने बेलामा केशवराज गोती आफ्नोे घोषणापत्रमा लेख्छ ।
ग) उपहास वा खिल्ली (Caricature)— कसैका टडकारो स्वभावलाई बढाइचढाई बङ्ग्याएर प्रस्तुत गर्नु उपहास हो । पिँडालीले नेपालमा राजनीति गर्नेहरूको खिल्ली उडाउन उनीहरूका घोषणपत्रको निम्नानुसार उपहास गरेका छन् :
–राजनीतिमा (आफू लाग्नुको मूल उद्देश्य पैसा कमाउनु, मोटर चढ्नु, खुब ऐशआराम गर्नु र जनतालाई खुख अर्तिउपदेश दिनु हुनेछ । रक्षाको काम पशुपतिनाथले नै गरेको हुनाले गोतीले यस विषयमा कपाल दुखाउने छैन । …शासन गर्ने एउटै कार्यक्रम पनि छैन… अब गोतीका साला, मामा, भाइ, भतिजा, भाञ्जा, इष्टमित्र, चिनाजानी जो जति छन् सब आउनु र कस–कसलाई कोटा, पर्मिट, ठेक्का, जागिर, जङ्गल, डलर चाहिने हो अघिबाटै लेखाउनु सबैमा गोतीज्यूको हिस्सा अवश्य रहनेछ ।
घ) व्याजस्तुति (Sarcasm)— झलक्क सुन्दा प्रशंसा गरे जस्तो तर वास्तवमा आलोचना गर्ने वाक्यलाई व्याजस्तुतिको निम्नानुसार प्रयोग गरेर हास्य उत्पादन गरेका छन् :
— गम्भीर भएर लेख्तैछु ।
— म अब साहित्यिक क्षेत्रमा छैन, राजनीतिमा कुदिससकेँ ।

माथिल्लोमा गम्भीर नभएको कुरालाई ‘गम्भीर’ भनिएको छ भने तल्लोमा साहित्यिक फाँटमै भएको मान्छेले साहित्यिक क्षेत्रमा कुदेको जानकारी दिँदा व्याजोक्ति छ भने राजनीतिको व्यारस्तुति पनि छ ।
ङ) सोप–घोच (Satire) — यसलाई नेपालीमा प्रचलित व्यङ्ग्य भन्न सकिन्छ । कसैलाई आक्रमण गर्ने हतियारका रूपमा प्रयोग गरिएको हास्य यस अन्तर्गत पर्छ । पिँडालीले यसको प्रयोग निम्नानुसार गरेका छन् :
— अब म के गरूँ त ? मलाई बस्ने बङ्गला, अन्न आउने खेत, चढ्ने गाडी, बियर खाने फ्रिज आदि सबै चाहिएको छ । यो सब छिटै कसरी हुन्छ ?
— हुन्छ ठिटा हुन्छ । अब तँ बिच्छुकी पिँडाली भन्ने उपनाम छोड्, साहित्यिक क्षेत्र छोड् र पूर्णतः राजनीतिमा लाग् ।
— पशुपतिनाथले राजनीतिमा लागेर मान्छे बनेका मान्छेको नामावली दिनुभयो । नभन्दै, देशमा यस्ता मान्छेको सङ्ख्या निकै नै पो रहेछ ।
— तँ यो तथ्यलाई गाँठो पारेर राख् यो युग राजनीतिक छ । तर तँ स्वाँठ यसमा नलागेर थोत्रो साहित्यतर्फ लागिछस् । यो कहिल्यै नबिर्सी लक्ष्मी सत्य तथा द्वापरमा कृषिमा बसेकी थिइन्, त्रेतामा व्यापारमा बसिन्, अब यस कलियुगमा राजनीतिमा बसेकी छिन् ।

त्यस्तै भारतीय इतिहासवेत्ताको पिडालीको इतिहास सम्बन्धी ज्ञान पनि छेड हान्न नै लेखिएको देखिन्छ । तर मूलतः यो लेख नेपालमा राजनीतिमा लागेका मान्छेहरूले शक्ति र साधनको दुरूपयोग गरेर छिटो कुर्सी, धन, सुविधा र सम्मान कमाउँछन् त्यसको विपरीत साहित्यकारहरू ऋद्धिसिद्धि केही नकमाएर लामो सेवा गरे पनि त्यसै यथोचित सम्मान र सुविधाविनै मिल्किएका हुन्छन् भन्ने कुरो देखाउँदै ती राजनीतिक उत्ताउलाहरूलाई यहाँ छेड हानिएको छ ।

च) विनोद (Humour) — चार्ली च्याप्लिन र ‘मेरा नाम जोक्कर’मा’ जस्तो यस प्रका्को हाँसो दर्शकलाई मनोरत्तजक हुन्छ तर प्रस्तुत पात्र वा वक्तालाई मर्मभेदी हुन्छ । वास्तवमा यस भन्दा अघिल्लो अनुच्छेदमा व्यक्त गरिएको कुरो केशवराज पिँडाली जस्ता साहित्यका दीर्घसेवीहरूको मार्मिक समस्या हो । त्यसैले प्रस्तुत निबन्धमा पूर्णतः ‘ह्युमर’ पाइन्छ । तर एउटा उदाहरण लिऔँ :
— यसैले गर्दा न त राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको बाटो पहिलिन सक्यो न मेरा रचनाहरू अनुदित भएर विदेश पुग्ने खालका नै भए ।
छ) विरोधाभाष (Paradox) — पहिलो झल्कामा अड्बाङ्गे जस्तो लाग्ने तर गहिराईमा साँचो लाग्ने कथन यस अन्तर्गत पर्छ । यस्ता उदाहरण पिँडालीले पनि हास्यरस उत्पादन गर्न प्रयोग गरेका छन् ।
— साहित्यिक पाठक सामु राजनैतिक घोषणापत्र लिएर उपस्थित हुनु ।
— मशानघाटमा ज्ञानचक्षु खुल्नु ।
— बल्ल बुझियो ज्ञानचक्षु खेलेबाट नै केही साहित्यकारहरू मन्त्री हुन पुगेका रहेछन् ।
— आफ्नो नाम बाबुले राख्नु पर्नेमा आफैँ राख्नु ।
— इतिहासकारको पिँडालीसम्बन्धी ज्ञान ।
— उपनाम राखेर साहित्यको सेवा गरौँला ।
— (पशुपतिनाथलाई) तपाईं रक्षक होइन प्रभो ? उसोभए यो पक्षपात किन त प्रभु ? यसरी कोही लाखा कोही पाखा किन ?
— वाग्मतीमा डुबेर मर्ने विचार ।
— धन कमाउन साहित्यकार हुने रहर ।
— तेरो आचरण राष्ट्रिय भएन ।
— “राजनीतिक भन्नासाथ भूल र फरेब भन्ने बुझिन्छ ।”
— शासनमा गएर लागू गर्ने एउटै सूची कार्यक्रम पनि छैन ।
— सबैमा गोतीज्यूको हिस्सा अवश्य रहनेछ ।
— श्री केशवराज गोतीको राजनीतिमा लाग्नुको मूल उद्देश्य पैसा कमाउनु, मोटर चढ्नु, खूब ऐश र आराम गर्नु र जनतालाई खूब अर्ती र उपदेश दिनु हुनेछ ।
(ज) वैषम्य (Contrast)— यो परस्पर विरोधी शब्द वा बिम्वहरू खास प्रभावका लागि सँगसँगै राख्ने विधि हो । पिँडालीले यो विधि पनि हास्यरसको निष्पत्तिका लागि प्रयोग गरेका छन् । जस्तै–
— होइन पिँडालीजी तपाईं पिँडालु कि पिँडाली ?
— जोगीजी, तपाईं पशुपतिनाथ हो ?
— केको पुण्यात्मा प्रभू !
— यस बिच्छुकी उपनामले जुन उपद्रो मच्चायो त्यो अकथनीय छ ।
— नमरी नर्क कसैले देख्दैन ।
झ) प्रतिभा (Wit) हास्यास्पद र विलक्षण बिम्व वा परिस्थिति सिर्जना गर्ने क्षमतालाई ‘विट्’ भनिन्छ । त्यो प्रतिभा पाठकले अड्कलै गर्न नसक्ने गरी पिँडाली पनि हास्यरसको निष्पत्तिका लागि प्रयोग गर्छन्, जस्तै–
— यता पार्वतीको प्रेरणाबाट देशमा महिलाहरू पनि बडो सक्रिय भएर उठेका छन््, नारीहरूले घरघरमा क्रान्ति छेडेका छन् । हिजो तै एकजना लुम्रे–झुम्रे र मरणच्याँसेलाई राती स्वास्नीले घरबाट चुटेर निकालिदिइछ । बिचरा यतै बाग्मतीमा डुबेर मर्ने विचारले आर्यघाटमा आएको थियो । नाम पीडित बताउँथ्यो ।
— पशुपतिनाथसँगको भेट ।
शब्दहरूको गुरुचाण्डाली विन्यास गरेर पनि पिँडाली पाठकलाई हँसाउँछन् जहाँ साधारण विषयलाई गम्भीर शब्द र गम्भीर विषयलाई साधारण शब्दको पनि प्रयोग गर्छन् भने संस्कृत र ठेट शब्द अड्बङ्गे पारेर पनि मिलाउँछन्, जस्तै–
— मा ‘केको’ र ‘प्रभु’ (२७) मा मसानबाट र ‘ज्ञानचक्षु’ (४१) मा ‘जोगी’ र जी’ । यो पनि वैषम्य र विरोधाभासअन्तर्गत पर्न सक्छ ।
ञ) ठेट शब्द उखान–टुक्का र लोकोक्तिको अप्रत्यासित रूपमा प्रयोग गरेर पनि पिँडाली हास्यरसको उत्पादन गर्छन्, अथवा हास्यास्पद (Comic) परिस्थितिको सिर्जना गर्छन्, जस्तै–
— किन म सधैं झ्यालटुङे रहेँ ? साहित्य–सेवामा जीवन खपाइसकेँ तर पनि अझै किन झिँगा मात्र धपाइरहनु परेको ?
— कुरा सुनेर एकछिन् त म ‘आँ’ मुख बाएको बायै भएँ ।
— जीवनभर टुप्पीदेखिन पैतालासम्म पसिना बगाउँदा केही भएन ।
— त्यसको शरीरमा हत्तो–हरन केही छैन ।
— हो ठिटा ।
— म जुर्मुराएर उठेँ ।
— आँखा पुलुक्क हेरेको त एउटा धुस्रे र फुस्रे जोगी ठिङ्ग उभिएर..।
— नाममा पनि के त्यस्तो हुन्छ र यो बाह्र–सत्ताइस कुरो ।
— मलाई मात्र बौलाहा कुकुरले टोकेको कहाँ छ र !
— “तपाईं कहिलेकाहिँ जो कोक्याउनुहुन्छ ।”

(ट) त्यस्तै शब्दसँग मात्र वा उच्चारणसँग मात्र खेलेर पनि पिँडाली हाँस उठाउँछन्, जस्तै—
— पिँडाली, पिँडाली, पिराली, पिँडारी, पिर अली ।
— फेरि मेरो यो पिँडाली उपनामको ‘ड’ कस्तो अक्षर पर्न गएछ भने अङ्ग्रेजी भाषाको सावाँ अक्षरमा यसको अस्तित्वसम्म पनि छैन । ‘डी’ लेख्ने कि ‘आर’ लेख्ने …

६. निष्कर्ष
संस्कृत साहित्यमा हास्यरस मूलतः नाटककै सेरोफेरोमा केन्द्रित पाइन्छ भने पश्चिममा चाहिँ हास्य धेरै विधामा फिँजारिएको छ । यसैले पिँडालीको हास्य पाश्चात्य परिपाटी अन्तर्गत पर्छ ।

सन्दर्भ–सूची
१. केशवराज पिँडाली (२०३९), केशवराज गोतीको मेनिफेस्टो, तारानाथ शर्मा (सं.), २६–३२ ।
२. तारानाथ शर्मा (सं) (२०३९), नेपाली निबन्धका पच्चीस वर्ष, ने.रा.प्र. प्र. ।
३. धीरेन्द्र बर्मा (सं.) (१९८५ ई.) हिन्दी साहित्य कोष, वाराणासीः ज्ञानमण्डल ।
४. वामन, शिवराम आप्टे (१९६९ ई.) संस्कृत हिन्दी कोश, दिल्लीः मोतीलाल बनारसीदास ।
५. विश्वनाथः साहित्यदर्पण (अनु) कोमलनाथ अधिकारी (२०२३) रोयल नेपाल एकेडेमी ।
६. M.H. Abrons (1971). A Glossary of Literary Terms. Macmillan.
७. J. A. Cuddon (1979). A Dictionary of Literary Terms. Penguin.

(फित्काैली डटकममा फागुन १०, २०७० मा प्रकािशत)