नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

डा. रमेश शुभेच्छु :

टोलटोलमा राजा (२०७८) डिल्लीराज अर्याल (वि.सं. २०१५ साल असार ८ गते, वास्तविक : २०१२ असार ८, विहिवार) को निबन्ध कृति हो । यस कृतिमा हास्यव्यङ्ग्यप्रधान १६ वटा निबन्ध समेटिएका छन् । यो लेखकको तेस्रो निबन्धसङ्ग्रह हो । यसपूर्व लेखक अर्यालका रातमा सूर्य, दिनमा तारा (२०५७), घोक्लीमा बस्ने रहर (२०६१), झलझली आँखामा (२०६८) जस्ता निबन्धसङ्ग्रह प्रकाशन भइसकेका छन् । ती निबन्ध विचार, संस्मररण र वस्तुपरकतामा आधारित थिए भने पछिल्लो संग्रहमा समेटिएका सोह्रैवटा निबन्ध हास्यव्यङ्व्य प्रधान छन् ।

यी निबन्ध रचनाले विविध विषयवक्षेत्रका विकृति र विसङ्गतिमाथि व्यङ्ग्य पहार गरेका छन् । यी निबन्धमन संस्कार र आधुनिकताको द्वन्द्व छ । त्ये द्वन्द्व, असल र खराव पक्षका बिच निबन्धभरि प्याप्त छ । यहाँ समेटिएका निबन्धको व्य ङ्ग्यको निसानामा व्यक्ति, परिवार, समज, संस्कार बढी परेका छन् । नेपालको राजनीति र प्रकाशनका वेथिति पनि परेका छन् । सामाजिक अभियन्ता, सुधारक, पण्डित, धार्मिक अभियन्ता कोही छोडिएको छैन । लेखकको निसानामा सबै सबै एकै डालाका घाइते भ्यागुता देखिन्छन् ।

व्यङ्ग्य गहन लेखन हो । यो अविधाका तहमा हुन नसक्ने लक्ष्यणा र व्यञ्जना तहको लेखन हो । धेरै लेखकले यसलाई गालीजलौजको विषय बुझिदिँदा व्यङ्ग्य लेखनको प्रतिष्ठामा आँच आएको छ । हास्यव्यङ्ग्यको संयोजनसहित कुनै विषयलाई, व्यक्तिलाई वा समाजलाई व्यङ्ग्य गर्नु त्यति सजिलो कुरा होइन । यसले जुन पक्षलाई उल्लिबिल्ली पारेको हुन्छ त्यसै पक्षको सुधारको कामना पनि गरेको हुन्छ ।

हास्यव्यङ्ग्यको यस चुरो कुरालाई बुझेरै अर्यालले यस विधामा कलम चलाएको देखिन्छ । उनको प्रस्तुत कृतिमा समेटिएका बिनधरचनाहरु अविधाका तहमा नभई लक्ष्यणा र व्यञ्जनाका तहमा छन् र शीर्षक तयन पनि त्यसरी नै गरिएको छ । यहाँ अब सम्धीहरुको पालो, अर्थमन्त्रीको प्रस्ताव, आयो ! आयो ! आयो !, खालि भत्कियो बिग्रियो मात्र, गाईजात्रादेखि टायरजात्रासम्म, ‘जाबो दरबार, भान्छे पियनको दरबार’, परमादेश र सफलताको कामना !, ‘पर्खनु हाम्रो धर्म हाम्रो परम्परा’, बारी खेत टाल्न सकियो भने !, म त हाँसेको हाँस्यै, म पनि क्रान्ति गर्छु, यही हो मेरो आइडिया, यो जाली कि त्यो जाली…।, ‘विधि, पद्धति र नेताजी !’, समाजवादको मूल मर्म, समास भन्दा विग्रह जाती जस्ता निबन्ध समेटिएका छन् ।

यिनले नेपाली समाजका बहुविध पक्षलाई व्य ङ्ग्य गरेका छन् । यस कृतिका सन्दर्भमा लेखकले आफू डराइ डराइ बोल्ने र लेख्ने धारणा राखेका छन् । उनले डराउँदा डराउँदै पनि बोलिँदो र लेखिँदो रहेछ भनेका छन् (लेखकीय) । वास्तवमा लेखकले डराएर पनि निर्भिकतापूर्वक लेख्ने हो । विरोधीमाथि लेख्ने हो । मूर्खले मात्र गाली गर्छ र लाठो उजाउँछ, विद्वान्ले लेख्छ, अन्याय गर्नेमाथि कलम उजाउँछ । यस सिद्धान्तलाई अर्यालले यस निबन्ध कृतिमा उजागर गरेका छन् । उनले समाजका बहुमुखी बिव्ल्याँटा प्रवृत्तिमाथि निकै विम्बात्मक शैलीमा व्यङ्ग्य प्रहार गर्ने प्रयास गरेका छन् । जस्तै :

आज देशको राजनीतिले पूरै व्यवसायिकता अपनाएको छ । राजनेता, सरकारसमेत व्यवसायिक हुँदै जान थालेको अवस्था छ । समाजसेवी समाजसेवामा व्यवसायिकताको जोश (जोस) छाएको छ । साहित्य, कला, धर्म, संस्कृतिलाईसमेत व्यवसायिक बन्न प्रेरित गरिरहेछन् हाम्रा अगुवा साथीहरू । प्रेरित हुँदै पनि गएका छन् त्यस क्षेत्रका अगुवाहरू । स्वास्थ्य शिक्षा त व्यवसायिक भए भए । संसद्, मन्त्री जस्ता पदसमेत व्यवसायिक बन्न थालेका छन् । सबै ठाउँमा व्यवसायीहरू नै अगाडि देखा परेका छन् । यस्ता व्यवसायीहरूले हर क्षेत्रमा राम्रो व्यवसाय चलाउँदै आएका छन् । यो उन्नति देखेर प्रसन्न छु म । प्रसन्नता व्यक्त गरेकै छु । साथीहरुको कुरै नगरौँ । कति खुशी (खुसी) छन् कति । अब..। पृ. ६५

प्रस्तुत अंश ‘म त हाँसेको हाँस्यै’ निबन्धको अंश हो । यहाँ कसैलाई गाली गरिएको छैन तर यस समाजका व्यक्ति, समाज, राजनीति, प्रशासन, व्यवस्था कसैलाई बाँकिराखिएको छैन । आफैलाई पनि व्य ङ्ग्य गरिएको छ । यो नै डिल्लीराज अर्यालको निबन्ध सिर्जन सामथ्र्य हो । हामी हास्यव्यङ्ग्य भन्छौँ । सामान्य प्रचलनमा रहेको अर्थलाई हेर्दा ‘हास्य’ शब्दले व्युत्पत्तिगत अर्थलाई नै बोकेको देखिन्छ भने ‘व्यङ्ग्य’ शब्दको भने घुमाउरो पाराले छेड हान्न, कटाक्ष गर्न योग्य, छेडपेच वा कटाक्षको भाव भन्ने अर्थ लाग्छ । यो हास्यभन्दा गहन कुरा हो । व्यङ्ग्य शब्दको एउटा अर्थ उपहास वा आक्षेप (त्रिपाठी, २०५१, पृ. ८६) पनि मानिएको छ ।

हास्य-व्यङ्ग्यको प्रचलित अर्थले पनि यसै तात्पर्यसँग सम्बन्ध राख्दछ । भारतीय समीक्षक जगदीश पाण्डेय विट (वाग्वैदग्ध्य) लाई हास्यको एक बौद्धिक स्रोतका रूपमा लिन्छन् (सन् १९५२, पृ. ८९) । अर्यालले त्यही वाग्वैदग्ध्यको पक्षलाई प्रधानताका साथ बिन्धमा प्रयोग गरिरहेका हुन्छन् । उनी एकपछि अर्का राम्रा व्य ङ्ग्यप्रधान निबन्धसहित यसकृतिमा देखा परेका छन् । उनले हास्यका लोभमा सस्ता शब्दको प्रयोग नगरीकन निबन्धलाई उच्च कवितात्मक मूल्यसहित सुकिलो रुपमा प्रस्तुत गरेका छन् । आशा गरौँ अर्यालका अरु पनि हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध पढ्न पाइने छ ।

सन्दर्भ
अर्याल, डिल्लीराज (२०७८). टोलटोलमा राजा. काठमाडौँ : आजको खबर मिडिया प्रा.लि ।
त्रिपाठी, वासुदेव (२०५१) ‘हास्य-व्यङ्ग्यको सैद्धान्तिक सन्दर्भतर्फ’. प्रज्ञा. पूर्णङ्क  ८० ।
पाण्डेय, जगदीश (सन्.१९५२). हास्य के सिद्धान्त और मानस में हास्य. पटना : मोतीलाल वनारसी दास ।

०००
पाँचथर, हाल काठमाडौं