नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

डा. मुकेशकुमार चालिसे :

मुटुको कुरा आउँदा हामीले रक्तसञ्चालनको केन्द्रबिन्दुमा रहेको अङ्गलाई बुझ्छौँ । पृथ्वीमा भएका सबै प्राणीमा प्रजातिगत स्तरअनुसार शरीरभित्र जैविक रस हुन्छ । प्राणीको शारीरिक जटिलताअनुसार त्यस्ता रसको रङ, उत्पत्ति, सञ्चालन र खास उमेरसम्म नवीकरण भइरहेको हुन्छ । त्यसैले कतिपय मसिना प्राणीमा रगत हाम्रो जस्तो रातो र हावामा तुरून्त जम्ने खालको पनि हुन्न । मसिना र मेरूदण्डविहिन प्राणीमा मुटुको संरचना नभएको पनि हुन्छ भने विकसित प्राणीमा पनि दुईकोठे, तीनकोठे र हामी मानिसको जस्तै चारकोठे मुटु हुन्छ । हरेक प्राणीमा यस्ता आन्तरिक जैविक प्रणाली जन्मेदेखि मर्नुअघिसम्म आफैं चलिरहेका हुन्छन् । त्यस्ता प्रक्रिया कुनै पनि जीवको अधिनमा हुँदैन ती स्वयम सञ्चालित हुन्छन् ।

सामान्य स्वास्थ्य भएको मानिसको दिनको १,१५,२०० पटक मुटुले धड्कने गर्छ । त्यस हिसाबले निजको तलमाथि नभएमा एक वर्षमा ४२,०४८,००० पटक मुटु धड्किएर शरीरभरी रक्तसञ्चालन भइरहेको हुन्छ । त्यो मानिस साठी वर्षसम्म बाँचेमा उसको मुटु २,५२,२८,८०,००० पटक धड्किएर उसलाई जीवित राखेको हुन्छ । त्यस पछिका पाका मान्छेको मुटु कति पटक धड्की सक्या होला ? हामीलाई हाम्रो खानाको पौष्टिक तत्वसहित श्वास-प्रश्वासबाट प्राप्त प्राणवायु (अक्सिजन) शरीर भरी अविराम पुर्‍याउन रगत दौडिरहन्छ र त्यसलाई नियमित पार्न मुटु नरोकिई चलिरहेको हुन्छ । तपाईंको आदेश नपर्खिई तपाईंलाई बचाउन मुटुले ज्याला माग्छ र ? सोझै त होइन घुमाउरो तरिकाले हेरविचार र उसलाई सहयोग गरिनु पर्ने कुरा चाहिँ मागिरहेको हुन्छ । तपाईंको खानपान जथाभावी हुँदा र त्यसबाट रगत बिग्रँदा उसले पनि आफू असफल हुन थालेको र आफूलाई असाध्य भएर घात हुन थालेको लक्षण देखाउन थाल्छ ।

मुटु असफल हुनुः
औँलाको टुप्पादेखि टाउकोमा कपालको फेदसम्म जीवित राख्न रगत प्राणवायु र पोषण तत्व लिएर पुग्नु पर्छ, त्यसैले मुटु अशुद्ध रगत जम्मा गर्दै शुद्ध रगत ठाउँठाउँ पुर्‍याउन धड्किरहन्छ । विभिन्न कारणले मुटुकै मांसपेशी थाकेर वा केही रोगको सङ्क्रमण भएर र हेरविचार नगरिएमा प्रभावकारी ढङ्गले प्राकृतिक रूपले मुटुले रगत घच्याड्न र जम्मा गर्न सक्तैन । त्यसले गर्दा मानिसका अङ्गहरूमा समयमानै रगत पुग्न, फर्किन सक्तैन भने पुर्‍याउनका लागि मुटुले कडा मिहेनत गर्नुपर्छ र समूह भएको विभिन्न लक्षण देखा पर्दछ । यसरी मुटुको रगत सञ्चालनमा असक्षमतालाई हर्टफेल भएको वा असफल भएको भनिन्छ भन्ने नेपालका मुटु विशेषज्ञ र हार्वाड मेडिकल कलेजका चिकित्सकहरूको ठम्याई छ ।

सामान्यतया पाको उमेर हुँदा अरबौँ पटक मुटुले धड्कन गरिसकेको हुन्छ भने उमेरिँदै जाँदा कमजोर स्वास्थ्य हुँदा झन बढी कष्टसाथ रगत सञ्चालन गर्न मुटु प्रयासरत हुन्छ । शरीरका विभिन्न अङ्गमा सफा रगत पुर्‍याउन नसक्नुनै मुटु असफल भएको भनिन्छ । त्यसो हुँदा सामान्यतया थकाई लाग्ने, श्वास-प्रश्वास अनियमित हुने, एक्कासी स्याँक्क भई श्वास तान्ने, फेर्ने र गोडा सुन्निने हुनसक्छ । घ्याच्चघुच्च यस्तो कहिलेकाहीँ हुनु स्वाभाविक देखिए पनि नियमित भयो र निम्न लक्षणहरू पनि देखिएमा खतराको सङ्केत भनेर उपचारतिर लाग्नु पर्छ । विकसित भनिएको अमेरिकामा विभिन्न प्रकारले स्वस्थ्यकर जीवन बिताउने भन्ने सुनिए पनि ६२ लाखभन्दा बढी वयस्कहरू मुटुको यस्तै समस्याले ग्रसित भएको आँकडा छ । समयमा निरोपण गरी उपचार गरिएकाले कम्तीमा जीवन धानिरहेछन् भने पाकाहरूमा समस्या बढ्दो छ ।

यस्तो भयो कि ? :
‘पाको उमेरमा शरीर अथुलायो, बूढोमासु लागेको’ भन्ने होइन, सतर्क हुने हो । दैनिक एक किलो बढ्ने वा हप्तामा दुईतीन किलो वा बढी तौल हुनथाल्यो भने मुटुलाई धेरै दबाव पर्दैछ भन्ने बुझ्नु पर्छ । त्यस्तै, सामान्य हिँड्डुल गर्दा, एकोहोरो काम पछि वा नगरीकन पनि गोलीगाँठा, पैताला र गोडा सुन्निने गरेको छ भने होसियार हुनुपर्छ है । बेलाबखत पेट फुल्ने र सामान्य खाना सेवनमा पनि पेट दुख्ने गरेको छ कि ? व्यायामनै नगर्दा, हिँड्डुल र हलुका काम गर्दा पनि स्याँस्याँ हुने, श्वास फुल्ने वा एक्कासी स्याँक्क भइरहन्छ कि ? उत्तानो तन्किएर सुत्दा असजिलो हुने र श्वास-प्रश्वासमानै अप्ठ्यारो हुन्छ कि ? निद्रा लाग्न खोज्दा र निद्रापछि आँखा खुल्न लाग्दा श्वास तलमाथि परेको वा फेर्न समूह भएको जस्तो लाग्छ कि ?

अन्य रोगब्याधको लक्षण नहुँदै बेलाकुबेला एक्कासी खोकी लाग्ने र हाच्छ्युँ आउँछ कि ? लामो हिँडाई वा काम गराईले होइन घरमै लर्‍याङलुरूङ गर्दै पनि अति थकाई लाग्छ कि ? झुनीलाग्ने वा कुनै कुरा र काममा चित्त लगाएर गर्न नसकिने नियमित भएको, किंकर्तव्यविमुढ वा अन्यौलता अतिसय भइरहन्छ कि ? बेलाबेला ओठ, हातगोडाका नङ्ग निला हुने र कुनै नङ्गमा रगत फुटी कालो हुने र मर्ने गरेको दोहोरिईरहन्छ कि ? अनेक कारण बढ्दै गएपछि खानामा रूचि नहुने वा जस्तोसुकै खानेकुरा देख्दा पनि अरूचि हुन्छ कि ? यस्ता सबै कारण समग्रमा वा भिन्दाभिन्दै केहि भएको छ भने मुटुलाई रगत सञ्चालनमा धेरै दबाव छ र यो दबाव रोगको रूपमा घातक रूपले बिग्रँदै छ भन्ने बुझ्नु पर्छ । ‘पाको उमेरमा यस्तै हो, बूढेसकाल भनेकै काल हो नि’ भन्ने होइन, विज्ञबाट नीतिखोजी गरी एउटा टुङ्गोमा उपचार हुनै पर्दछ ।

उपचारका कुराः
मुटु असफल भएको कारण र स्तरअनुसार अचेल औषधोपचार गरिन्छ, डराउनु पर्दैन । औषधि गर्नैपर्ने भएमा प्रारम्भमा सामान्य बानीमा फेरबदलसहित औषधि र क्रियाकलापमा विविधता आदि पर्दछन् । शरीरमा भएको अतिरिक्त पानी र नुन (सोडियम) पिसाबबाट निकाल्नको लागि पिसाबलाग्ने औषधि सेवन गर्ने पनि हुनसक्छ । मुटुको चाल बढेमा कम बनाउने र सामान्य पार्न सहयोग गर्ने औषधि सेवन पनि हुनसक्छ । रक्तनलीलाई लचिलो बनाई आरामसाथ रक्तप्रवाह गराउने र मुटुको धड्कन बलियो र नियमित गराउने प्रविधि र प्रक्रिया लागु गर्ने पनि हुनसक्छ ।

यसरी उपचार गर्दा पनि मुटुले असफलता देखाइरह्यो भने मुटुलाई नियमित पार्न केही चिकित्सकीय उपकरण छाती वा मुटुमा प्रत्यारोपण गरिने पनि सामान्य भएको छ । नेपालमा पनि त्यस्ता उपकरण राखेर पथपरहेजसहित दैनिक सामान्य काम गरिरहेका अचेल हरेक संस्थामा कोही न कोही भेटिन्छन् । मुटुको चाल प्राकृतिक जस्तै सामान्य बनाउन र स्वस्थ्य जीवन जिउने यन्त्रसञ्चालक (पेसमेकर) लगाएका मानिस जताततै भेटिन्छन् । मुटुको तल्ला कोठाले रगत घच्याड्न मद्धत गर्दछ, त्यसको करणले हुने मुटुको चाल गडबडीलाई त्यहीँ मद्धत गर्ने उपकरण पनि जडान गर्ने प्रचलन छ । समग्र मुटुको चाल गडबडी भएकोलाई दुरूस्त पार्ने उपकरण पनि अचेल प्रयोगमा आउन थालेको छ । मुटुमा धेरैतिर ससाना भए पनि थुनिएको अवस्था छ र विभिन्न नियन्त्रक भागहरू र नसाभित्र अतिरिक्त पदार्थ जमोट भई रगत सञ्चालनमा अवरोध भए अति खतरनाक अवस्थामा मुटुको प्रत्यारोपण पनि गरिन्छ । यस्ता बिरामीले शल्यक्रिया र उपचारपछि हृदयाघातका बिरामीले लागु गर्ने जस्तै दैनिक जीवनमा पथपरहेज गर्नु थप खतरा ननिम्त्याउनु हो ।

हिजोआज मुटुको असफलता वा दबाव कम गर्ने औषधि सेवनका लागि विज्ञ चिकित्सकले सल्लाह दिनसक्ने भएको छ । आफ्नो
पथपरहेजबाहेक नियमित औषधि सेवनले समस्या सुल्झिन सक्छ । चाहिँदो दैनिक व्यायामको सन्तुलन, खानपानमा नुनचिनीको कमी, अन्य पेयपदार्थ र नियमित पानी पिउने मात्रामा सन्तुलनले मुटुमा पर्ने दबाव रोकथाम गर्न सकिन्छ । कहिलेकाहीँ समस्या अति हुने र मुटुले थेग्न नसकी असाध्य भएर अचानक मानिस सिकिस्त हुन सक्छन् । त्यसबेला जीवन रक्षाका लागि अस्पताल दौडाउनु पर्ने अवस्था आउन सक्छ तर यस्तो कहिले होला भनिे भविष्यवाणी गर्न भने सकिन्न ।

उपरोक्त केहि लक्षणहरू देखिएका छन् भने बिरामी आफैंले दैनिक शरीरको आँकडा हरेक साँझ लिई चिकित्सकसँग सल्लाह लिइरहनु सुरक्षाको उपाय हो । दैनिक रूपले निसास्सिएको वा श्वास फुलेको, गोडा सुन्निएको मात्रा, थकाई लागेको वा सानो कामले गलन्तु र तौल बढेको समस्यालाई १ देखि ५ अङ्कभार दिएर सामान्यदेखि अतिको अङ्क दिने । यदि दैनिक आँकडा तलमाथि छ भने प्रारम्भमा खानपान र पथपरहेजमा ध्यान दिऊँ, रोग बढाउने बस्तु सेवन घटाउँ वा त्यागौँ । तर समस्या बढ्नेतिर आकर्षित छ भने तुरून्त सम्बन्धित चिकित्सकसँग परामर्श गरिहाल्नु पर्छ । ‘बूढेसकालमा यस्तै हो, अब चटपटाउने दिन गए’ भनि मन मार्ने र परिवारले बेवास्ता गर्ने गर्नु हुन्न । आवश्यक पर्दा अस्पताल भर्ना भई विज्ञको निगरानीमा उपचार ढिलो नगरौँ ।

मुटुको घातः
हृदयघात वा मुटुमा घात हुने भनेको मुटुको खासखास भागमा सहजतापूर्वक रगत सञ्चालन नहुनु हो । विभिन्न अवरोधका कारण त्यहाँ भएका तन्तुहरूमा तिनलाई बाँच्न र काम गर्न चाहिने शुद्ध, प्राणवायु मिश्रित रगत पुग्न सक्तैन । विशेषगरी कोरोनरी आर्टरीको रगत सञ्चालनको थोरै वा धेरै अवरूद्धताले हृदयघात भएको देखिन्छ । तुरून्तै पत्तो लगाई औषधोपचार गर्नतिर लागिएन भने त्यो प्रभावित तन्तु बेकामे भई नष्ट हुनसक्छ र मर्न सक्छ, फलस्वरूप मानिसको ज्याननै जोखिममा पर्छ । चिकित्सकीय भाषामा मायोकार्डियल ईन्फ्राक्सन भनिने यस रोगबाट अमेरिकीहरू हरेक ४० सेकेण्डमा एउटालाई आक्रान्त पारिरहेकै पाइन्छ । नेपालमा पनि बढ्दो तथाकथित विकास, जीवनस्तर उक्सिएको स्वाङमा व्यक्तिका शारीरिक श्रममा कमी, गरिष्ट, अप्राकृतिक र बेमौसमी खानपानको कारण हृदयघातका समस्या बढिरहेको सुनिन्छ । मुटु रोगकै अलग्गै सरकारी र नीजि अस्पतालहरू खुल्नुको पछाडि रोगको गाम्भीर्यता र पीडितहरूको सङ्ख्या वृद्धिलेनै सङ्केत गरेको होइन र ?

लक्षणहरूः
हृदयघातको प्रमुख लक्षणमा छाती दुख्नु अर्थात मुटु दुख्नुनै प्रमुख मानिन्छ । छाती दुख्ने स्तर सामान्यदेखि एक्कासी बेस्सरी दुःखेको हुनसक्छ । दुखाई भने फरक व्यक्तिमा फरक किसिमले- कसैलाई बेस्सरी दबावले थिचेको जस्तो, कसैलाई गरुङ्गो बस्तुले किचेको जस्तो र कसैलाई मुटुनै बटारिएको वा निचोरेको जस्तो हुनसक्छ । हृदयघात हुँदा शरीरका मुटु नजिकका अरू भागमा पनि दुखाई सर्ने वा ती भाग पनि दुख्ने हुनसक्छ । मुख्यतया पाखुरा, काँध, पातो, ढाड, गर्धन र चिउँडोतिर दुख्ने हुनसक्छ । यसरी मुटु वरपर र नजिकका भागमा हुने र सर्दै गएको अनुभव हुने पीडानै हृदयघातका प्रमुख र प्राथमिक लक्षण भए पनि अरू खालका पनि हुन्छन् । दुखाई भए नभए पनि स्याँस्याँ हुने, एक्कासी स्याँक्क भई स्वास फेरिने, चिसा पसिना आउने र सामान्य अवस्थामानै चिडचिड पसिना छुट्ने पनि हुनसक्छ । थप लक्षणमा मगज शून्य भए जस्तो लाग्ने, एक तमासको रिङ्गटा लाग्ने, दिगमिग लाग्ने, मुखमा तम्तमिदो स्वाद हुने, अचानक वान्ता हुने र केही गर्न नसक्ने जस्तो थकान महसुस भई मानिस लल्याकलुलुक हुन सक्छ । उमेरिँदा ‘धनु कमजोर भएको हो, बैँसमा कहाँ हुन्थ्यो र !’ भनि निच मारेर उपचारतिर नलागी बस्नु हुन्न ।

उपचारका कुराः
हृदयघातमा उपचार भनेको मुख्य गरेर शरीरभरी, मुटुभित्र र बाहिरी मांसपेशीमा रक्तसञ्चालन दुरूस्त र निर्बाध गराउनु नै हो । त्यसो भएमा जहाँजहाँ रक्तसञ्चालन अवरोध भएर तन्तु मर्ने सम्भावना छ त्यो कम हुने वा थप नमर्न सक्छ । हृदयघात भएको बिरामीलाई अस्पतालनै लैजानु पर्छ, त्यहाँ विविध एकीकृत प्रयासले बिरामीलाई बचाउन सकिन्छ । हृदयघातमा हुने विभिन्न कारणमा रक्तनली र मुटुभित्र रगत जमेर रक्तप्रवाहमा अवरोध प्रमुख कारणमा पर्छ । औषधिले त्यस्ता जमोटलाई फुटालेर रगत बग्न सहज बनाउँछ । नाइट्रोग्लिसिरिनले रगतका नसालाई खुल्ला बनाउन र रगत बग्न सहज बनाउने हुनाले घात भएकालाई प्रयोग गरेको पनि पाइन्छ ।

रगत पातलो पारी नजम्ने बनाउने अरू त्यस्तै औषधि प्रयोग गरेर रगत थप नजम्न र प्रवाह अनुकुल बनाइन्छ । भएको दुखाईलाई घटाउन र थप पीडा बिरामीलाई नहोस् भनि दुखाई कम गर्ने औषधि पनि प्रयोग गरेर बिरामीको अवस्थालाई सहज बनाइन्छ । त्यस्तै विभिन्न औषधि प्रयोग गरेर रक्तचाप उच्च हुन नदिने र कोलेस्टेरोल बढ्न नदिने उपाय गरिन्छ । मुटुमा रगत जमेर वा कोरोनरी आर्टरीमा अवरोध भएर रगत प्रवाह थुनिन खाजेको छ भने पिसिआई भनिने प्रक्रिया र प्रविधिबाट जमोट हटाइन्छ र रक्तसञ्चालन गरि हृदयघात सल्ट्याइन्छ । त्यस्तोमा स्टण्ट राखेर पनि धेरै वर्षसम्म त्यस अड्किने ठाउँबाट रगत चल्न सजिलो बनाइन्छ । अवरोध भएको ठाउँ खुल्ला गराउन समस्या भए बिरामीको शरीरको कुनै भागबाट रगत बग्ने स्वस्थ्य नसा निकालिन्छ र कोरोनरी आर्टरीको अवरोध भागलाई छलेर अगाडि र पछाडिको भागमा जोडिन्छ । यस खालको बाटो छल्ने प्रक्रियालाईनै मुटुको बाईपास शल्यक्रिया सामान्यतया भनिएको हो । यसो गरिसकेर एक पटकको हृदयघातबाट बचेपछि मुटुको स्वस्थ्य र घातको पुनरावृति नहोस् भनि खानपान र जीवनपद्धतिमा सुधार ल्याउनु भने आवश्यक छ ।

अन्त्यमा,
मूलकुरा भनेको कुनै पनि जीवको रहनसहन, दैनिक क्रियाकलाप प्राकृतिक आवश्यकता अनुरूप छ कि उसको पहुँचअनुसार छ भन्ने नै हो । जबजब जीव प्राकृतिक कुराबाट टाढा कृतिमता र स्वईच्छाको लोभमा गरिष्ट बस्तुमा डुबुल्की मार्न थाल्दछ तबतब रोगब्याध सल्कन्छन् र नयाँनयाँ रोग थपिँदै जान्छन् । आधुनिकतामा नाममा भौतिक सुखसुविधामा र्‍याल चुहाएर शारीरिक श्रमलाई हेयको दृष्टिले नाक खुम्च्याउने धेरै नवधनाढ्यहरूनै नानाथरिका रोगले परन्तुमा ग्रसित भएको पाइन्छ ।

हामी मानिसका शरीरमा जिउँदो रहुन्जेल अविराम काम गरिरहने तन्तु, अङ्ग र प्रणालीहरू छन् । तिनीहरूको उचित आराम, रेखदेख र स्याहार सम्भार आवश्यक हुन्छ, अलिकति तलमाथि पर्दैमा आत्तिने होइन उपाय खोज्नु पर्छ । पाका मानिसमा लामो जीवनको उमेरिने क्रममा यसअघिका असहज परिस्थितिले ‘कहिले मकै कहिले भोकै’को स्थिति पनि थियो होला ! धेरैका अविरल शारीरिक श्रम पर्ने काममा जोतिएर, आरामको कमी र उचित खुराकको अभावले शरीर छिनेको हुनसक्छ । स्वादे जिब्रो, टक्क नुनचिनी र चिल्लोचाप्लोमा मन गएर तागतिलो भनि धेरै मात्राको सेवन, व्यायामको कमी सुखको दिन होइन भन्ने नबुझ्दा रोग बेसाएका धेरै छन् । अहिलेकाले प्रयोग गर्ने भौतिक सुविधा, खानपानमा बढी हौसिँदा र लोभ्भिँदा तिनीहरूका अनावश्यक थेग्रिन शरीरमानै बस्न गएर रोगब्याध पलाएका हुन सक्छन् । त्यस्तै रोगमध्ये उपचार त हुने तर साह्रै खतरनाक रोगहरूमा मुटुको असफलता र हृदयघात पर्छन् ।

दुबै रोगका केन्द्रबिन्दुमा मुटुको स्वास्थ्य अवस्थाको कुरा र अस्वस्थ्यताका स्तर उस्तैउस्तै हुनसक्छन् । मुटुको असफलताले मुटुले शरीरका सबै भागमा पुग्ने गरी रगत पठाउन घच्याड्ने काम गर्न नसकेको भन्ने बुझिन्छ । यस समस्यामा मुटुमा अरू केही नभए पनि रगत फाल्ने र जम्मा गर्ने अनि शरीरको अन्तिम छेउसम्म पुर्‍याउन नसक्ने र सकेमा पनि निकै थोरै पर्ने हुन्छ । हृदयघातमा मुटुकै कुनै भागमा अल्पकालिन वा पूणर्तया रगतको सञ्चालन नहुने अवस्था जनाउँछ । मुटुकै क्रियाशील हुने कोठाचोटा, नियन्त्रक ढोका-कप्टेरा र शुद्ध-अशुद्ध रगत ल्याउने-लैजाने नसाका भागमा भित्री कारणले यस्तो अवरूद्ध हुने अवस्था सिर्जना गर्छ । हृदयघात र मुटुको असफलतालाई रोकथाम गर्ने र पथपरहेज गर्ने चरणहरू उस्तै हुन्छन् तापनि दुबै समस्याका कारण, लक्षण र उपचारहरू फरकनै हुन्छन् । समग्रमा निक्र्यौल गर्दा स्वस्थ्यकर उचित खानपान, शरीरको नियमित व्यायाम र सम्भावित खतराको विज्ञानसम्मत व्यवस्थापननै ज्यान लिन सक्ने मुटुका दुबै समस्याको समाधान हो । नियमित श्रम र स्वस्थ्य बानी-व्यहोराले शताब्दी उमेरका मान्छे नेपालमा पनि धेरै भएको बिर्सनु हुन्न है ।

०००
चालिसेडाँडा, ललितपुर