नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

चोलेश्वर शर्मा :

नेपालका वीरका नाति, बहादुरका छोरा र कुर्सी नै सबै थोक हो भन्ने आधुनिक नागरिकहरूले यसलाई कुर्सी-प्रधान भन्न गौरव मान्ने भए तापनि नेपाल परापूर्वकालदेखि कृषि-प्रधान देश हो । यही भएकै कारणले रेडियो नेपालले प्रत्येक बिहानीमा कालीमाटीका सागपातका भाउलाई त्यति महत्त्व दिन्छ । नत्र त्यस सूचनालाई कसले महत्त्व दिन्छ र किन रेडियोबाट प्रसारित हुनाको औचित्य राख्छ अनि कुनै चौका-छक्का वा जाउँला-खाउँला जस्ता लोकगीत वा मूसा-बिरालो कार्यक्रमका साटो प्रसारित हुन्छ, रेडियो नेपाललाई थाहा होला । तर जे भए पनि देश प्रधान भइरहनुपर्छ । म सधैँ प्रधानहरूकै पक्षमा छु । खडेरी भए खडेरी-प्रधान । पानी परे पानी-प्रधान । समारोह मात्र धेरै हुँदा समारोह-प्रधान । यसरी नै समुद्घाटन-प्रधान । शिलान्यास क्षेत्रका शिला भोलि कसले बोकेर आफ्ना घरतिर हिँडाउँछ र कोदो-मकै पिन्ने जाँतो वा गोलभेँडा-लसुन पिन्ने सिलौटो बनाउँछ थाहा नपाई शिलान्यास मात्र गरिँदा शिलान्यास-प्रधान । फोहोर-प्रधान । आफूले माछा खान पाएका दिन माछा-प्रधान । नत्र भ्यागुता-प्रधान। जसरी उहिलेका कृषिका आधारले नेपाल कृषि-प्रधान छ ।

देश केही न केही प्रधान नभए प्रधानमन्त्रीको यति गरिमा रहँदैनथ्यो । र प्रधानमन्त्री देउवाजीसित निधिजी, पौडेलजी, शैलजाजी वा भागबन्डामा आफू ठगिएको ठान्ने मन्त्रीहरू वा सांसदहरू रिसाउने र मनमोहनजी, माधव नेपालजी, वामदेवजी वा बाबुरामजीजस्ता ‘जी’ हरू मुर्मुराउने हुँदैनथ्यो । न राप्रपाजस्तो पार्टीमा यस्तो काटमारको प्रजातान्त्रिक परिपाटी देख्न पाइन्थ्यो । न त चोलेश्वरले सारा कामकाज र नव-विवाहिता पत्नीसमेत एकातिर फालेर देउवाजीका देउ-रूपको दर्शन गर्न दिनभर हात माड्दै र दौरा तन्काउँदै सिंहदरवार र बालुवाटार धाउँथ्यो । वाह ! देउवा (ह) जी । देश प्रधान त हुनैपर्छ । चाहे त्यो गरिब देशहरूको प्रधान नै किन नहोस् । र देशमा एक थान प्रधानमन्त्री हुनैपर्छ । आवश्यकता परिआए मुख्य प्रधानमन्त्री र जगेडा प्रधानमन्त्री पनि बनाउन सकिन्छ । राष्ट्रिय प्रतिनिधिमण्डल र जागिर खोज्नेहरूसँग भेटघाट, उद्घाटन, शिलान्यास र भाषण जगेडा प्रधानमन्त्रीका जिम्मा । अरु मुख्य प्रधानमन्त्रीको । यसो भए मुख्य प्रधानमन्त्रीले देशका समस्यामा ध्यान दिन समय पाउनेछन् । जस्तो नेपाल छ, देश कृषि-प्रधान हुनैपर्छ, पर्दो रहेछ । खेती चाहे जस्तो होस्, जे होस्, गरिनैपर्छ । यही नै नेपालको मूलमन्त्र हो । आउनुहोस् कृषि-प्रधान देश नेपालको कृषिका नमूना हेरौँ ।

नेपालको प्रमुख खेती राजनीति हो । यो खेती नेपालमा प्राचीनकालदेखि गरिँदै आएको छ । यसको खेती पहिले मर्दहरू, दुईचार पूँजीपतिहरू, जमिनदारहरू, मन्त्रीहरू र भाइभारदारहरूले मात्र गर्थे । अहिलेजस्तो अरू सबै क्षेत्रमा असफल र निराश हुनेहरूले गर्दैनथे । अरु धेरै मानिसहरूले आफ्ना कृषियोग्य भूमिमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, आलु, पिँडालु, जौ, उवा नै उब्जाउँथे । गाईभैँसी, भेडाबाख्रा, चौरी, घोडा, खच्चड पाल्थे । मासु खान्थे । तर आजभोलिजस्तो सबै पशु खाँदैनथे । केही जगेडा पनि राख्थे । कृषिकर्म, यातायात-परिवहन र दूधका लागि। कुकुरहरू सुरक्षाका लागि । घोडा-खच्चड चढ्थे । लहडीहरू, सोखीहरू मन परे गधा पनि चढ्थे । गधा पाल्नु र चढ्नुको अर्को फाइदा थियो । ट्रान्जिष्टर, रेडियो, भ्वाइलेन, गितार वा मादल वा तबला वा हार्मोनियम वा सङ्गीतको कुनै यन्त्र बोक्नुपर्दैनथ्यो । घरमा सङ्ग्रह पनि गर्नुपर्दैनथ्यो । गधा चढेर हिँड्दा हिँड्दै सङ्गीतकार, गीतकार वा गायक भइन्थ्यो । एकपटक आफ्नो रुचि गधाका कानमा सुटुक्क भन्नुपर्थ्यो । उहिलेदखि यो सुविधा नभए आज नेपालको जनसङ्ख्याभन्दा बढी गायक, गीतकार, सङ्गीतकार कसरी हुन्थे ?

पछि भैरव अर्यालले मात्र आलु खेती गरे । र पिँडालुमा एकोहोरिएर खेती गर्ने कृषक देखिए केशवराज । जसलाई उनकै उत्पादनका ट्रेड नामले पिँडाली भनिन्छ । नेपालमा पिँडालुको खेती अरुले राम्रो गर्न सकेनन् । उनकै उत्पादन ‘पिँडालु’ को भाउ प्रत्येक बिहान बताउँछ रेडियो नेपालले । यसबाट नेपालका अर्थतन्त्रमा पिँडालुको योगदान स्पष्ट हुन्छ । अर्का कृषक हुन् घटोत्कच शर्मा जसले पशु पाल्छन्, दूध, मासु खान्छन् र मरेका पशुका छालाबाट जुत्ता र वाद्ययन्त्र बनाउँछन् । कताकति लेखपढ र पत्रकारितामा रुचि राख्ने उनले लेखपढ गर्दा अर्कै नाम राख्छन् भन्छन् । त्यसै पनि राम्रो काम गर्दा एउटा नाम र नराम्रो काम गर्दा अर्को नाम गर्ने चलन नेपालमा सामान्य छ । लेखपढ नराम्रो मानिने नेपालमा यस्ता नराम्रा काम गर्दा नाम लुकाउनैपर्‍यो । लाचारी हो, के गर्नुहुन्छ ? उनका उत्पादन जुत्ता खुट्टामा लगाउनुभन्दा अर्काका शरीरमा निःसङ्कोच प्रयोग गर्न सकिने खालका हुन्छन् । उनी दमाहा बनाउन र बजाउनामा निपुण छन् । उनका दमाहाको ध्वनि काठमाडौं उपत्यकाका तीनै शहरमा सुनिन्छ । हनुमान्ढोकाअगाडि राखिएका दमाहा पनि उनैले बनाएका हुन् भन्ने सुनिन्छ । शर्मा पाण्डे थर भएका व्यक्ति भए पनि छाला जुत्ता र दमाहा-नगरा बनाउने चर्म-उद्योगमा प्रवृत्त हुनु उनको प्रगतिशील, क्रान्तिकारी व्यक्तित्वको सूचक हो । दुईचार क्रान्तिकारी व्यक्ति नभए देश कहाँ बन्छ ?

पछि पछि नेपालमा परम्परागत धान, मकै खेती कम हुँदै गयो । खाद्यान्न कम हुन थालेपछि नेपालीले धेरै जातका पशु पेटमा पाल्न थाले । वर्तमान नेपालको खेतीयोग्य भूमिको शत प्रतिशत भागमा राजनीतिको खेती हुन्छ । यही नै नेपालको प्रमुख आहार हो । पोषक । यसलाई पिसेर, कुटेर, भुटेर, उमालेर वा काँचै खान सकिन्छ । यसको उपभोग चुरोट सुर्तीसँग, चिया-कफीसँग, रक्सी-पुलाउसँग, मकै भटमाससँग, चिउरा-भुजासँग, गुड-सत्तुसँग जसरी पनि गर्न सकिन्छ । यसको खेती बिहान-बेलुकी, दिउँसो-राति जति बेला पनि हुन्छ । यसको उत्पादन कम हुने कठोर, पत्थरिलो क्षेत्रमा जमिनको पूर्वतयारीस्वरूप हल्का कुटपिट, मारपिट पनि गर्ने चलन छ । यो बेलाबेलामा भइरहन्छ । कृषि प्रधान देश हो । नेपालका गाउँ-शहरमा, बेसी-बगरमा, खोला-नहरमा, लास-बिहानमा, साहित्य-कलामा, पानी-कुलामा जताततै यसको खेती हुन्छ । भएकै छ । यो मौलाएको छ ।

टाठा र परम्परागत रूपमा राजनीति उब्जाएर, बेचेर खाने उन्नत कृषकहरूले एकडेढ मीटरका कपडामा पनि यसको प्रचुर उत्पादन गर्छन् । जनसङ्ख्या बढदै जाँदा जमिन कम हुँदै जाने कुरो उनीहरूले पहिले नै बुझेका छन् । यसैबाट परिवार भरणपोषण गर्छन् र भविष्यलाई संरक्षण पनि । यस्ता उर्वर भूमिलाई झन्डा भनिन्छ । यसैमा खेतीका औजार अटाउँछन्- हँसिया, मार्तोल, हलो, कोदालो । र कतिपय चतुर कृषकहरूले आफ्ना खेतबारीका उत्पादन पनि संरक्षण गर्छन् -मकै घोँगा, धानका बाला । यसको उत्पादन आकाशमा पनि हुन्छ । ताराले त्यही सङ्केत गर्छन् । यसरी एकडेढ मीटरका झन्डा भनिने जमिनमा खेती गरी खाने बाहुबली कृषकलाई नेता/नेतृ भनिन्छ । नेपालमा यस्ता खेतीवालहरूमा प्राथमिक कक्षाका विद्यार्थीदेखि विश्वविद्यालयका उपकुलपतिसम्म छन् । र निजामतीतर्फ पियनदेखि सचिवसम्म । सरकारी नोकर भए पनि सडकमै सुतेर राजनीतिको स्वाद लिनुपर्छ भन्ने धारणा आम नेपालीमा देखिनु नेपाली राजनीतिको विकासको मूल आधार हो । मन्त्रीहरू त हुँदै भए । दिनदिनका चुनाउ, हड्ताल, बन्द, धर्ना, विरोध-सभा यसका कीटनाशक, उर्वरक मलहरू हुन् । पोषक तत्त्व । नेपालमा जति तल्लो तहमा गयो उति यसका खेतीमा नागरिकहरू दत्तचित्त भएर लागेका भेटिन्छन् । यो नेपालजस्तो कृषि प्रधान देशका लागि सन्तोषको विषय हो ।

दोस्रो खेती प्रजातन्त्र हो । २०४६ सालपछि यही नै त्यस्तो खेती हो जसलाई प्रत्येक नेपालीले आफ्ना घर-आँगन, चोटा कोठा सबैतिर लगाएको छ । त्यसैलाई काटेर, माडेर, चुटेर, भुटेर खाइरहेछ । र प्रत्येक नेपालीले आफूलाई मात्र यसको एकलौटी किसान, प्रमुख उत्पादक ठान्छ । कतिपय नेपाली कृषक कोट, कमीज, प्यान्टका पाकेट वा चोलो-ब्लाउज वा ब्राभित्र प्रजातन्त्र राखेर आफ्ना स्वादअनुसार चबाउँदै हिँड्न थालेका देखिन्छन् । “मैले उब्जाएको प्रजातन्त्र भुटेर, पोलेर, जसरी खाऊँ ।” कति कृषकले आफूले उब्जाएको प्रजातन्त्र बेचेर घरजग्गा जोडे । अहिले सुती सुती खाइरहेछन् । यसका पनि धान मकैका झै अनेक जात छन् । २०४६ सालअघि देशको हावापानीसुहाउँदो पञ्चायती प्रजातन्त्र भनिने यसको एक जातको खूब खेती गरिएथ्यो । चाँडै मरे अब्राहम लिङ्कन, यस्तो प्रजातन्त्र देखेका भए प्रजातन्त्रबारे आफ्नो दृष्टिकोण फेर्दा हुन् । यस उत्पादनको भूस ज्यादा र गुदी साहै कम भएको कुरो २०४६ पछि मात्र थाहा भयो । भर्खर भर्खर जुन व्यक्तिले हलगोरु लिएर सम्पूणर् नेपालका खेतबारी, टिक्कर-टारी सबैतिर भीडतन्त्रको खेती गर्न तम्स्यो, जसका पालामा प्रजातन्त्रको बीउ नै भुटिएलाजस्तो भयो उसैले आफूलाई प्रजातन्त्रको प्रमुख उत्पादक ठान्छ । थोक व्यापारी । काशी, कश्मीर, अजब नेपाल । तर भीडतन्त्र पनि प्रजातन्त्र उब्जने खेतबारीमै उब्जन्छ, हेर्दा प्रजातन्त्र जस्तै जस्तै हुन्छ । तर प्रजातन्त्रजस्तो होइन, अखाद्य जङ्गली जात हो । भीडमा जन्मेर भीडले नेता बन्नेहरूले भीडतन्त्रलाई नै प्रजातन्त्र ठान्छन् ।

तेस्रो खेती भाषण हो । हिमाली क्षेत्रबाट बगेर आउने नदीहरूबाट सिञ्चित, गरिबी र अशिक्षाका प्रभावले मलिलो नेपाली माटो भाषणका खेतीका लागि उपयुक्त छ । यसको खेती नेपालका दुई वर्गका किसानले गर्छन् । माननीय मन्त्रीहरू र महामहिम नेताहरू । यस खेतीको सम्पूणर् बाली सामान्य जनताले स्याहार्छन् । यो बिसपच्चिस वर्ष यता प्रचुर उत्पादन हुने बाली हो । नून, तेल, दाउरा, चामल र शिक्षा संस्थानका महाप्रबन्धकहरूसमेत आफ्ना क्षेत्रका समस्या समाधानतर्फ भन्दा भाषणकै खेती गर्न अग्रसर छन् । कसैले वनवादी दाउरा वितरण गर्छन्, कसैले जनवादी शिक्षा । यसले पनि नेपाललाई कृषि-प्रधान बनाउन मदत पुगेको छ । यसको उत्पादन प्रायः “बताउनुभएको छ, भन्नुभएको छ र जोडदिनुभएको छ” का रूपमा तयार हुन्छ । यसलाई सामान्य नेपाली जनताले चाङ लगाएर राख्छन् । भकारी कसेर राख्छन् । यसबाट कतिपय नेपाली भवनहरू, आयोजना र कलकारखानाहरू पगोडा शैलीमा निर्मित छन् । कति नेपालीले सूती वा ऊनी वस्त्रझै बाह्रै महिना यिनैलाई ओढ्छन्, ओछ्याउँछन् । तिनलाई भाग्यमानी भन्नुपर्छ । भाषणको अनिकाल पर्दैन । जाडो, गर्मी, सुक्खा, बाढी एकनास फलिरहन्छ । कतै कतै इँटझै यसको प्रयोग गरेर राम्रा घरहरू बनाएको पनि भेटिन्छ । यस उत्पादनको स्वाद मिठो हुन्छ । सपनामा पाएको/खाएको मिठाई हो यो ।

अर्को खेती वातावरण, पर्यावरण र प्रदूषणका रूपमा छ । यो एउटै बाली हो तर छिटो र ढिलो पाक्ने किसिमको । यसलाई रेडियो नेपालले उच्चारण गरेको सुन्दा पूर्व काङ्ग्रेस सरकारका स्वास्थ्य राज्यमन्त्री डा. रामवरण यादव पनि यसैभित्र पर्नुहुन्छ । वाताबरन, परयावरण्न, रामबरन । वाताबर्न, पर्याबर्न, रामबर्न, दाजुभाइ । अनुप्रासका योजनामा रेडियो नेपाल दक्ष छ । रेडियो नेपाल हो, ऐरेगैरे रेडियो त होइन । एक मात्र अप्ठ्यारो यी तीनमा जेठोकान्छो छुट्याउँदा हुन्छ । परयावरन, वातावरन-गीत गाएर हावामा उत्पादन गर्न पनि सकिने हुन्छ । ‘राम्रो भए वातावरण राम्रो हुन्छ जीवन’ । उत्पादन त कस्तो हुन्छ तर जसजसका मधुर कण्ठका ध्वनिमा यो रेडियोमा धन्कन्छ, दुईचार वर्षमा तिनको वातावरण सुध्रन्छ । यसको उत्पादन हुने अब्बल क्षेत्र काठमाडौं हो । काठमाडौंको प्रदूषण हो । यो निर्यात-योग्य गुणस्तरीय छ । यसको समाचार निर्यात गरेर नेपालले डलर कमाउँछ । यसका प्रतापले दुईचार नेपालीले एक मानाको बन्दोबस्त गरे । तिनले प्रदूषणबाट नै घरसर बनाए र सूर्य चुरोट खाँदै छन् ।

यसै प्रदूषणका प्रभावले काठमाडौं महानगरपालिकाका महाप्रमुखले काठमाडौंलाई एक थान नारा महावाणी ‘स्वच्छ, सफा, हराभरा र स्वस्थ काठमाडौं’ फालिदिनुभएको छ । आफू तीनसय पैंसठ्ठी दिनमा तीनसय दिन बाहिर । उहाँ महानगरपालिकाका प्रमुख हुनुहुन्छ । कुनै सुब्बा-खरिदार होइन । महानगरभित्र बस्नु या देशबाहिर उहाँको मर्जी ।

यसको खेतीमा गोष्ठी, सेमिनार, वर्कशप आदि गर्नुपर्छ । जर्मनी, जापान, बेलाइत, अमेरिका आदि देशहरूको सहयोग माग्नुपर्छ । यसैअन्तर्गत सधैँ जङ्गलमा बसिरहन बाध्य नेपालका गैँडा-हात्तीलाई तीर्थ गर्न अमेरिका-बेलाइततिर पठाएर होटल खोलिन्छ र रक्सी खाएर निर्वस्त्र नाच्ने वातावरणको खेती गरिन्छ । पर्यावरण उब्जाइन्छ । विदेशीहरू गैँडा हेर्न चितवन आउँछन् । गैँडा पनि विदेशतिर भ्रमणमा जान्छन् । यसैलाई नेपाली वनसम्पदाको संरक्षण-संवर्द्धन तथा नेपाली लोकसंस्कृतिको विकासको कदम मान्नुपर्ने हुन्छ । आखिर निर्वस्त्र नाचे पनि डलरका लागि न हो ? सधैँ नाङ्गिएका हामी एकछिन नाङ्गो उभिएर डलर आउँछ भने के नोक्सान छ ? नाच हेर्नुहोस्, वस्त्र नहेर्नुहोस् । वस्त्र हेर्नु भलादमीपन पनि होइन । शरीरमा कम वस्त्र हुनु आजको सभ्यता हो । गैँडाले पनि कहिल्यै कट्टु वा धोती लगाउन्न । तापनि गैँडा गैँडा नै हो । डलर उत्पादन गर्छ । बाबुआमा बेचेर पनि नेपाललाई डलर चाहिएको छ । डलर ।

०००
पाल्पा
‘सगरमाथा एक पहाडको नाम होइन’ (२०७९)