नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

ऋषिराम पोखरेल ‘बकिमहे’ :

खास उमेर, अवस्था र परिस्थितिमा हरेक मानिस अरुलाई देखेर बहकिन्छ । म पनि अपवाद रहने कुरा आएन । बहकिएर मैले पनि अरुले जस्तै नामलाई सङ्क्षिप्तीकृत अंग्रेजीकरण गरेको थिएँ । डिविले मलाई मैदान छोडि दिएको थियो । तर यसमा अरुका आँखा परे । रिजालले मेरो नामलाई कोतरेर एउटा मात्रै लगेका थिए । तर चौलागाईले दुबै आरलाई लगेर मेरो नामलाई डल्ल्याई दिए । मेरो नाम उनको नामसँग जुध्ने भएकोले म निरास भइसकेको थिएँ । त्यसैताका मैले एउटा भूतपूर्व कविलाई सम्झिएँ । केही प्रेमिकालाई आफ्‌ना वरिपरि घुमाई राख्न एक दुई थान कविता लेख्दा लेख्दै ऊ झण्डै उपमहाकवि भइसकेको थियो । उसले कवित्व कालमा मेरा कानमा खुसुक्क भनेको थियो– “नामलाई अंग्रेजीकरण गर्दैमा काठमाण्डौले कसैलाई देख्दैन । रचनाको स्तर, स्वाद र सन्देशको उचाइ बढाउन सर्जकले वासमतीलाई माछाको झोलले भिजाउनै पर्छ ।”

एक त म मानवतामा विश्वास गर्ने मानिस । जनावरले सिङ जुधाए जस्तै आफ्‌नो नामलाई अरुको नामसँग जुधाउन मैले उचित देखिनँ । अर्को माछा र चामल त्यो पनि बासमतिको मोल सम्झिए पछि मैले नामको अंग्रेजीकरण नै बिर्सिएँ । त्यसैले अरु नै नामलाई खोजेर मैले काम चलाउने कोसीस गर्दै थिएँ । बजार भित्र छिरेर जब मैले आफ्‌नो लागि मिल्ने नाम खोज्न थालेँ, तब पो मलाई यसको असली भाउ मालुम हुन थाल्यो ।

निमेष निखिलले खिलप्रसादको कवितालाई राष्ट्रिय स्तरमै पुर्‍याइसकेको छ । दिपक पाठकका ‘उर्गेनको घोडा’ र ‘माङगेन’लाई युगले अन्तर्राष्ट्रिय तहसम्म पुर्‍याएको छ । छबिले अनित्य राख्नुका कारणहरू बिस्तारै प्रकटमा आउँदै जालान् । सुमन मलाई मनपरेको नाम तर कमलचन्द्रले यसलाई बपौती बनाइहाले । अर्को मलाई मनपरेको मित्रलाई सन्जय शाहले शक्तिपूर्वक समातिहाले । सुवास र श्याम बानियाँले छोडेर के गर्नु ? दीपकलाई मेरो पुरानो लेखकीय नाम “जिज्ञासु” नभई भएन । अहिले मसँग कुनै काम छैन । तर फुर्सद कहिले नहुने रामचन्द्र गुरुले फुर्सदी मुठ्याइ हाले । जति राम्रो कविता लेख्दा पनि सन्तुष्ट नहुने विशालले आफ्‌नो नाम आसुतोष राखेको छ । आफ्नै जीवन साथीलाई त पर्याप्त समय सुम्पिन नसक्ने केशवले आफ्नो नाम समर्पण राखेको छ । घोर अन्यायमा पर्दा पनि चुपचाप बस्ने र आफ्‌नो तारिफ आफैँ गर्नेलाई गिताले जिउँदै मरेको मानिस ठान्छ । गिताको यो ज्ञान श्यामकृष्णलाई थाहा नभएको होइन, तर के गर्नु ?

मसान उपासकसम्म पनि नछोड्ने मानिसले भरिएको यो समाजमा उसले के पाओस् ? निधनलाई समातेर चित्त बुझाएको छ । मुना र अनिताले छोटै नाम राखेर कलम चलाएका छन्, भने शान्तिको पुरै नाम भन्नलाई पौन नफेरि हुन्न । कस्ता कस्ता नाम पनि नछोड्ने सर्जकहरूले मेरो लागि के छोडे होलान् ? अब मेरो भागमा कुनै पनि नाम छैन भन्ने मलाई लागेको थियो । तर एउटा आकर्षक नाम नखोजेसम्म मेरो कलम अगाडि बढ्न मानेन । त्यसैले मर्न लागेको आशालाई पनि मैले फेरि जगाएँ । कहिलेकाहीँ लाटाको खुट्टा पनि बाटोमा पर्छ बाउ आमाले भनेको मैले धेरै पटक सुनेको थिएँ । त्यसैले अटल विश्वासका साथ म आकर्षक नामको खोजीमा लागिरहेँ । किनकि यसैलाई कुञ्जी बनाएर मलाई सिर्जनाको ढोका खोल्नु थियो । अक्षरको खेती गरेर मलाई सिर्जनाको सुनौलो बाली भिœयाउन हतार भइसकेको थियो ।

हामीकहाँ जसले, जहाँ, जहिले पनि र जुनसुकै कुरामा पनि निर्धक्क भएर विज्ञतापूर्वक सल्लाह दिन्छ, किनकि त्यसका लागि कसैले पनि यहाँ पढ्नु पर्दैन । यहाँ सबै मानिस गर्भ भित्रैबाट विज्ञ भएर जन्मिएका हुन्छन् । तर अरु अरु देशमा सल्लाह दिनका लागि मानिसले सम्बन्धित विषय पढेर विज्ञता हासिल नगरि हुन्न । हावामा तीर चलाउन पाइँदैन । किनकि सल्लाहाले नकारात्मक परिणाम दियो भने त्यहाँ सल्लाहकार जिम्मेवार हुन्छ । उसले दण्ड सजाय भोग्नु पर्छ । हामीकहाँ कसैले जुनसुकै स्तरको शारीरिक समस्या भन्यो भने वरिपरि बसेर सुन्ने जति सबै उसलाई जिज्ञ डाक्टरले जस्तो सल्लाह दिन अघि सर्छन् । सल्लाहले सप्रियो भने ऊ जान्नेमा गनिन्छ । यसले बिगारे अरुको सर्वनाश हुन्छ । उसलाई केही हुन्न । किनकि यहाँ मुखको बाउको केही जाँदैन । लघुसङ्का गरेपछि अङ्गलाई राम्रोसँग झड्कार्न नजान्नेले पनि तपाईंलाई भारिका भारि सल्लाह दिन्छ । जाबो एउटा नामको कुरा न हो ! सल्लाह दिने मानिसहरू कति निस्के कति ! एउटा साथीले भनिहाल्या्‌े “त्यागी पनि राम्रै नाम हो क्या ?”

‘त्यागी’ मलाई पनि आकर्षक नाम लागेको थियो । तर त्यो नाम लिएपछि मैले मामुली नै भएपनि केहि न केही त्याग्नै पर्ने हो कि वा खरानी घसेर जङ्गल भित्रै छिर्नु पर्ने हो मलाई थाहा थिएन । किनकि स्थानीय एक जना नेताले बिहे गर्ने इच्छा नै त्यागिदिएका थिए । त्यसैले उनलाई मकवानपुरका सन्त नेता भनिदिने मुखहरू पनि केही निस्किए । तर ती मुखहरू बजाउन उनले समय समयमा स्वादिष्ट सित्तन सहित कुनै पनि स्तरको जाँडले भरिदिनु पर्थ्यो । बिहान बेलुका घरको भान्छा चलाउन पनि कठिन हुँदै गएको यो महँगीमा त्यो लन्ठो पनि थपियो भने मलाई चिम्टा र कमण्डलु समाउन धेरै दिन लाग्दैन भन्ने लागेको थियो । त्यसैले त्रसित हुँदै मैले साथीलाई सोधेँ– “ए मोरा । नाम अनुसारको अरुले मबाट काम र आचरण पनि खोजे भने के गर्नु ?

‘हे ऽऽऽऽ ऽ… दाइको कुरा गरेर हुन्छ ?’ साथीले मलाई सम्झायो– “उनले बिहे पो त्यागेका हुन् त । त्यति बाठो मान्छेले गाई काँ’ पाल्छ ? एकातिर सन्त नेता पनि हुन पाइने । अर्कोतिर गोबर घाँस पनि गर्नु नपर्ने ।”

“तै पनि केही न केही त … ?” मैले वाक्य पुरा गर्न पनि भ्याएको थिइनँ साथीले यथार्थको मिठो घुड्को पिलाउँदै मलाई भन्यो– “किन डराउँछस् ? हेर । नेपालमा सबै त्यागी छन् । समय समयमा सबैले मलमुत्र त्याग गरेकै छन् । ठुल्ठुलै नेताहरूले पनि इमान जमान त्यागेकै छन् । बृद्ध असक्त बाबु आमालाई त्याग्ने छोराछोरीको सङ्ख्या पनि कम्ती छैन । अरु बेला राष्ट्र र राष्ट्रियता भन्दै घाँटीका नशा फुलाउने तर विदेशबाट स्थायी बसोबास अनुमति पत्र पाएपछि मातृभूमी नै त्यागेर विदेशतिर भासिने अरु त के पेन्सनधारी राष्ट्र सेवकहरू नै कति छन् कति ! यहाँ नाम अनुसारको काम कसले गरेको छ र ? कस्ता कस्ता राम्रा नाम भएका सहकारीलाई अघि सारेर मान्छेले मकै पोल्ने जनतालाई लुटेका लुट्यै छन् । बिदेशीको दलाली गर्न खुलेका गैह्रसरकारी संस्थाको नाम पनि सुनिरहौँ जस्तो कर्णप्रिय हुन्छ । यहाँ नामसँग डराउनै पर्दैन ।”

साथीले तथ्यपूर्ण धेरै तर्कहरू अधि सारेपछि म तर्कहीन भएँ । प्रतिवादको लागि मेरो दिमागले कुनै शव्द श्रृष्टि गर्न सकेन । तर मेरो मनले अलिकति पनि मानेन । किनकि कस्ता कस्ता नामलाई समेत नछोड्ने राहु केतुहरूले मेरो लागि यस्तो आकर्षक नाम कसरी छोडे होलान् । मलाई विश्वास लागेन । मीठो छ भन्दैमा जुठो खान मलाई नेपाली स्वाभिमानले दिएन । अर्काले जुठ्याएको नामले चोखो रचना हुँदैन भन्ने मलाई लाग्यो । त्यसैले मेरो मनले मलाई अर्कै नाम खोज्न दबाब दिन थाल्यो । खोज्न थालेपछि जे पनि भेटिन्छ अनुभवीहरू भन्छन् । अर्को साथी मलाई सल्लाह दिने मुख तिखारेर बसेको रहेछ । उसले मेरो आवश्यकतालाई बुझेर भन्यो– त्यागीले नहुने भए जोगी राख्न त ।”

‘जोगी’ शब्द सुन्नासाथ मैले मन्दिर वरिपरि हात फैलाउँदै माग्न हिँडिरहेका मानिसहरू सम्झिएँ । परित्यक्त, दुःखी र असक्त मानिसहरू देख्दा मलाई दया माया पनि लाग्छ । त्यस्तालाई म आपुूले सक्ने केही दिन्छु पनि । यो महँगीको बेलामा जोगी नै हुनु पर्‍यो कि जस्तो पनि मलाई लागेको थियो । तर हात खुट्टा सग्ला भएर पनि काम नगरी माग्न बसेको मानिस देख्दा अरुलाई पनि मलाई जस्तै रनक्क रिस उठेर आउँदो होला मैले अनुमान गरेँ । काम गर्ने मानिस नभएर खेतबारी बाँझो रहेको सुन्दा अरुले मलाई के गर्लान् ? अन्न निकासा गर्ने देशले खाद्यान्न आयात गर्नु पर्दाको पीडा मानिसले मैमाथि पोख्लान भन्ने मलाई डर लाग्यो । त्यसैले म एक छिन घोरिएँ । मलाई द्विविधायुक्त अवस्थामा देखेर साथीले मलाई सम्झाउन खोज्यो– “हेर नेपालमा सबै मगन्ते छन् । किनकि किसानले समयमा मल विउ माग्छन् । जनताले विकास माग्छन् । कार्यकर्ताले खानलाई बजेट माग्छन् । मोटर साइकलमा हाल्नलाई तेल माग्छन् । सानाले ठूलासँग माग्छन् । ठूलाले झन् ठूलासँग माग्छन् । झन् ठूलाले विदेशीसँग माग्छन् । विदेशीको जुठो पुरोले नभरिएको झन ठूलो पेट कुनै छ ? तँलाई मात्रै के को डर ? केको लाज ?”

साथीको तर्कले मेरो मुख बन्द गरिदियो । एउटा वाचाल नेताको धुमधडाका भाषण सुनेर भर्खरै सभाबाट फर्किएको एउटा मगजहिन झोले कार्यकर्ता जस्तै म अरुको कुरा नसुन्ने एकोहोरो भएको थिएँ । साथीले सुझाएको नामले मलाई हुनुसम्म लोभ्याएको थियो । तर त्यसलाई ग्रहण गर्नु अघि मैले श्रीमतीको राय लिने बिचार गरेँ । किनकि उनले धेरै पटक मसँग गुनासो गरेको मैले सम्झिएँ । यस पटक भने उनलाई निर्णय प्रक्रियामा सामेल गरेर मैले लोकतान्त्रिक चरित्र देखाउन खोजेँ । सबै घर लोकतान्त्रिक ढङ्गले नचलेसम्म राजनैतिक दलहरू पनि लोकतान्त्रिकले ढंगले चल्दैनन् । अलोकतान्त्रिक राजनैतिक दलले लोकतन्त्रलाई गरिबको घरको बाटो देखाउदैन । लोकतान्त्रिक बिचार, ब्यवहार र आचरण लामो समयको अभ्यासबाट बन्छ । यसको सुरुवात घरबाट नै हुनुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता हो । नत्र लोकतन्त्र बाँदरको हातमा नरिवल जस्तै हुन्छ । जबसम्म देश हाँक्ने दलहरू लोकतान्त्रिक हुँदैनन् तबसम्म नीति विधिरहित व्यक्ति केन्द्रित दलहरूले पालैसँग देशलाई लुटिरहन्छन् ।

त्यसै कारण मैले नामाकरणको लागि श्रीमतीलाई सम्झिएको थिएँ । तर वाक्य त के सरकारले विपक्षीको कुनै कुरा नसुने जस्तै उनले जोगी “ज” पनि सुन्न खोजिनन् । किनकि बुढा जोगी भएर आजैदेखि घरबाट निस्किन्छ भन्ने उनलाई लागेछ । त्यो नाम मात्रै हो भनेर सम्झाउन मैले धेरै शब्द खर्च गर्नु पर्‍यो । अन्तमा उनले शान्त हुँदै भनिन्‌– “छोराछोरीको बिहेदान गर्ने बेलामा अप्ठेरो हुँदैन ? जोगीका छोराछोरीला्‌ई कसले बिहे गर्छ ? यहाँका मानिसले पो यो नाम मात्रै हो भन्छन् । टाढाकाले त साँच्चै जोगी भन्दैनन् ? त्यो नाम त हुँदै हुन्न ।”

मानिस जीवनबाट विरक्तिए पछि जोगी हुन्छ भन्ने मैले सुनेको थिएँ । तर श्रीमतीको रुलिङ सुनेपछि म आफैँ जोगीबाट बिरक्त भएँ । तर के गर्नु ? बैरागीलाई आयमेली काँहिला दाइले लागिहाले । वियोगीलाई गोविन्द दाइले कहाँ पुर्‍याए थाहा छैन । अर्का गोविन्दले विनोदी लगिसके । त्यागी, जोगी, वियोगी, विनोदी, बैरागी सबै गएपछि बिलासी र खलासी कसले छोड्यो होला ? भन्ने मलाई लाग्यो । अन्जान, बेजान र अज्ञानलाई मसँग चिनजान पनि नभएकाहरूले तानातान गरेछन् । निराला, परेला, करेला सबैलाई चिलले चल्ला टिपेझैँ अरुले टिपेछन् । पालुङका लक्षमण बर्तौलाले बिर्खे राखेपछि मेरो मन हर्केतिर गएको मात्रै थियो अर्कोले कर्के नजर लगाई हाल्यो । हुक्के, ढोके, पोके, कुम्ले सबै सकिए पछि ठुलो सहरमा पैसा सकिएको एउटा बिदेशी पर्यटक जस्तै म बेखर्ची भएँ । तर त्यो बेखर्ची पनि मलाई मिलेन ।

किनकि यसमाथि अधिकार अर्कैले जमाइसकेको थियो । उसले जनै, सुपारी, कुस, तिल हातमा लिएर अरु त के आफ्‌नै लागि पनि खर्च गर्दिन भनेर किरिया काष्टनै खाइसकेको थियो । उसको पैसाबाट एक कप चिया खाने मानिसले पुरस्कारको बिटो नै भेट्छ भन्दा पनि कोही फेला पर्न सकेको छैन अरुको पैसाले पाए उसले उम्रो पनि बाँकी राख्दैन । तर आफू खर्च गर्दैन । बिहानैदेखि ऊ भोको चितुवाले सिकार खोजे जस्तै खर्चालु घ्यू लाटाको खोजीमा रहन्छ । पैसा नभएर होइन । पैसालाई मिटरब्याजमा लगाएर उसले धेरै जनताको घरखेत खाइदिएको छ । आफ्‌नो खर्चले खाने बानी नपरेकोले उसले पैसा झिक्दैन त्यसैले बेखर्चीमा मेरो दावी पुग्दैन । त्यस माथि उसैको एकलौटी अधिकार छ ।

नेपालको प्रगतिवादी साहित्यिक आन्दोलनका अग्रज तथा आदरणीय व्यक्तित्व श्यामप्रसाद शर्माको जन्मभूमि मकवानपुर जिल्लाभित्र साबिककै नामबाट साहित्य सिर्जना गर्ने सर्जकहरू पनि धेरै छन् । पुरुषोत्तमले लेखेका छन्दोबद्ध कविताले कति राम्रोसँग श्रमजिवी वर्ग र उत्पिडित समुदायको मन मुटु छाम्छ सबैलाई थाहा छ । उनले गाएको उनकै गीतले सबैको रगत उमाल्छ । माधव पोखरेलको कविता पनि कति दमदार छ । देवराज खरेलको कविता कति सुन्दर छ । साहित्य र पत्रकारिता प्रति उनको लगानी र निरन्तरता लोभलाग्दो छ । नवराज शर्माको कथा कविताले न्यायप्रेमी स्वाभीमानी तथा उत्पीडित जनताको भाषा बोल्छ । अरुण शर्माको नाटक र स्मरणको सँगालो कति अग्रगामी रुचिकर छ ।

तुलसी घिमिरे र शाम्ब ढकालका कविताले नबजाएका ताली बजाउन सक्ने कविता सानोबाबुले मात्र कोर्न सक्छन् । तौजलेका तालुमा उम्रिबढेका केशहरूले कस्ता कस्ता दुलाबाट निस्केर च्यात्तिएका टोपीलाई चुनौति दिइरहेका छन् । साविककै नाममा कलम चलाएर मिनप्रसाद र राजकुमार लामिछान्‌हरूले शोसक, शासक र प्रशासकहरू मथि मर्लान्त हुनेगरी ब्यङ्ग्यवाण चलाएका छन् । अर्का लामिछाने रमेश प्रसादले शिक्षा क्षेत्रमा भएको विकृति र विसङ्गतिलाई उछित्तो काट्ने जिम्मा नै लिएका छन् । किशन पौडेलका सुत्र कथा पनि कम मूल्यका छैनन् । श्रीराम अधिकारी र देवराज तिवारीका बहुविधागत रचनाले सबैलाई प्रभावित गर्छ ।

गोविन्द र खेम अहिले हामीसँग छैनन् । तर उनीहरूले सुनाएका कविता अहिले पनि मेरो दिमागमा ताजा छ । मकवानपुरको साहित्याकासका एउटा तारा तुलसी थापालाई बिर्सन सकिन्न । त्यस्तै सूर्य शर्मा सूर्यचन्द्र न्यौपाने र इन्द्रजित शर्मा चौलागाईले यस जिल्लामा पुर्‍याउनु भएको योगदानलाई हामीले सम्झिनै पर्छ । सर्जकको नाम जति लामो भए पनि र जति सुन्दर र आकर्षक भए पनि सिर्जनामा दम छैन भने त्यसको के काम ? सर्जकको नामले सिर्जनाको गरिमा बढाउँदैन । बरु सिर्जनाको गहनताले मात्रै सर्जकको गरिमा बढाउँछ भन्ने कुराम म विश्वस्त छु । तर नामको खोजीमा यति लामो यात्रा गरेपछि त्यसलाई नलिई फर्किने मलाई मन भएन । म रित्तो हात फर्किएँ भने क्रान्ति पुरा नगरिकन सिंहदरवार छिरेको भूतपूर्व क्रान्तिकारी जस्तै म पनि स्खलित हुनु हो भन्ने मलाई लाग्यो । त्यसकारण म अगाडि बढिरहेँ ।

साथीहरूले मलाई पछि पनि थरीथरीका नाम सुझाइरहे । कतिपय नाम मलाई उपयुक्त लागेन भने कतिपय नामले मलाई उपयुक्त मानेन । त्यसैले नामको मलाई ठूलो अभाव खड्कियो । अभाव नै आविष्कारको जननी हो मलाई गुरुबा र आमाले सिकाएका थिए । अभावले नै मलाई समाधानको बाटो देखायो । कतिपय सर्जकहरूले आफ्‌नो गाउँ सहरलाई नै लेखकीय नाम गराएको मलाई थाहा थियो ।

त्यसैले मेरो जीवनको महत्वपूर्ण घटना घटेको ठाउँहरू मैले सम्झिएँ । ती ठाउँहरू सम्झनासाथ म प्रेमले विव्हल हुन्छु । एउटा मात्रै ठाउँ भए त्यस माथि गम्नाङ्गेले जस्तै मैले पनि एकाकार लगाइहाल्थेँ । म जन्मिएको ठाउँ धनुषाको बटेश्वर, हुर्किएको महोत्तरीको किसाननगर र मेरो उत्पादनमूलक समय बितेको ठाउँ मकवानपुरको हेटौँडा हो । ती सबै ठाउँहरू मेरा लागि प्रिय ठाउँहरू ह्ुन् । म एउटाको लागि अर्कोलाई त्याग्न सक्तिन । त्यसैले सबै ठाउँको प्रतिनिधित्व हुने गरी बटेश्वरबाट ‘ब’, किसाननगरबाट ‘कि’ र मकवानपुरको हेटौंडाबाट ‘महे’ लिएर मैले आफ्‌नो नामको रचना गरेँ । त्यही नाम बकिमहेले मलाई लेखकीय उर्जा दियो । त्यसपछि नाम खोज्नका लागि सुरु भएको सबै यात्रा अन्त्य भयो गर्ने टुङ्गोमा म पुगेँ ।

०००
हेटौँडा, मकवानपुर