नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

प्राचीन स्कूलहरूले ‘तिल’ को सर्वतोमुखी गुणलाई चिने र कोलमा एउटा ठूलो नोल हालेर पेले । यसको फलस्वरुप ‘तिल’ को सारतत्व निस्कियो । त्यो सारतत्वलाई ‘तिलस्य इयम तैल’ भन्ने विग्रह गरी उनीहरूले ‘तैल’ शब्दको उत्पत्ति गराए । कालान्तरमा यो शब्द शौरसेनी खस, धेरै ठाउँमा उठबस गर्दै केन्द्रीय नेपालीमा आइपुगे पछि ‘तेल’ मा टुङ्गो लाग्यो । यसबाट के कुरा प्रष्ट हुन्छ भने उसबेला तिलबाट निस्केको चिजलाई मात्र ‘तेल’ भनिन्थ्यो ।

वर्तमान समयमा आएर चाहे पानीमा निचोरिएर आएको होस्, चाहे खानीवाट निस्किएको पानी होस् चिल्लो छ भने त्यसलाई ‘तेल’ भनिन्छ । तर मान्छे र उसभित्रको पेल्ने प्रवृत्तिले गर्दा आधुनिक युगमा आएर फुस्रो तेलको पनि आविष्कार भएको छ । चिल्लो ‘तेल’ फुस्रो तेलमा फरक के छ भने चिल्लो चिल्लो ‘तेल’ धन र इन्धन दुवैमा प्रयोग गर्न सकिन्छ तर ‘फुस्रो तेल’ शक्तिशाली व्यक्तिबाट कसैको तन निचोरेर आएको पसिनालाई धनमा परिणत गरिन्छ । भुँडे साहुले जन्तरे आसामीबाट पच्चीसा व्याजसहित साँवा असुल गरी ‘तेल’ निकाल्नुलाई फुस्रो ‘तेल’को उदाहरणमा लिन सकिन्छ । यो तेलले प्रतिबन्धितलाई होइन सम्बन्धितलाई मात्र धित मार्ने काम गर्छ । यस्ता खाले तेलको मात्रा जति जति बढ्दै जान्छ उति उति फाइदा हुँदै जान्छ । तर चिल्लो तेल आवश्यकता भन्दा अलिकति मात्र बढ्ता भयो कि चौपट भइहाल्छ- भाँडामा बढि हाल्यो अमन हुन्छ, गाडामा बढि हाल्यो बमन हुन्छ । खानी र घानीबाट एकैचोटि धेरै तेल निकाल्न सकिदैन । तर एकजना मान्छेले एउटा सिङ्गो देशका सबै मान्छेबाट एकचोटि यथेष्ट फुस्रो तेल निकाल्न सक्छ । वेला बखत निकाल्दै आएको कुरा इतिहासमा नलेखिएको भए तापनि वितिहासमा देखिएको छ ।

घानीबाट जिस्किएको पिना जुनसुकै काममा उपयोगी हुन्छ, तर धनीमानीका आनिवानीबाट पेलिएको पिजाले केही कुरामा पनि काम दिंदैन । तेलहनको पिना प्रति किलो छ, सात रुपयाँसम्ममा लिनादिना हुन्छ भने फुस्रो तेलको पिना न लिना न दिना भएर सबैबाट घृणा मात्र हुन्छ । यस्तो आधुनिक पिनालाई रुपियाँमा त परैजावोस उपियाँमा पनि साट्न सकिदैन, न त चाट्नै सकिन्छ नून चूक हालेर ।

उपयोगिताको हिसाबमा हेर्ने हो भने फुस्रो तेलले पेल्नेलाई मात्र फाइदा गरेको देखिन्छ, तर चिल्लो तेलले पेल्ने, रोटी बेल्ने, गाडी ठेल्ने र कपर्दी खेल्ने सबैलाई फाइदा दिन्छ । सुत्केरीको आङ मालिसदेखि पहलमानको जाङ पालिस गर्नसम्म पनि चिल्लो तेल नै चाहिन्छ । भाइटीकाका दिन दुवै कानमा हालिने तेलको उपयोगिता गणितीय हिसावबाट बढेको पाइन्छ भने गुरुको उपदेशको बेवास्ता गरी अध्ययन गर्ने बेलामा कानमा तेल हालेर बस्ने विद्यार्थीमा यसको उपयोगिता ह्रास नियम लागू हुनेगर्छ ।

संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै नेपालीमा आइपुगेको शब्दलाई ‘तत्सम’ र नेपालीमा आइपुग्दा विकृत भएको शब्दलाई ‘तद्भव’ भनिन्छ । यस अनुसार ‘तेल’ शब्द ‘तद्भव’ भित्र अनि ‘नेता’ शब्द ‘तत्सम’ भित्र पर्छ । तर वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा उपर्युक्त कथन उल्टो जस्तो देखिन्छ । प्राचीन कालमा ‘नेता’ शब्दलाई अगुवा, मालिक, नेतृत्व दिसक्ने महान् व्यक्तिको अर्थमा लिएको पाइन्छ । ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ भन्ने परमार्थी सिद्धान्तलाई आत्मसात गर्दै ‘सर्वजन हिताय’ र ‘सर्वजन सुखाय’ मा आफ्नो जीवन उत्सर्ग गर्ने उसबेलाको नेता ‘गाउँको मुखिया सबैका अगुवा’ थियो तर आज नाउँको मुखिया बाटो हगुवा गएर ‘हसुराय उटुम्बकम्’ मा तन र मन बेच्न अगुवा भएको देखिन्छ । जनतालाई सबैतिरबाट अघि बढाउने कामलाई नै आफ्नो प्रमुख कर्तव्य ठान्नु पर्नेमा आपना नाता पर्नेहरूका लागि मात्र साम, दाम, काम मिलाई हाम गर्नतिर लागेर उसले धर्म र शर्म दुवै छोडिसकेको देखिन्छ । यसरी ‘नेता’ शब्दको अर्थ साँगुरिदा साँगुरिदा ऊ आफू पनि छिर्न नसक्ने भइसकेको जस्तो लाग्छ ।

त्रेता युगमा नेतालाई रामको पर्यायवाची शब्दको रुपमा लिइन्थ्यो तर अहिले यसलाई हरामको पर्यायवाची शब्दको रूपमा लिँदा पनि पाप लाग्दैन । उसबेला नेताकी अर्धाङ्गिनी सक्कली सीता जस्तै हुन्थिन् भने अहिलेका नेताकी पूणर्ाङ्गिनी नक्कली सिता जस्तै छिन् । त्यसवेलाको इतिहास हेर्दा नेताले राज सिंहासनलाई पनि तुच्छ संझेर त्यागिदिएको पाइन्छ, तर हिजो आजका नेता कुर्सीमा बुर्कुसी मार्न पाएपछि सात हराम, सात विराम गर्न पनि पछि पर्दैनन । बुद्धजस्ता त्यागी नेताको जन्मथलो आज गद्धि जस्ता भोगी नेताको मनपरि गर्ने कर्मथलो भएको छ । सेता लुगा लगाएर जनताका अघि अघि जिन्दावाद र मुर्दावाद भन्दै टिके मरमा उसलाई नेता मान्नुपर्ने हो भने चोला उठेपछि खोलातिर लाँदै गरेको माईलाई पनि नेता भन्नुपर्‍यो । होइन ‘नेता शब्दको किन यसरी दुरुपयोग गर्ने ? कि कहिल्यै नमने ?

कलियुग सकिएर नक्कलियुग लागेपछि त झन नेताको अभिनेतामा पदोन्नति भएको छ । यसो विचार गरेर हेर्दा नेताले जनतालाई सैद्धान्तिक कुरा मात्र सिकाउँदो रहेछ, अनि अभिनेता चैं प्रयोग गरेरै देखाउँदो रहेछ । हिजो आज अभिनेता र अभिनेत्रीले पर्दामा देखाएको चर्तिकलाबाट युवायुवती मात्र होइन किशोर किशोरीहरू पनि अङ्गालो मारेर भङ्गालो तर्दै गरेका हुन्छन् । पैसा कमाएर ऐसा गर्न पल्केका यस्ता अभिनेता र अभिनेत्रीद्वारा अचेल मौन रुपमा यौन आकर्षण पैदा गर्नु बाहेक केही भएको छैन ।

माथि लेखिएका केही कुरा र नलेखिएका, धेरै कुराबाट ‘नेता’ शब्दको ‘अर्थविस्तार’ र ‘नेता’ शब्दको ‘अर्थसंकोच’ भएको ठहर लाग्छ । किनभने ‘तेल भन्दा संसार भरिका सबै किसिमका ‘तेल’ भन्ने बुझिन्छ र ‘नेता’ शब्दले “घुम्ने कुर्सीमा आका पर्यटन केन्द्र राख्ने अन्धो मान्छे” भन्ने बुझाउँछ । व्याकरणगत हिसावले ‘अर्थविस्तार’ र ‘अर्थसंकोच’ भएर ‘तेल’ र ‘नेता’मा फरक देखिएको छ भने कामको हिसाबले पनि यसमा निकै अन्तर रहेको देखिग्छ । ‘तेल’ले सधैं पारमार्थिक कार्यमा आफ्नो जीवन अर्पण गरेको पाइन्छ, तर ‘नेता’ सारै स्वार्थी हुन्छ । ‘नेता’ सानो छँदा उसकी आमाले यही ‘तेल’ जिउभरि घसेर हुर्काएको कुरा कसैबाट छिपेको छैन । यसो नगरेको भए सानैमा चीसाले उसको दिसा समेत बन्द हुने थियो र शायद उसको इहलीला समाप्त हुन्थ्यो होला ।

पहिले मात्र होइन अहिले पनि प्रत्येक पाइलामा नेतालाई तेलको आवश्यकता पर्छ । चुनावमा भाषण छाँट्ने बेलामा त तेल बिना उसको मुखबाट र्‍याल पनि आउँदैन । जब मुखमा एकमाना तेल पर्‍यो, बस काम तमाम भइहाल्छ । विचरा निरीह जनता उसले मुखमा घसेको तेलबाट फिलित्त चिप्लिएर उसको जादु खेल भित्र पर्छन् । यसको परिणाम स्वरुप नेताले भोट जितेर नोट कुम्ल्याउन थाल्ने वित्तिकै जनताले उसलाई तेल लाउन थाल्नुपर्छ । शरीर मर्दन त परैजाओस् गुप्ताङ्गसम्म मर्दन गरिदिंदा पनि नेताबाट कुनै प्रकारको प्रतिक्रिया देखिदैन । यसरी ओहदामा पुगेर ठूलो मान्छे भएपछि नेताका दुवै हातमा पेडा पर्दा रहेछन् र उसका बल्ढ्याङ्ग्रे आँखा जनता र तेलप्रति टेढा पर्दा रहेछन् । आफूले दुई नम्बरी सुन कमाउन थालेपछि जनता र तेललाई घुन जत्तिको नठान्नु नेताको अधिकार र कर्तव्य भित्र पर्दो रहेछ ।

यसो भएपछि किन हो कोनि उसले धनी-गरीब, स्वदेशी-विदेशी सबै किसिमका तेललाई एक समान बनाइदिने क्रममा तेलका चारजात छत्तीसवणर् सबैलाई एकजात एकवणर्मा मिलाइदिन्छ र विदेशबाट आएको नक्कली तेलबहादुरलाई सक्कली बनाएर सोझै नेपाली नागरिकताको प्रमाण पत्र दिलाइदिन्छ अनि तेलको स्वच्छतामा पनि दाग लगाइदिन्छ । यस प्रकार उसले तेलमा बढेको दामले जनतालाई र एकछत्त बनाउने कामले ‘तेल’ लाई ठेगान लगाइदिन्छ । उनीहरूले उसप्रति गरेको गुनको साँवा व्याज जम्मा गरी फिर्ता गर्नु भनेको यही हो ।

जे जस्तो भएता पनि जनतालाई नेता र तेल दुवै नभइनहुने बस्तु हुन् । तर तेल शुद्ध र नेता पाकेको हुनुपर्छ । तेल भित्र परेर सेल पाके झैंं नेलभित्र परेर नेता पाक्छ । प्रसस्त दाउन हालेर तेलमा पकाएको सेल स्वादिष्ट र गुणकारी भए झैँ नैतिकता र इमान्दारिता जस्ता दाउन लगाएर जेल र नेलमा पाकेको नेता पनि सधैंका लागि लाभप्रद हुन्छ । सधैं डाउन मात्र हुने दाउन विना पाकेको नेताले भने कसैलाई पनि फाइदा गर्दैन । सोडाका भरमा हुस्स फुलेको सेल र नोटका भरमा भोट जितेर हुस्स फुलेका नेताले सधैँ जनताको भुँडी ढुस्स पार्ने काम मात्र गर्छन् । पहिलोको प्रभावबाट दुखेको भुँडीलाई मुला र हज्मुलाले निको पार्न सक्छ तर दोस्रोको प्रभावबाट दुखेको भुँडीलाई गजेटमा उल्लेख गरिएको वार्षिक बजेटले पनि केही गर्न सक्दैन । त्यसैले अब तपाईं हामी सबैका काँधमा तेलको संरक्षण र संवर्द्धनका निमित्त जेल र नेलमा राम्रोसँग पाकेको नेता खोज्ने र त्यसैलाई रोज्ने महान् दायित्व आइपरेको देखिन्छ ।

०००
‘हाउडी पुराण’ (२०५२)