नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

नेपाली कार्टुन कलामा वात्सायन नामबाट २०२० को दशकदेखि सुपरिचित व्यक्तित्व हुनुहुन्छ कार्टुनिस्ट दुर्गा बराल । नेपाली कार्टुनकलाको आरम्भका हस्ती मानिने बलराम थापा, टेकविर मुखिया, खोकनाहरूसँगै एक हुनुहुन्छ वात्सायन पनि । उहाँहरूले कार्टुन चित्र बनाएर पत्रिकामा छाप्दा चित्रलाई सिकर्मीले काठको टुक्रामा खोपेर ‘ब्लक’ तयार गर्थे, त्यही ब्लक हाते प्रेसमा चढाइ ‘प्रिन्ट’ गर्ने गरिन्थ्यो । अहिलेको प्रविधि प्रयोग गरेर पनि वात्सायन कार्टुन चित्रमा उत्तिकै सक्रिय हुनुहुन्छ । प्रजातन्त्र पुनरस्थापनासँगै वात्सायनको कार्टुनकलाले अत्यन्तै लोकप्रियता हासिल गरेको र वर्तमान लोकतन्त्र, गणतन्त्रमा देखिएका विसङ्गत सन्दर्भलाई तारो हाने झैं कार्टुन मार्फत हान्दै आउनु भएको छ उहाँ । उमेरले ८१ वर्ष टेक्न लाग्नुभएका वात्सायनलाई पछिल्लो पुस्ताका प्राय सबै कार्टुनिस्टहरूले आदरणीय अभिभावक सम्झन्छन् । नेपाली हास्यव्यङ्ग्य क्षेत्रको सम्मानित वासुदेव लुइँटेल पुरस्कारद्वारा २०५४ मा पुरस्कृत वात्सायनसँग उहाँको कार्टुनकर्मसँग सम्बन्धित भएर फित्कौली डटकमले कुराकानी गरेको छ । यो हप्ता प्रस्तुत छ कार्टुनिस्ट वात्सायन अर्थात दुर्गा बरालसँगको फित्कौली वार्ता : 

०दिनचर्या कसरी बित्दै छ यहाँको ?
।। एकासीऔँ वसन्तको संघारमा आइपुग्दा खुट्टा, आँखा र हातहरूमा पहिलेको जस्तो ऊर्जा र आत्मविश्वास त ममा रहेन निश्चय नै तर बिहान प्रायः सबेरै उठ्नु, नित्य कर्म सकेपछि एक कप कालो चिया पिएर बिहान एक घण्टा मर्निङवाकमा निस्कन्छु । घर फर्केपछि दुध चिया र बिस्कुट, त्यसपछि सरसर्ती पत्रिका पढेपछि बिहानको खाना, खानापछि केही समय विश्राम । विश्रामपछि केही समय कम्प्युटरमा नेटहरू चलाउँछु । पेन्टिङ बनाउनु छ भने पेन्टिङ गर्दैमा दिन बित्छ । पेन्टिङ गर्नु छैन भने बजारतिर घुम्न निस्कन्छु । बेलुकी आठ बजेतिर खाना खाने समय सुरु हुन्छ । खानापछि पुनः एक पटक कम्प्युटर चलाउँछु र बेलुकी नौ वा दश बजेतिर सयन कक्षतिर प्रवेश गर्छु । यस प्रकार मेरो दैनिकी गुज्रिरहेछ ।

० यहाँको विचारमा व्यङ्ग्यचित्र अर्थात कार्टुन के हो ?
।। चित्र मार्फत व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा आफ्ना गुनासा र असहमती व्यक्त गर्ने सिर्जनात्मक कलालाई म कार्टुन भन्न रुचाउँछु ।

० कार्टुनका पनि विविध प्रकार छन्, उदाहरण सहित बताइदिनुस् न ?
।। अहिलेसम्म मुख्यतः चार प्रकारका कार्टुनहरू प्रचलनमा रहेको हामी पाउँछौँ । पत्रिकामा छापिने एक कलमको सानो कार्टुनलाई म्याग कार्टुन, ठूलो आकारमा फ्रन्ट पेजमा तिन/चार कलमको कार्टुनलाई एडिटोरियल (सम्पादकीय) कार्टुन र विभिन्न खण्डहरू जोडेर बनाइने कार्टुनलाई स्ट्रिप कार्टून भन्दछन् । तेस्तै फिल्महरूमा देखाइने कार्टूनलाई (एनिमेसन कार्टुन) भन्दछन् ।

० कार्टुन लेखनमा कसरी प्रवेश गर्नु भयो ? पृष्ठभूमि पनि उल्लेख गरुँ न ?
।। सानै उमेरदेखि चित्रकलामा अभिरुचि थियो । चित्रकला अध्ययन गर्ने उद्देश्यले एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि पोखरा छोडेर काठमाडौँ आएँ । काठमाडौँको त्रिपुरेश्वरमा त्यस समय घरेलु शिल्पकला केन्द्रमा डिजाइन सम्बन्धी तालिम दिइन्थ्यो । त्यहाँ तीन महिना तालिम लिएपछि मलाई त्यहाँ बस्न मन लागेन । चित्रकला अध्ययनका लागि यहाँ मैले अरू कुनै उपयुक्त संस्था पनि भेटिनँ । मेरा लागि अब एउटै विकल्प थियो । भारतीय दूताबासबाट प्राप्त हुने छात्रवृत्ति । चित्रकला अध्ययन गर्ने मेरो सपनालाई अन्त्य गरेर घर फर्कनुभन्दा काठमाडौँ बसेर प्रत्येक वर्ष प्राप्त भइरहने छात्रवृत्तिको लागि प्रयत्न गर्नु उपयुक्त हुने लागेकोले काठमाडौँमै बसेर केही वर्ष बिताउने निर्णय लिएँ । बसाइका लागि खर्चको जोहो गर्नु थियो । नयाँ सन्देश भन्ने साप्ताहिक पत्रिकामा कार्टुन बनाउने काम पाइयो । यो २०२२ सालतिरको कुरा हो र यसै सालदेखि कार्टुन बनाउने काम प्रारम्भ भएको हो ।

० स्कुले जीवनमा पनि कार्टुन चित्र बनाउनु हुन्थ्यो ?
।। स्कुले जीवनमा कहिल्यै कार्टुन चित्र बनाइएन । चित्रकला प्रतियोगितामा भने धेरै पटक भाग लिइयो र पुरस्कार समेत प्राप्त गरियो ।

० तपाइँको पहिलो प्रकाशित कार्टुन चित्र कुन हो, त्यो केमा कहिले छापियो ?
।। मेरो पहिलो कार्टुन चित्र कुन हो त्यो मलाई सम्झना भएन । त्यस समय सम्पादकको निर्देशन अनुसार कार्टुनहरू कोरिन्थ्यो । धेरै सोच विचार र मन्थन गर्नुपर्ने आवश्यकता नभएकोले पनि ती स्मृतिबाट छिट्टै हराउँथे । नयाँ सन्देश र पछि राष्ट्रपुकार साप्ताहिकमा कार्टुन चित्र बनाउँदा धेरै पत्रकारहरूसँग मित्रता भयो । त्यस समयका पत्रिकाहरू पञ्चायती निरङ्कुशताबाट पीडित थिए ।

० तपाइँ बडो शान्त र सौम्य मिजासको व्यक्ति कार्टुनमा रमाउने परिस्थिति कसरी निर्माण भयो ?
।। पहिला नयाँ सन्देश र पछि राष्ट्रपुकार साप्ताहिकमा काम गर्दा केही पत्रकारहरूसँग संगत र मित्रता भयो । उनीहरू एउटा मिसनमा थिए । निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य र देशमा स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्र पुनर्वहालीको मिसन । म उनीहरूको मिसनबाट प्रभावित भएँ र उनीहरूलाई सहयोग पुर्‍याउन पत्रिकामा कार्टुनहरू दिने क्रम सुरु गरेँ । लामो समय कार्टुनका क्षेत्रमा काम गर्दा स्वतः अभ्यस्त भइयो र रमाउन पुगियो ।

० कार्टुन बाहेक गम्भीर चित्रकारितामा पनि तपाइँ सक्रिय हुनुहन्छ ? गम्भीर चित्रकारिता र कार्टुनकारिता कुनमा बढी मजा ?
।। कार्टुन र चित्रकारिता (पेन्टिङ) दुई भिन्न विषय हुन् । दुबैका आआफ्ना विशिष्ट शैली, स्वाद र विशेषताहरू हुन्छन् । म दुबैमा उत्तिकै रमाउँछु ।

० २०२० को दसकदेखि कार्टुन चित्र बनाउँदै आउनु भयो । समकालिन नेपाली कार्टुनिस्टहरूलाई सम्झनु पर्दा ककसलाई सम्झनु हुन्छ ?
।। मेरा समकालीन कार्टुनिष्टहरू टेकविर मुखिया, बलराम थापा र खोकना हुन् । वरिष्ठ हास्यव्यङ्ग्य लेखक रामकुमार पाण्डेले पनि यदाकदा कार्टुनहरू बनाउनुहुन्थ्यो । वर्षको एक पटक गाईजात्राका अवसरमा पत्रिकाहरूले गाईजात्रा विशेषाङ्क निकाल्ने प्रचलन थियो । त्यसमा अरू धेरै कलाकारका कार्टुनहरू प्रकाशित हुन्थे तर नियमित कार्टुनिष्टको पेशा अपनाउनेमा बलराम थापा, टेकविर मुखिया र खोकना नै मुख्य हुन् ।

० यहाँले कार्टुन बनाउन शुरु गर्दाको प्रविधि र अहिलेको प्रविधिका बारेमा कति फरक छ ?
।। त्यस समयको प्रविधि र आजको प्रविधिमा आकाश र जमिनको फरक म पाउँछु । त्यस समय कलाकारले तयार गरेको रेखा चित्रलाई पत्रिकामा छपाउनु छ भने पहिला रेखाचित्रलाई सिकर्मी कहाँ पठाइन्थ्यो । सिकर्मीले उक्त रेखाचित्र काठको ब्लकमा ट्रेसिङ (उतार्नु) गरेपछि रेखाहरूलाई छोडेर अरू खाली भाग खुर्केर फालेपछि ब्लक तयार हुन्थ्यो । ब्लकलाई प्रेसमा पठाएपछि कम्पोज गरी हाते मेसिनद्वारा छापिन्थ्यो । एउटा कलाकारको रेखाचित्रलाई अर्को गैरकलाकारले खेलाउँदा रेखाचित्रको अवस्था कस्तो भयो होला । सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । कार्टुनमा देखाइएको घोडा अखबारमा छापिएर आउँदा भैँसी बन्दथ्यो । हुलाक र आकाशवाणी बाहेक सर्वसाधारणका लागि सञ्चार र सूचनाको अरू सुविधा थिएन । पुरै सरकारी नियन्त्रणमा थियो । सञ्चार क्षेत्र, नेपालको विषयमा जानकारी लिन मानिसहरू अल इण्डिया रेडियोको आधी घण्टे नेपाली कार्यक्रममा सुन्ने गर्दथे । पोखरामा बसेर कार्टुन काठमाडौँ पठाउन एयर डकुमेन्ट गर्नुभन्दा अर्को उपाय थिएन । काठमाडौँबाट पठाएको पत्रिका पोखरा पुग्न हप्ता लाग्थ्यो । आज, कम्प्युटर, इन्टरनेट, मोबाइल, टिभी, एफ.एम. र उच्च स्तरीय प्रविधिको अफसेट प्रेस सबै उपलब्ध छन् देशमा । कार्टुनिष्टहरूले विश्वभरीको समाचार एकै सेकेण्डमा जान्न पाउँछन् । युट्युव मार्फत विश्वमा प्रचलित कार्टुन र तिनमा प्रयोग भएको शैली सिपको अध्ययन र अभ्यास गर्दै आफ्नो कार्टुनलाई परिष्कृत, स्तरीय बनाउने अवसर छ अहिले । चित्र संयोजन, डिजाइन र रङ्गको छनोट आदि कामहरू कम्प्युटरको सहयोगले अत्यन्त सुन्दर सफा र द्रुत गतिमा सम्पन्न गरी कार्टुन तयार गर्न सकिन्छ र संसारको जुनसुकै ठाउँमा पनि पठाउन सकिन्छ ।

० तपाइँ मुलतः सामाजिक, शैक्षिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक विषय र व्यक्तिमा केन्द्रित कार्टुन बनाउनु हुन्छ । ‘थ्रेट’ आएन ?
।। प्रत्यक्ष रूपमा मलाई कहिल्यै पनि कुनै किसिमको थ्रेट आएको छैन । तर अप्रत्यक्ष रूपमा म संलग्न संस्था र मलाई कारवाहीको थ्रेट भने दुई चार पटक आएको थियो ।

० कार्टुनकलामै लागेर जीवन सहज ढङ्गले चलाउन सकिन्छ भन्ने लागेको थियो त ?
।। कार्टुन कला क्षेत्रमा प्रवेश गर्दाको प्रारम्भिक कालमा यस क्षेत्रमा लागेर केही आयआर्जन गर्न सकिन्छ कि भन्ने थियो तर नेपाली प्रेसको अवस्था र प्रकाशकको मनोविज्ञान बुझेपछि यसबाट जीवन चल्दैन भन्ने लाग्यो । त्यसैले धेरै समय केवल आत्मसन्तुष्टिका लागि मात्रै भए पनि कार्टुन बनाउँदै रहेँ । मैले पारिश्रमिक पाउने गरेको पचासको दशकपछि मात्रै हो ।

० तपाइँको कार्टुन लेखनलाई डोर्‍याउने मुख्य धरातल चाहिँ कुन हो ?
।। कार्टुनका दर्शक (पाठक) हरूको प्रेम, सद्भाव र प्रेरणाले मलाई सधैँ डोर्‍याइरह्यो । सधैँ उत्प्रेरित गर्‍यो र गरिरहेको छ ।

० आफू कार्टुनकलामै समर्पित भैरहँदाका कुनै अविष्मरणीय घटना छन् भने स्मरण गर्नु न ?
।। २०३६ सालमा जनमत सङ्ग्रहको घोषणा भएपछि बहुदलको प्रचारमा मेरा चारवटा ठूलो आकारका कार्टुनहरू पोखराको मुख्य बजारमा राखिएको थियो । पञ्चायतको पक्षमा निकालिएको जुलुसले उक्त कार्टुनहरू च्यात्न खोज्दा स्थानीय युवाहरूले प्रतिकार गरे । दुई पक्ष बिच ठूलो झडप भयो । नजिकै प्रहरी ठाना थियो । ठानाबाट एक जत्था हतियारधारी प्रहरीले भिडमाथि गोली चलायो । प्रहरीको गोलीले एक जना मानिसको तत्काल मृत्यु भयो । अरू धेरै घाइते भए । घाइतेको चित्कार कोलाहल र भागदौडले वातावरण अत्यन्तै डरलाग्दो बन्यो । मेरो कार्टुनले त्यस किसिमको स्थिति सिर्जना भयो । कार्टुनका कारणले मात्रै त्यो भिडन्त त भएको होइन होला तर कार्टुन भिडन्तका लागि उत्प्रेरक बन्यो । मलाई पश्चात्ताप लाग्छ सम्झदा अहिले पनि ।

० नेपाली कार्टुनकलाको अबको बजार कस्तो देख्नुहुन्छ ?
।। कार्टुन कला प्रेससँग अभिन्न रूपमा जोडिएको हुन्छ । प्रेसको विकास र समृद्धिमा कार्टुन कला विकसित हुँदै जाने हो । नेपालमा विगत दुई दशकदेखि पत्रकारिता व्यवसायिक हुँदै आएको छ र ठूला लगानीकर्ताहरू आकर्षित भएका छन् । छापा माध्यम र अनलाइन पत्रिकाको संख्यामा क्रमशः वृद्धि भइरहेको छ । यी सबै परिदृश्यहरू नियाल्दा नेपाली कार्टुन कलाको बजार विकसित हुँदै जानेछ भन्नेमा म विश्वस्त छु ।

० तपाइँ एकजना कार्टुनिस्टले वासुदेव लुइँटेल पुरस्कार (२०५४) पाउँदा कस्तो अनुभूति भएको थियो ?
नेपाली हास्यव्यङ्ग्य वाङ्मयको उन्नयनका लागि समर्पित संस्था बासुदेव-विद्यादेव गुठीद्वारा स्थापित बासुदेव लुइँटेल पुरस्कार प्राप्त हुनु मेरो लागि गौरवको विषय थियो र म अहिले पनि गौरवान्वित भएको अनुभव गर्दछु । एउटा कार्टुनिष्टले उक्त पुरस्कार पाउनु कार्टुन क्षेत्र नै पुरस्कृत हुनु हो । पुरस्कारले कार्टुनको क्षेत्रमा लाग्ने सबैलाई उत्प्रेरणा मिलेको छ । सबैलाई उत्साहित तुल्याएको छ ।

० तपाइँका कार्टुनहरूको संकलन वा सङ्ग्रह प्रकाशित भएका होलान् बताउनोस् न, कुन कुन हुन् र कहिले प्रकाशित भएका हुन् ?
।। ‘बात्स्यायन एण्ड हिज बार्बस’ (Batsyan and his barbs) मेरो पहिलो प्रकाशित कार्टुन कृति हो । यो सन् २००६ मा फाइन प्रिन्टले प्रकाशित गरेको हो । यसमा सन् १९९० देखिका कार्टुनहरू सङ्गृहीत छन् । अर्को मेरा सामाजिक कार्टुनहरूको सङ्कलन प्रकाशित हुने प्रक्रियामा छ ।

० तपाइँको एकल कार्टुन प्रदर्शनी आयोजना भए जस्तो लागेन । यता नसोचेकै हो र ?
।। मेरो कार्टुनहरूको पहिलो एकल प्रदर्शनी, ग्यालरी नाइनमा सन् २००६ मा काठमाडौँमा सम्पन्न भएको हो । प्रदर्शनी बेलायती राजदूतबाट उद्घाटन भएको थियो । त्यस्तै दोस्रो प्रदर्शनी पोखरेली युवा सांस्कृतिक परिवारको आयोजनामा करिब एक दशक अगाडि पोखरामा आयोजना गरेको थियो ।

० फित्कौली डटकम मार्फत तपाइँका कार्टुनी ‘फलोअर’ लाई के भन्नुहुन्छ ?
कार्टुन कला फलोअरकै शुभेच्छा, शुभकामना र प्रेमले जीवन्त रहन्छ । विगतमा जसरी पाठकहरूको माया र प्रेरणा मलाई मिल्यो त्यो भविष्यसम्म रहिरहोस् भन्न चाहन्छु ।

० फित्कौलीले यो चाहिँ कुरो सोधिदिए हुन्थ्यो भन्ने लागेको कुनै प्रसङ्ग छ कि ?
कुची चलाउने मनुवाले कलम चलाएँ र केही गन्थन लेख्ने प्रयास गरेँ । झिजो नमानी हेरिदिनुहोला । फित्कौलीलाई कुइन्टलका कुइन्टल धन्यवाद ।

०००
प्रस्तुति :  फित्कौलीका लागि पोखरा प्रतिनिधि शेषराज भट्टराई
२०७९।०७।०३