नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

‘लालित्य’ (१९६९)१ मा प्रकाशित कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालका पाँचओटा कवितामध्ये तेस्रो कविता हो– ‘विचित्र–वाहिनी’ । अनुष्टुप् छन्दमा रचिएको यस कविताले समाजको सशक्त शोषकवर्गको प्रतीक लामखुट्टेहरूको तीब्र आक्रमणलाई सेनाको अनौठो हमलाका रूपमा हास्यव्यङ्ग्यको विचित्र शैलीको प्रयोग गरेर चित्रण गरेको छ । तात्कालिक नैतिक, आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक क्षेत्रमा व्याप्त अन्याय, अत्याचार, भ्रष्टाचार, दुराचार, विकृति र विसङ्गतिप्रति दरो दनक दिनु हास्यव्यङ्ग्यको धर्म हो भने उपर्युक्त विभिन्न क्षेत्रमा देखापर्ने विकृति र विसङ्गतिपूर्ण परिस्थितिप्रति प्रबल प्रहार गर्ने प्रस्तुत कविताबाट कवि लेखनाथको शदालङ्कार–शक्ति विकसित हुन लागेको र अर्थालङ्कारको चमत्कार पनि हुर्कन थालेको थाहा हु्न्छ ।
हास्यव्यङ्ग्यको प्रभावशाली माध्यम अँगाली कवितालाई रोचक, घोचक र पोषक तत्व प्रदान गर्नु र समष्टिमा नैतिक चेतना उमार्नु यस कविताको विशिष्टता हो भने राणाकालीन शोषणका साथै भारतीय जीवनमा औपनिवेशिक शोषणको झझल्को दिँदै कुनै पनि प्रकारको शोषण र उत्पीडन सह्य हुन नसक्ने कुराको शाश्वत सन्देश दिनु नै यस कविताको मूल मर्म र धर्म पनि हो ।
यस टिप्पणीको पुष्टिका निम्ति ‘विचित्र–वाहिनी’ कविताका निम्नलिखित पद्य–पङ्क्ति समर्थ देखिन्छन्–

डेरालाई दिई घेरा, जबर्जस्ती सबै पसे ।
जायजात लिनलाई आएका फौजझैँ बसे ।।
यता हाने उता जाने, कानैमा फेरि नाचने ।
नहाने रगतै खाने कसरी हो नि बाँचने ।।

कोही भोका परी पोका धोका खाएर रोकिए ।
देखाई झोँक ढोकाका चाकडीवालझैँ गए ।।
त्यस्ले झन्झन् रिसाएर खैलाबैला गरी ठुलो ।
गर्न थाले जबर्जस्ती धैर्य मेरो भयो धुलो ।।

ममाथि हमला गर्ने सुरले दुष्ट दुस्मन ।
टाँटीँ–टाँटीँ गरी थाले मानूँ विगुल फुकन ।।
आत्तियो चित्त चौपट्ट छट्टपट्ट विछट्ट भो ।
निष्पट्ट कालो त्यो रात्री दुःखको घोर घट्ट भो ।।

दुष्टको धुइरो लम्बा पुसको कुहिरो सरि ।
झ्यालैबाट घुस्यो भित्र, विचित्र रमिता गरी ।।
भतेर खाई फालेका टपरीमा बडा छुचा ।
कागझैँ खल्बलाएर धस्न थाले कडा चुचा ।।

लगाई छातीमा लाती तीखा दाह्रा धसी अति ।
चुसी–चुसी पिए सारा रक्त धारा मिले जति ।।
निका– निका रसिकको मन रञ्जन पारन ।
हास्य भास पारेर लेखेँ यो वाहिनीकन ।।५०।।
– ‘लालित्य’ (१९६९) बाट
हास्यको अडेस लाएर विभिन्न सन्दर्भमा व्यङ्ग्य गर्ने शक्तिसँगै सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक तथा व्यक्तिप्रति गरिने शोषण–प्रवृत्तिको पर्यवेक्षण गर्ने नवीन परम्पराको थलनी पनि यस कविताले गरेको पाइन्छ । हेर्दा सामान्य लाग्ने समाजका जटिल समस्यालाई सहज शैलीमा सम्प्रेषण गर्दै विश्वसनीय विषय तुल्याउन सक्नु र हास्य–व्यङ्ग्य शैली अँगाली विभिन्न पक्षका विकृति–विसङ्गतिप्रति प्रखर प्रहार गर्ने प्रवृत्तिप्रति आस्था र आकर्षण प्रस्तुत गर्नुमा नै यस कवितामार्फत कवि लेखाथको सामथ्र्य देखापर्छ । रोचक ढङ्गमा नैतिक सन्देश सम्प्रेषण गर्नु यस कविताको प्रमुख विशेषता हो ।
पचास श्लोकमा संरचित तथा विस्तारित प्रस्तुत ‘विचित्र–वाहिनी’ लामो कविताले “जीवनमा सुख थोरै छ तर दुःख धेरै छ । कसैलाई दुःख दिनु, कसैको कुभलो गर्नु वा प्राण लिनु हिंसा हो । हिंसाभन्दा ठूलो पाप अरू छैन । अहिंसा सबभन्दा ठूलो धर्म हो ।”२ भन्ने बुद्धको उपदेश पनि समष्टिमा दिएको पाइन्छ । प्रश्नोत्तर ढाँचामा रचिएको प्रस्तुत कविता मनोरञ्जनका निम्ति हास्यको आभास दिन लेखिएको भए तापनि ‘अहिंसा परमोधर्म’ को नैतिक सन्देश दिनु नै यस कविताको समष्टिगत उद्देश्य हो र यही नै यसको उल्लेखनीय उपलब्धि पनि हो ।
लेखनाथले यस कविताको बीज ‘हितोपदेश–मित्रलाभ’ बाट प्राप्त गरेको देखिन्छ । त्यसमा के भनिएको छ भने लामखुट्टे पहिले गोडामा आएर बस्छ, त्यसपछि पछाडि गएर रगत–मासु खान्छ, अनि कानमा आएर मीठो, अनौठो वा विचित्र ध्वनि निकाली कराउँदै विस्तारै घुम्छ र छिद्र देखेपछि कुनै सङ्कोच नमानीकन अकस्मात् भित्र घुस्छ, यसै प्रकारले सबै दुर्जनहरू यही चरित्रको प्रदर्शन गर्दछन् ।३

सन्दर्भ–सामग्री
१. पौड्याल लेखनाथ र चालिसे चक्रपाणि, राममणि आ.दी(सम्पा.), बनारस : गोरखाग्रन्थ प्रचारक मण्डली, १९६९ ।
२. बुद्ध गौतम, “महात्मा बुद्धको उपदेश” भारती, वर्ष १, सङ्ख्या र माघ २००६ ।
३. पाक् पादयो : पतति, खादति पृष्ठमांसं
कर्णे कलं किमपि रौति शनैर्विचित्रम् ।
छिद्रं निरुप्य सहसा प्रविशत्यशङ्ग
सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति ।।८२।।
—रेग्मी शेषराज शर्मा (ब्या.) हितोपदेश–मित्रलाभ, पञ्चम सं. नारायण पण्डित विरचित, वाराणसी
चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, १९८९।
(फित्कौली अङ्क १० बाट)