नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

वासुदेव गुरागाईं :

कुरो सामान्य भएर पनि त्यत्तिकै गहन छ । सबैको चासोको विषय नभएर पनि हुनुपर्ने छ सबैको चासोको विषय । यहाँ त्यही कुराको उठान गर्न खोजिएको छ जुन कुरो गहन भएर पनि सबैको चासोको विषय बन्न सकिरहेको छैन । त्यस्तो विषय हो – वृद्धोन्मुख मानिसको मानसिकता र तिनको चाहना परिपूर्तिको । यसमा सबैको चासो हुनुपर्छ । यहाँ चर्चा गर्न लागिएको जस्तो वृद्धोन्मुख मानवीय मानसिकता पनि अति कम विकसित, अल्पविकसित वा विकासशील राष्ट्रको मात्र हुनसक्छ, विकसित वा बढी विकसितको होइन । विकसित मुलुकका मानिसको सोच र बानी व्यवहार हामीले नजिकबाट नियाल्न र अनुभव गर्न पाएका छैनौँ । विद्यमान परिस्थिति हेर्दा सम्भवतः स्वमुलुकमा अझै घटीमा एक शताब्दीअघि हामीले त्यस्तो परमुलुकी सुचित्रको परिकल्पना गर्नु वा अपेक्षा गर्नु सोह्रै आना मूर्खता हुनेछ । कसैले हामीलाई मूर्ख साबित गर्न सक्षम भएछन् भने त्यसलाई सहर्ष स्वीकार गर्न हामी तयार हुनुपर्छ, त्यो आफ्नो ठाउँमा छ ।

धनी, गरिब, मोटो, दुब्लो, फोहोरी, सुग्घरी जस्तोसुकै अवस्थाको मानिस होस्, जब उमेर ढल्दै जान्छ ऊ हरहिसाबले गल्दै जान्छ । शारीरिक स्वस्थता भए पनि मानसिकता र भौतिक अवस्थितिमा उसको गलाइ सुरु हुन्छ । यस्तो गलाइ कसैमा प्रस्ट रूपमा देखिन्छ, कसैमा देखिन्न फरक त्यत्ति मात्र हो । मृत्यु जुनसुकै उमेरका मानिसको पनि हुन्छ । कम उमेरका मानिसमा मृत्युको भय हुन्न, अकस्मात् ऊ ढल्छ । तर वृद्धोन्मुख मानिस आफ्नो उमेर सम्झिँदै जान्छ । मृत्युको भयलाई काखी च्याप्न थाल्छ । फलतः अब कुनै पनि बेला मलाई कालले दागा धर्छ भन्ने मानसिकतामा ऊ पुग्छ । हरहमेसा यस्तो भयले गाँजिन्छ ऊ ।

यसरी मृत्युको भयले उसलाई गाँज्न थालेपछि अर्थात् वृद्धोन्मुख अवस्थामा पुगेपछि कतिपय मानिसमा प्रस्ट रूपमा पश्चातापका बाछिटा देखिन थाल्छन् । मृत्यु सन्त्रासको बादल उसमा मडारिन थाल्छ । अनि, यसो पनि गर्न सकिनँ, उसो पनि गर्न सकिनँ भनेर भुङ्ग्रिन थाल्छ । नजिकका आफन्त वा हितैषी ठानिएकासँग डुग्रिन थाल्छ । यस्तो आचरणले खानपान र शारीरिक स्वस्थतामा ह्रास ल्याउन थाल्छ । अरुसँग तर्किन र घर परिवार वा अन्य आफन्तसँग झर्किन थाल्छ । यस्तो आनीबानीको स्वमूल्याङ्कन ऊ स्वयंले गर्न सकिरहेको हुँदैन, अरूले भने राम्रैसँग चाल पाइरहेका हुन्छन् ।

वृद्धोन्मुख मानिस प्रायः अरूसँग डराउँछन् । शङ्कामा मडारिन्छन् । कसैले सानो मात्र वेवास्ता गरे भने पनि ऊ त्यसलाई स्वविश्लेषणको मुद्दा बनाउँछ । किन मलाई यसले यसो गर्‍यो, किन उसले मलाई उसो गर्‍यो जस्ता तर्कना उसमा मडारिन थाल्छ । विगतमा आफूलाई सम्मान गर्ने व्यक्तिले उसलाई देखेको नदेख्यै गरी बाटो काट्यो भने ऊ हुनसम्म चित्त दुःखाउँछ । ए, मैले यस्तो गरेर यस्तो बनाएको मान्छे अहिले यस्तो भयो भनेर मनमा कुरा खेलाउन सक्छ/थाल्छ । मौका परे यो कुरा अरूमा पनि सम्पे्रषण गर्छ । दायाँबायाँका यस्तै प्रकृतिसँग मिल्ने सकारात्मक तथा नकारात्मक उपमाहरू ओकल्न थाल्छ ।

यस्तो वृद्धोन्मुख वा वृद्धावस्थामा सानो सम्बोधन मात्रले पनि त्यस्ता वृद्धवृद्धाहरू साह्रै खुसी हुन्छन् भन्ने कुरा अरूले चाल पाउनुपर्छ र सोही अनुसार व्यवहार गरिदिनुपर्छ । उनीहरूको मन कुँड्याउनु भनेको आपूmमा अभिमानको राप बढेको चाल नपाउनु र वृद्धवृद्धाहरूलाई अनावश्यक चिन्तामा धकेल्नु हो भन्ने बुझ्नुपर्छ । वृद्धोन्मुख वा वृद्धवृद्धाहरू जो कोही पनि सामाजिक प्राणी र समाजले गरेको आफूप्रतिको सम्बोधन वा खोजखबरले हर्षित हुन्छन् । यो उनीहरूको परिस्थितिजन्य स्वभाव हो, त्यसभन्दा बढी अरू केही हैन । त्यसैले विना कुनै आर्थिक लगानीमा अरूलाई खुसी पार्न सकिन्छ भने त्यस्तो व्यवहारबाट आफूलाई किन टाढा राख्ने ? यो कुरा युवा वा प्रौढावस्थाका मानिसले समयमै बुझिदिनुपर्छ ।

समाज नियाल्ने क्रममा एउटा यस्तो मानिस पनि मैले भेटेको थिएँ जो आफूलाई विश्वास नभए पनि वृद्ध बाआमाको इच्छा परिपूर्तिका लागि त्यो काम गरिदिन्थे । एक पटक उनले घरमा रुद्रि/नारायण पूजा गर्ने कुरा गरे । मलाई अचम्म लाग्यो । जातीय हिसाबले तपाईं उच्च कुलीन वंशको मानिस भएर पनि यस्ता कुरामा पटक्कै विश्वास गर्नु हुन्थेन तर अहिले पूजा गर्ने कुरा गर्नुहुन्छ ! भन्ने जिज्ञासा राख्दा उनले भनेका थिए – बाआमाले पूजा गर्ने इच्छा गर्नुभयो त्यही भएर । बुढाबुढीको धेरै ठुलो अपेक्षा हुँदैन । यस्ता सानातिना कुराले उनको मन प्रशन्न हुन्छ भने त्यस्तो काम जो कोहीले पनि गरिदिनुपर्छ । उनका मनमा शान्ति हुन्छ । त्यस्ता कुरामा बुढापाकासँग सैद्धान्तिक बहस गरिरहने होइन, चाहेको कुरा सकेसम्म पुर्‍याइदिने हो । यस्ता कुरामा आफ्नो लिँडेढिपी तेस्र्याएर भाँजो हाल्नुहुन्न । यस्ता सकारात्मक कुराले परिवार तथा समाजमा सकारात्मक ऊर्जा दिन्छ । त्यसैले वृद्धोन्मुख वा वृद्धवृद्धा जो कोहीका मनलाई दुखाउने काम जो कोहीले गर्नुहुँदैन । ए स्टिच इन टाइम सेभ्स नाइन (A stich in time saves nine) भन्ने कुरा हामीले पढेकै हो नि । उनका यी कुरा मलाई साह्रै घत लागे । वृद्धवृद्धामैत्री सोच राख्ने यस्ता मानिसलाई सबैले सलाम गर्नुपर्छ ।

वृद्धवृद्धाको जीवन भनेको आफ्नो र समाजको विगतको पुनरावलोकन गर्ने जीवन हो । आफ्नै जीवनलाई नजिकबाट सिंहावलोकन गर्ने क्षण हो । चाहे त्यो राम्रो होस्, चाहे नराम्रो । राम्रो भए सन्तोष मान्ला नराम्रो भए पछुताउ गर्ला, त्यत्ति न हो । यही क्रममा उनीहरू आफ्ना विगत कोट्ट्याइरहन्छन् । सुनाइरहन्छन । अझ कसैले त्यसमा चासो राखेर केही सोधिदिए उनीहरूलाई ढुङ्गा खोज्दा देउता मिलेजस्तो भान हुन्छ त्यतिखेर । अनि चम्की चम्की आँखा चिम्लेर आफ्ना कुरालाई निरन्तरता दिन्छन् । आफ्ना पौरखको आफैँ प्रशंसा गरिरहन्छन् । फरक यत्ति हो ठुलाको ठुलै कुरा होला सानाको सानै कुरा । तर, मानसिकता सबैको उस्तै हो ।

चाहे लेखक हुन् चाहे कृषक । चाहे मजदुर हुन् चाहे मालिक । चाहे कामदार हुन् चाहे बेरोजगार । चाहे व्यापारी हुन् चाहे पुजारी हुन् । चाहे राजा हुन् चाहे रङ्क हुन् । चाहे मन्त्री हुन् चाहे मतदाता हुन् । ती सबैको हविगत आफ्नै मात्र प्रशंसा गर्ने हो, अरुका काम देखेको नदेख्यै गर्ने हो । अरूका पिठ्युँमा जुम्रा लुकेको देख्ने तिनले आफ्ना पिठ्युँमा भैँसी नाचेको देख्दैनन् । त्यस्तो अवस्था वृद्धोन्मुख वा वृद्धवृद्धामा भन्दा अरुमा बढी देखिन्छ । तर यस्तो मानकिताका मानिस वृद्ध अवस्थामा पुग्दा पनि आफ्नो बानीलाई सुधार्ने भन्दा अझै तिखार्नेतिर बढी लागेको देखिन्छ ।

यस आलेखको उद्देश्य वृद्धोन्मुख वा वृद्धवृद्धाका मानसिकताका विषयमा केन्द्रित गरिएकाले ती आम मानिसका मानसिकता यहाँ केलाइरहनु आवश्यक परेन । वृद्धवृद्धाकै कुरा गर्दा सानो अस्वस्थतामा पनि ती आत्तिन्छन् । यसो हुने हो कि उसो हुने हो भनेर चिन्तित हुन्छन् । पटक पटक ऐनामा अनुहार नियालिरहन्छन् । नाडी छामिरहन्छन् । अझ अलिक बढी उमेरका पाका मानिस बेलाबेलामा आफ्ना हत्केलाको पृष्ठभागका छाला तानेर आफ्नो स्वास्थ्यस्थितिको भविष्यवाणी गरिरहेका हुन्छन् । यी यसरी छाला छाउरी परे, ऊ उसरी छाला यस्ता भए भनेर चिन्ता व्यक्त गरिरहन्छन् । पहिला यति खान्थेँ अहिले यति मात्र, स्वाट्टै आहारा घट्यो भन्दै चिन्ता गरिरहन्छन् । घरभित्रका कसैले गरेको काममा चित्त बुझाइ हुँदैन उनको । वृद्धवृद्धालाई मात्र भन्ने होइन, भोलि गएर हाम्रो अवस्था पनि त्यस्तै हुने हो । यो मानवीय गुण नै हो । परिस्थितिजन्य प्रदर्शन हो ।

वृद्धोन्मुख मानिसका विषयमा यहाँ चर्चा गरिएका कुरा साङ्केतिक मात्र हुन् । समाजका अन्तरकुन्तरमा बसेका यिनका मानसिकताका विषयमा खोतल्दै जाने हो बृहदाकारको ग्रन्थ नै तयार हुन्छ । त्यसैले यतिखेर वृद्धोन्मुख मानिसका मानसिकताका विषयमा यहाँ त्यतिविधि बढी खोतलीरहनु परेन । यहाँ त वृद्धोन्मुख वा वृद्धवृद्धाको मानसिकता बढीभन्दा बढी खोतल्नुभन्दा पनि उनीहरूका चाहनालाई सकारात्मक सन्देश प्रवाह हुने किसिमबाट कसरी परिपूर्ति गर्ने भन्ने विषय बढी महत्वपूर्ण हो । त्यस्तो कर्तव्य भएका घर परिवार वा समाजका सरोकारवाला व्यक्तिले यस्ता कुरामा हरहमेसा ख्याल गर्नैपर्छ । यस्तो ख्याल गराइ आज उनका लागि गरेको जस्तो भए पनि भोलि त्यो आफ्नै लागि हुन्छ । वृद्धवृद्धाका पक्षमा यतिखेर हामीले गरेका यस्ता सकारात्मक कामको सिको भोलिका पुस्ताले पनि नजिकबाट नियालिरहेका हुन्छन् । यस किसिमको नियालाइ भोलिका दिनमा आफ्नै हितमा प्रयोग हुन्छ । यसमा अनेक किसिमका शङ्का उपशङ्का पालिरहनु आवश्यक छैन । बेलैमा सबैलाई चेतना भया ।

०००
काठमाडौं