नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

शिवप्रसाद जैँशी :

घरिना र बाउरु बडो गजबका शब्द हुन् । घरिना मालिकको भूमिकामा हुन्छन् भने बाउरुहरू भने कामदारको रुपमा । नेपाली भाषाको उद्गम थलो मध्यपश्चिम र सुदुरपश्चिममा चलनचल्तीमा धेरै प्रयोग हुने शब्द हुन् घरिना र बाउरु । घरिना घरपट्टी वा घरको साँचो बोकेकी महिला । कविलालाई अन्न पकाएर सन्तुलित रूपमा बाँड्ने आमा । भविष्यमा हुन सक्ने अन्नको अभावको जोखिमको आँकलन गरेर पूर्व व्यवस्थापन गर्ने योजनाकार । घर भित्रकी मुली । अर्कोतिर घरको प्रायः खेतीपतीको मौसममा झिक्कै प्रयोगमा आउने शब्द बाउरु । घरिनाका प्रकार हुँदैनन् । एक घर एक घरिना । बाउरुका केही प्रकार छन् । भुँडे बाउरुः ज्यालाको रुपमा तोकिएको अनाज नालि (दुई पाथी), वा पाथी जेहोस् पछि काम गर्ने गरी अग्रिम रूपमा लिनेलाई भुडे बाउरु भनिन्छ । अनाज दिने घरिना र लिने बाउरुको बीचमा सहमती हुन्छ खेतीको मौसममा अनिवार्य रुपमा भुँडेको मात्रा अनुसार मालिक अर्थात घरिनाले भने बमोजिम काममा सामेल हुने । बिहानको खाना दिउँसोको खाजा र बेलुकाको खाना भने काम गरेको दिन उपलब्ध हुन्छ ।

अर्को प्रकार हो बेठे बाउरु । बेठोमा काम पहिले गर्ने र खेतबारीको अन्न पाकेपछि मात्र खालोपुलोको रुपमा अन्न प्राप्त गर्ने समझदारी हुन्छ । बेठे बाउरु स्थायी भागेको रूपमा हुन्छ । यो हकदार बाउरु हो । बाउरु र घरिना समाजिक मान्यता अनुरुप एक अर्कामा बाँधिएका हुन्छन् । घरिनाको हक बाउरुमा र बाउरुको हक घरिनामा लाग्छ । घरिनाले बाउरु र बाउरुले घरिना परिवर्तन गर्न सक्दैन । एक अर्काले मेरो हक लाग्छ भनेर एक अर्कालाई आफ्नो हकको सवक सिकाउन पनि पछि पर्दैनन् । यसमा पनि खाना र खाजाको व्यवस्था काममा लगाउने व्यक्तिले नै बाउरुलाई उपलब्ध गराउँछ । ज्याला अन्न भने खलोपुलोको रुपमा खेतीपाती पाकेर सनेली सकेपछि मात्र पाउछ बाउरुले । यो बाउरु बलियो रुपमा प्रकट हुन्छ र घरिनालाई आफ्ना सर्तहरू शालिन ढंगले हकभोग अन्तर्गत पुरा गराउन सफल हुन्छ ।

अर्को प्रकार हो ज्याले बाउरु । ज्याले बाउरुमा कुनै पनि कार्यका लागि बाउरु लगाउँदा ज्यालाको रूपमा रकम वा अन्न तत्काल काम गरेकै समयमा भुक्तानी गर्ने । उपलब्ध गराउने । यो बाउरुमा खाना खाजाको व्यवस्था सहित बाउरु लगाएमा ज्याल थोरै हुन्छ । खाना खाजा बाउरु आफैले व्यहोर्ने गरी काममा लगाएमा ज्याला बढी हुन्छ । दुवै पक्षको सहमतिमा वा समाजको चलनचल्तीका आधारमा निर्धारण गरिन्छ ज्याला ।

घरिनाले बडो सचेत र सजग भएर काम गर्नु पर्छ । बाउरुले खेत जोत्दा डान्नो राख्न सक्छ भनेर उसलाई तेले भात वा तल्याय रोटी दिएर खुसी पारेर राम्ररी खनजोत गराउनु बडो कुटनीतिक काम मानिन्छ । खेतमा डान्नो नराखोस्, इल्चोभिटो राम्ररी खनोस्, खन्ने बेला नखनिकन नछोपोस् भनेर फकाइएको हो बाउरुलाई । बाउरुको कामलाई सम्मान गरिएको हो । बाउरु तागतिलो होस् र खेतमा राँटा राम्ररी तान्न सकोस् मन्ने असली मनसाय घरिनाको प्रकट भएको हुन्छ व्यवहार मार्फत । बाउरुलाई बर्गतिलो बनाएर खेतीपाती सपार्ने शुद्ध मन घरिनाको हुन्छ । घरिनाले जितजितको मात्र कल्पना गर्छन् ।

वास्तवमा उहिल्यै खेतबारीमा काम गर्दा जग्गा जमिनमा बढी भएका मानिसहरूले कम भएका मानिसहरूलाई लगाउँथे वा एक्लैले नभ्याउने समूहमा गर्नु पर्ने काम जस्तै रोपाइँका लागि बाउरु अनिवार्य हुन्थ्यो । हाल यो सबै प्रथा र प्रकारको अन्मुलन भै सकेको छ । ज्याले बाउरु मात्र अभ्यासमा समान्य जीवन शैलीमा छ, समाजमा, घरमा । समान्तवादको अवशेष पनि हो यो प्रथा । समाजले पुँजिवादमा फड्कामारे पछि परम्परागत बाउरु प्रथाले पनि फड्को मार्योव र ज्याले बाउरुमा परिणत भयो पूर्णतया ।

यो बाउरु प्रथा घरबाट उक्लेर राष्ट्रमा प्रवेश भएको आँकलन गरीदै पो छ आजकाल । राष्ट्रमा प्रवेश भएपछि राजनीतिमा भने यी सबै बाउरुहरूको भरमग्दुर उपयोग भै रहेको पाइन्छ । विशेष गरी अल्पविकसित राष्ट्रहरूमा । भनिन्छ नेपालको राजनीतिमा बाउरुहरूको बाहुल्यता छ भन्नेमा कुनै शङ्का छैन । बाउरुहरूको बगाल नै छ भनिन्छ । बाउरुहरू भुँडे पनि छन् । बेठे पनि छन् र ज्याले पनि छन् । भुँडे बाउरुमा बाउरुले धोका दिन सक्छ तर धोका पाउदैन किनकि यसमा ज्याला भुँडको रुपमा अग्रिम प्राप्त गरिसकेको हुन्छ । बेठेमा बाउरुले धोका पाउन सक्छ । काम फत्ते गरी सकेपछि मालिकले नदिन पनि सक्छ । सुनिन्छ भारतमा इन्दिरा गान्धीले बेठे बाउरुको रुपमा सिक्किमका लेण्डुप दोर्जेलाई प्रयोग गरिन् र सिक्किम भारतमा बिलय गराइन् । सक्किम विलय गराइ सकेपछि लेण्डुपलाई भेट्न पनि अस्वीकार गरिन् । पछि लेण्डुप पछुताएर काम भएन ।

राजनीतिमा बाउरु साङ्लो निर्माण भएको छ कि भन्ने पनि छन् । वास्तवमा साङ्लोविहीन राजनीति गर्न कठिन हुन्छ । फरिङ्गीले यहाँ बाउरुलाई नै घरिना बनाए र अभौतिक साँचो आफ्नो हातमा राखेका छन् र विभिन्न प्रकारका बाउरुहरू को साङ्लो निर्माण गरेका छन् । भुँडे बाउरु नियुक्त गर्दा उनका छोरा छोरी चेला चपेटालाई शिक्षादान गरेर दीक्षित बनाइ भावी बाउरुहरू जन्माएर राखेका छन् । यी भुडे बाउरुहरूले नुनको सोझो भएर फिरङ्गिको सेवा खेतिपातीको कुनै एक मौसममा मात्र काम गर्नु पर्ने छैन बल्कि पुस्तौँपुस्ता हाजिर हुनु पर्ने छ । आधुनिक विज्ञानको युगमा मन्द बिख भन्नु पर्ला यसलाई ।

भुडे बाउरुको सङ्ख्या डरलाग्दो देखिएको छ । उपल्लो तहमा घरिनाको रुपमा एक जना भुँडे, बेठे र ज्याले सबै प्रकारको संयुक्त खिचडी बाउरु नियुक्त गरी पासवर्ड आफ्नो हातमा राखेर घरिनाको भ्रम छर्न सन्जाल निर्माण गरेका छन् । तिनै बाउरु रूपी घरिना मार्फत सत्ता हत्याएर शासनमा आसन गराइ कुरीकुरी गर्छन् अदृश्य घरिनाहरू ।

अलिअलि फकाउछन् । तेले भात पठाउँछन् । तल्याय रोटा पनि पठाउँछन् । चिल्लोको स्वाद र शरीरमा आर्जन हुने शक्तिको भ्रममा पर्छन् यी बाउरु । आफूलाई ख्वामितले बेठे बाउरु बनाएको भान परेर मक्ख पर्छन् । सुत्केरी भएको बेला खुवाइने तेले भातमा मक्ख पर्छन् र सुत्केरीले प्रसव वेदनाबाट दिएको नयाँ प्राणको सुखानुभूतिको मुस्कान छोडे झैँ फुत्किन्छ यिनको पनि मुस्कान र बाउरु हो भन्ने बिर्सेर घरिना बन्न खोज्छन् । यिनको हाँसो फुत्किन नपाउदै फिरङ्गिले पासवर्ड परिवर्तन गरी दिन्छ । यिनीहरू हिस्स बुढी हरिया दाँत हुन्छन् तर चेत भने फर्किदैन । उता फिरङ्गिले भने अर्को बाउरु तयार गर्छ । फिरङ्गिले आलोपालो बाउरु अन्तर्गत यिनका मुटु, कलोजो, फोक्सो अनि समग्रमा यिनको सासको गति आफ्नो नियन्त्रणमा लिएको हुन्छ ।

बाउरे साँङ्लोमा बाँधिएका आलोपालो बाउरुहरू बँधुवा भएपछि यिनले पनि अरु सहायक बाउरुहरूको खोजी गर्छन् । आफ्ना निजी बाउरु तयार गर्छन् । निजी बाउरुहरू भने स्थायी प्रकृतिका हुदैनन् । जता ज्याला उतै फर्कन्छन् । अनी नयाँ बाउरुहरूको खोजी हुन्छ । फिरङ्गीले यी तल्लो दर्जाका बाउरुहरू परिवर्तन गर्न कठपुतली घरिनालाई एक्ल्याउन विभिन्न बहाना बनाउँछन् ।

कहिलेकाहीँ भुड उपल्लो बाउरु मार्फत नपठाइ सोझै तलतल पठाइदिन्छन् विभिन्न औजारहरू मार्फत । कानूनी औजार प्रयोग गर्छन् । हलो, हलानु, जुवा र हलौँडोको हत्या गरेर अनि कलमलाई निष्क्रिय बनाएर कानुनमै डान्नो पार्छन् । साँगठनिक औजार प्रयोग गर्छन्- गैर सरकारी संस्था जन्माउछन् अलिअलि रकम पठाएर गाउँगाउँमा खटाउछन् बाउरुहरू । स्कुलमा खाजा पठाउँछन् । अन्नबारी बाँझो बनाउन सघाउँछन् । स्कुललाई बस दिन्छन् मास्टर मक्ख । यता मुखिया बाउरु जान्छ उदघाटनमा । संस्कार र संस्कृतिमा डान्नो पार्छन् आफ्नो छिराएर रैथाने मेटाएर । भाषामा डान्नो पार्छन् जिब्रो बिगार्न लगाएर । भेषभूषामा डान्नो पार्छन् पुरातनको पगरी गुथेर । कर्म र कृतिमा डान्नो पार्छन् रुढीवादको बिल्ला भिराएर ।

आफ्नो पनको अन्नमा डान्नो पारेर देशको भाकारी रित्याउँछन् । रैथाने बिउँबाली खेतीपाती सिध्याउँछन् । गाईभैँसी, चल्ला, चाखुडा भुटीकुटी पार्छन् । आफ्ना आफन्त बोकी गुटीमुटी घरिनाको भेषमा सत्तासिन भयौना बाउरुहरू बस्छन् ।

बेठे, भुँडे र ज्याले सबै थरिका बाउरुहरूको साँङ्लो आफू अनुसार निर्माण गरेको अत्तोपत्तो ती उपल्ला बाउरुहरूलाई हुदैन । उनीहरूलाई घरिना नै हो भन्ने महसुस भएको हुन्छ । उनीहरू यति सम्म भ्रममा हुन्छन् कि फिरङ्गिका सक्कल दर्जाका बेठे बाउरु आफै हो र घरेलु घरिना पनि आफै हो । यो दोहोरो भूमिकामा घरिनाको भेषमा बाउरुको रजाइँ चलिरहेको हुन्छ क्षणिक रूपमा । अल्पकालका लागि । अल्पकालमा पल्किएकाहरूका गिदीमा दीर्घकालको सपना र विपना दुवै डिलिट भइसकेको हुन्छ । वास्तवमा उनीहरूलाई यो पनि थाहा हुँदैन कि- घरिना बन्न सजिलो हुन्न कविला अघाउन आफ्नो भोक लुकाउन सक्नु पर्छ ।

०००
काठमाडौं