नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

डा. राजेन्द्रप्रसाद अधिकारी :

“सर मंसिर तीस गते‚ आईतबार कार्यक्रम छ । के छ सरको ?” “सर मिले सम्म आउछु नि” । साहित्यिक कार्यक्रमको जानकारी पाएपछि परिबन्दले साथ दिएसम्म जान मन लाग्छ । डायरी पल्टाएर हेरेँ- उक्त दिन यःमरी पुन्हि‚ धान्य पूर्णिमा र उधौली पर्व परेकोले होला‚ अरु कामको चाप कम रहेछ । कार्यक्रमको लागि परिबन्द मिलाउन सकिने देखियो । जाने निधो गरेँ । “कार्यक्रमस्थलको नाम‚ दिउँसो बाह्र बजे”- फोनबाट स्थान र समयको पनि जानकारी गराउनु भएको थियो । स्थानको जानकारीले चिन्तित गरायो । शहरको उत्तर छेउ‚ चण्डोलबाट तीनकुने तिरको कार्यक्रमस्थल‚ लखर लखर हिंडेर जान अलि टाढै भएको मान्नु पर्छ- लगभग छ किलोमिटर । फेरि कार्यक्रम पछि फर्कन पनि पर्यो त । आफू बसेको ठाउँबाट सार्वजनिक यातायातको सहजता पनि छैन । कि चावेल पुग्नु पर्यो कि त वालुवाटार कि भाटभटेनी छेउ जताबाट चढे पनि कार्यक्रमस्थलको एकडेढ किलिमिटर छेउछाउ तिरै ओर्लन पर्ने अनि त फेरी हिंड्नै पर्ने । असुबिधाको असमञ्जसमा परेँ । तर पनि हिंडेरै जान्छु भन्ने अठोट दोहोर्याएँ ।

आफ्नो गाडी लिएर चाहिँ नजाने मनस्थिति बनाइसकेको थिएँ । पार्किङ र बाटोको अवस्था राम्ररी थाहा नभएको ठाउँमा गाडी लिएर जाँदा भोग्नु पर्ने धेरै थरी हैरानीभन्दा हिँड्नु धेरै आनन्ददायी लाग्ने गर्छ । त्यसमाथि गाडी नलानु अर्थात् हिंड्नुका मूलतः तीन फाइदाहरु- पहिलो‚ इन्धन नबालेपछि वातावरण जोगिने (इन्भारमेन्ट) प्रति सचेत भएको मानिने । दोस्रो‚ तेल वापतको पैसा जोगिने (इकोनोमी)‚ व्यवहारिक अर्थशास्त्र बुझेको ठानिने र तेस्रो‚ हिंडेपछि स्वस्थ बनिने (एक्सरसाईज)‚ अनुशासित देखिने कुराबाट वञ्चित हुन पनि चाहन्न थिएँ । त्यसैले हिंड्ने अवसर गुमाउनु उचित थिएन‚ हिंडेरै जाने निश्चित गरेँ ।

कार्यक्रमस्थल ठ्याक्कै कहाँनेर हो‚ कुन बाटो हुँदै गएँ छोटो हुने हो ? फेरी अलमलिन थालेँ म त । गुगल-म्याप हेरेँ साढे पाँच किलोमिटर दुरी र सोह्र मिनेट लाग्ने देखायो‚ गाडीको लागि‚ हिँडेर त त्यति समयमा पुगिने कुरै भएन । गुगल-म्याप हेर्दा झन अलमलिएँ । कहाँबाट पस्ने र कता हुँदै जाने ? कार्यक्रमस्थल त सार्वजनिक यातायातको विश्रामस्थल (स्टप) को वरिपरी छैन त ! व्यवस्थित शहरी विकासको कुरा गर्दै हिंड्ने गरेको मान्छे‚ तर के गर्नु ? राजधानी शहरभित्रका वस्तीहरु… । कसैले “भएको छैन त देश विकास ?” भन्ने प्रश्न गरेँ झैँ लाग्यो‚ झस्किँए । “विकास त भएकै छ‚ किन नहुनु नि । जताततै भएको छ । बेलुका टेलिभिजनमा समाचार हेर्दा‚ नेताहरुले लाजै नमानी‚ यसै भन्ने गरेका छन् र एक इमान्दार कार्यकर्ताको रुपमा मैले पनि पत्याइरहेकै छु” आफ्नै मुखभरी आएको जवाफ थियो । आफैँभित्र दबाएर राखेँ ।

कार्यक्रमको निमन्त्रणा-पत्र व्हाट्सएप मार्फत पाएको थिएँ । कार्यक्रम शुरु हुने समय साढे बाह्र लेखिएको थियो । सचेत एवम् चेतनशील‚ सामान्य जनताभन्दा बढी संवेदनशील अनि समाज र समयका विसंगति र समस्याहरुको सुक्ष्म विश्लेषण गर्दै समाज परिवर्तनका लागि लेख्ने साहित्यकारहरुका कार्यक्रम‚ अर्थात् साहित्यिक कार्यक्रम समयमा विरलै शुरु हुने गर्छन् । मनमनै भनेँ । आफ्नो मनसँग त जे कुरा पनि गर्न पाइयो नि‚ अरुलाई भनिन । यसरी सोचे पछि अब लगभग एक बजेतिर पुग्ने गरि हिंडे हुनेभयो । अर्थात् समयमा पुग्न हतारिन परेन । यो आफूले आफैँलाई “स्मार्ट” बनाउन खोजिएको मात्रै हो । त्यसैले‚ यो मेरो मनसँगको कुरा सत्य प्रमाणित नहोस् भन्ने चाहना पनि राखेँ ।

एक घण्टाको समय राखेर बाह्र बज्न दश मिनेट बाँकीमा घरबाट निस्किएँ । कुन बाटो समाउँ‚ अलमलिँदै अगाडि बढेँ- कालो पुल सिफल‚ भण्डारखाल‚ गौशाला हुँदै । गौशालामा बाटो काट्न धेरै मुश्किल भयो । जेब्रा क्रसिङ्बाट बाटो काट्न खोज्नु झन् जोखिम हुने लाग्यो । ट्राफिकले गाडी बोलाइरहेको हुन्छ‚ ट्राफिकलाई हेरेर उसको इशारामा गाडी हुइँक्याउनै पर्योब चालकहरुले । बाध्यता छ सबैको । बर्षाको भेलमा हेलिए जस्तै‚ काठमाडौंको सडकमा बाटो काट्ने बानी परेकाहरुको पछि लागेर म पनि हेलिएँ । बाटो काटियो । बागमती किनारको बाटो हुँदै कार्यक्रमस्थल पत्ता लगाउन दक्षिणतिर लागेँ ।

पारीपट्टीको तीलगंगा आँखा अस्पताललाई हेर्दै अगाडि बढ्दै थिएँ । भित्ता तिर ढेपिएर चौध पन्ध्र वर्षकी किशोरी र पेटिको अर्को छेउ तिर एक अधबैंशे, वेतुकका प्रसँगहरु मिसाउन खोज्दै, विपरित दिशा तर्फ जाँदै थिए । कुनै पारिवारिक सम्बन्ध भए झैँ देखिएन । लाग्यो कुनै गतिलो संरक्षकत्वको अभावमा किशोरी आफैँभित्र हराएकी छे र कुनै गतिलो इलमको अभावमा एक अधवैंशे बरालिएको छ । सोचेँ राजनीतिको व्यापार बाहेक अरु फापेको छैन यो देशमा । फेरी सोचेँ यस्ता किशोरीलाई कुनै स्कूलमा दाखिला गर्न पाएको भए ? के गर्नु जनवादी शिक्षाका दुहाई दिनेहरु पटक पटक शिक्षा मन्त्री अनि आफूलाई कम्निष्ट भन्न नहिचकिचाउने नेताहरु प्रधानमन्त्री भैसक्दा पनि शिक्षा र रोजगारीको अवसर कहाली लाग्दो नै छ । मंसिरको चिसो महिना‚ एक्कासी गरम महशुस भयो र शरीरमा पसिना आयो । खल्तीको रुमाल झिकेरै गर्दनको पसिना पुछेँ ।

सिनामंगल पुल पुगेपछि म एकपटक फेरी अलमलिएँ । पश्चिमतिर लागौं भिमसेनगोला हुँदै पुरानो वानेश्वर‚ पूर्वतिर सिनामंगल । “नोबल कलेज त उ त्यता हो‚ कार्यक्रमस्थल त उतै होला” भनेर पश्चिमतिर देखाउनु भयो । नजिकै पसल छेउ स्टुलमा बस्नु भएकी एक महिलालाई सोधेको त झन् वित्यास पर्योा । सोधे पछि त भनेको पनि मान्नु पर्यो् । वहाँलाई छल्न अलिकति अगाडि बढेँ‚ अनि अर्को पसलमा सोधेँ- “पुल काटेर खोला किनार कै बाटो जानु होला तर परै छ तीन कुने निरै पुग्नु पर्छ ।” अब न अगाडि बढ्नु न पछाडि फर्कनु‚ धर्म संकटमा परेजस्तो‚ पुग्दा ढिलै हुने संकेत देखियो । जे भए पनि कार्यक्रममा उपस्थिति त जनाउनै पर्यो ‚ अगाडि बढ्दै गएँ । खोलाको किनारै किनार- दक्षिणतर्फ ।

“एई‚ माथि पेटीबाट हिंड् न । यसलाई त सडकमै हिंड्ने बानी परेछ ।” अगाडि हिंडिरहेका मध्ये एकजना‚ पेटीबाट हिंडिरहेकोले भन्यो । “हिंड्नै कम्फर्टेबल छैन पेटी ।” तल सडकमा हिंडिरहेको अर्कोले जवाफ फर्कायो । मलाई चित्त बुझ्यो यो जवाफ । पेटीबाटै हिंडिरहेको थिएँ । साँच्चै नै सुबिधाजनक थिएन । ठोक्किएला कि‚ लडिएला कि‚ होश गरेरै हिंड्नु पर्ने । “जे भए पनि माथि बाटै हिंड् । सभ्य नागरिक बन्न पर्याे नि !” यो आदेश मलाई झन् बढि चित्त बुझ्यो । अर्को पनि पेटी माथि उक्लियो । आदेश दिने चाहिँ सडक र पेटी निर्माण गर्न लगाउने सरकारी कार्यालय अनि आदेश मान्ने चाहिँ निर्माण व्यवसायी (ठेकेदार) भएको भए‚ हाम्रा सडक र पेटीहरु पनि हिंड्न लायक हुन्थ्यो होला नि भन्ने लाग्यो । आफूले चिनेका इन्जिनियर र निर्माण व्यवसायीका अनुहारहरु आफ्नै अगाडि‚ ऐनामा आफ्नै अनुहार हेरे जस्तै प्रष्ट देखिन थाले । कस्तो अचम्म‚ अरुको कुरा गर्दा पनि आफ्नै अनुहार प्रष्ट देखिदो रहेछ कतिपय अवस्थामा । कर्तव्य‚ “ड्युटी” विर्सिए पछि के लाग्छ र पेशा र व्यवसाय गर्नेले‚ त्यस माथि राजनैतिक संरक्षण । कुरा गर्योत कुरैको दुःख भने झैँ ।

गैरी गाउँ नमुना टोल एकातिर अर्कोतिर चाँदनी टोल रहेछ । कति राम्रा नामहरु नमूना टोल । एक छिन उभिएर हेरेँ र केही फोटोहरु खिचेँ । नमूना टोल- सुकेका बाँसको सहारामा पुराना जस्ताले ढाकेका घरहरु । चलनचल्तीको भाषामा सुकुम्बासी टोल रे‚ यस्ता घरहरुमा बस्नेले पनि टेलिभिजन राखे रे‚ यस्ता घरमा बस्नेहरुले पनि फोन बोके रे‚ भनेर सामाजिक सन्जालमा लेख्नेहरुलाई एकाएक सम्झन थालेँ । त्यस्ता उपबुज्रुकहरुका सामाजिक सन्जालको प्रस्थिति संझेर- दया पनि लाग्यो । यसरी नै समाजका हामी आफूलाई जागरुक र जानकार ठान्नेहरुले आँखामा पट्टी र विवेकमा बिर्को लगाएका छौं भन्ने लाग्छ । समाज यही हो । सोचाई यही हो हाम्रो । अनि विकासको परिकल्पना गरेर के होला र ? विचरा ! आजको एक्काइसौं शताव्दीमा पनि नमूना टोल वा चाँदनी टोलहरुमा जीवन विताइरहेका छन् मानिस र मानिसका बच्चाहरु । यिनै टोलका अगलबगलमा ठडिएका पक्की घरहरुलाई हेरेँ । अनि फेरी सामाजिक सञ्जाल र त्यसमा आउने उपबुज्रुकका प्रस्थितिहरु संझदै अघि बढेँ ।

उता चाँदनी टोलको सडकाँगन (सडक+आँगन) मा एक बृद्धा आफैँमा मग्न‚ बाघचाल खेलिरहनु भएको देखेँ । इँट्टाको टुक्रालाई पनि‚ आफ्नै जीवनलाई जस्तै किफायती तवरबाट चोइट्याएर‚ गर्जन नपर्ने‚ बाघचालको बाघ बनाउनु भएको रहेछ र आफ्ना रहर र इच्छाहरु जस्तै सडकमा छरपस्टिएका गिट्टीहरु जम्मा पारेर आफू जस्तै निरीह‚ बाख्रा बनाउनु भएको रहेछ । आफ्नो जीवनलाई जस्तै सडकमा फालिएको कुनै बट्टालाई च्यातेर बाघचालको बोर्ड बनाउनु भएको रहेछ । एक छिन अलिपरबाट उभिएर हेरेँ- जीवन जिउने तरिका‚ लोभलाग्दो लाग्यो‚ कुनै स्वघोषित गुरुहरुको भन्दा । न कुनै लोभ‚ न कुनै इर्ष्या‚ न कुनै चाहना… अर्थात् न कुनै मुलायम वस्त्र र विलासी गाडीको लोभ‚ न कुनै अर्को समूहको चहलपहल बढेकोमा इर्ष्या‚ न कुनै महँगो घडीको चाहना…।

त्यहीँ उभिएर सोच्न थालेछु- एक्लै बाघचाल खेल्ने बृद्धा बाघ हुनु होला कि बाख्रा ? एकछिन गहिरिएर नियालेँ वहाँलाई‚ टाढैबाट । निश्चित भएँ- वहाँ बाघबाट बाख्रालाई जोगाउने चाल खोज्दै हुनुहुन्छ । अनि एकाएक संझन थालेँ हाम्रा नरभक्षी बाघका अनुहारहरु …। बाघ खोज्न जङ्गलै पस्नु पर्छ भन्ने पनि रहेनछ । अलि गहिरिएर हेर्योज भने त मानिसका अनुहारहरु पनि नरभक्षी बाघ जस्तो देखिदो रे’छ त । मन बहकिन थालेको बोध भयो । दायाँ बायाँ हेरेँ‚ कसैले आफूमाथि ध्यान दिएको महशुस भएन । अलि सहज लाग्यो‚ फेरी अघि बढेँ- कार्यक्रमस्थल तिर ।

“कार्यक्रममा होला‚ बाह्र तीसमा भनेको भर्खर शुरु भयो ।” मेरो “नमस्कार हजुर” को जवाफ फर्काउदै भन्नु भयो असी माथिका एक साहित्यकारले‚ दिनको एक बजेर तेइस मिनेट गएको थियो । कार्यक्रमस्थलको परिशरबाट वहाँ केही संझेर बाहिरिंदै हुनुहुन्थ्यो । म भर्या ङ चढ्दै माथि उक्लिएँ । कुर्सीहरुको भीडले अत्यास लाग्ने हलमा सहभागीहरु छरिएर बस्नु भएको थियो । म भित्र पस्दै गर्दा- लगभग सबैको नजर एकपटक म तिर तेर्सियो । ठूलो काठको पोडियमले छेकिएर‚ मुश्किलले टाउको देखाउदै एक चर्चित गायिका गीत गाइरहनु भएको थियो । ठूलो हल‚ प्रशस्त खाली कुर्सीहरु- रोजेर बस्न सकिने । सम्झे कुर्सी-प्रेमी नेताहरुलाई‚ कसैको खुट्टा कसैले तान्नै नपर्ने । कसैको विरोध कसैले गर्नै नपर्ने । तर नेताहरुले खोजे जस्तो शासकीय कुर्सी थिएनन्‚ ति कुर्सीहरु । अधिकार विहीन कुर्सीहरु …। एक छेउमा गएर बसेँ ।

लगभग एक दर्जन विशिष्ट आमन्त्रितहरु‚ मञ्चमा‚ गजधम्म । एक पटक त मैले देखेको थिएँ- मञ्चमा तीस जना जतिलाई बोलाइयो । मञ्चमै सोफा सहितको पहिलो पंक्तिको पछाडि दोस्रो र त्यसको पनि पछाडि तेस्रो पंक्तिमा कुर्सीहरु । दर्शक दिर्घामा हामी पन्ध्र जना जति बाँकी रह्यौं । यो हाम्रो राष्ट्रिय रोग हो । यो रोगबाट मुक्त हुन हामीलाई सजिलो छैन । साहित्यकारहरुलाई यो रोगबाट मुक्त गराउन त झनै मुश्किल होला । हामी साहित्य मार्फत अरुलाई व्यङ्ग त गर्छौ तर साहित्यकारहरुलाई व्यङ्ग गर्ने कसले ? पुरस्कृत र सम्मानितलाई त खोज्नु पर्छ‚ निरीह विचराहरुलाई । अझ मुख्य अतिथि बहालवाला मन्त्री वा कुनै ठप्पा मार्का प्राज्ञ हो भने त चाकडीबाजहरुले पुरस्कृत र सम्मानितलाई नै मञ्चको अग्रभागमा रहेको सोफाबाट सारेर पछाडीको पंक्तिमै पुर्यातइदिन्छन् । मुश्किलले पाँच सात मिनेट पाउँछन्‚ आफैँ पुरस्कृत वा सम्मानित भएको कार्यक्रममा आफ्ना भावना व्यक्त गर्न । आफ्ना भावनाहरु व्यक्त गर्नका लागि रातभर नसुतेर तयारी गर्छन् अनि कार्यक्रममा आएपछि हिस्स पर्छन्‚ पुरस्कृत सम्मानितहरु । विचरा अनुगृहित पुरस्कृत र सम्मानितहरु …।

कार्यक्रम अलमलिन थाल्नु‚ श्रृङ्खलाबद्ध नहुनु र समय तन्कन थाल्नु अर्को रमाइलो पक्ष हो । मान्छेको उपस्थिति देखियो भने त आयोजकहरुको उत्साहले समयको महत्वलाई ठाडै हस्तक्षेप गर्न थाल्छ । वक्ताहरु चाहिँ बच्चा जस्तै फुरुङ्ग पर्दै माइकसँग खेल्न थाल्छन्- के बोलेको पत्तो हुँदैन‚ किन बोलेको पनि पत्तो हुँदैन र कसैले सुनिरहेको होला कि नहोला भन्ने पनि वास्तै हुँदैन । उदघोषक चाहिँ कडा अनुशासनमा देखिन्छन् । वक्तालाई छोटो गर्नुस वा समय सकियो भन्ने आँटै हुँदैन । तर माइकको अघिल्तिर आफू उभिन पाएको बेलामा भने वक्ताले भन्दा बढि‚ बक्ताले बोलेको विषयलाई व्याख्या गर्ने अदभूत क्षमता प्रदर्शन गर्न भने पछि पर्दैनन् । सोच्छु- नेपालीले पाए भने गर्छन् भन्थे‚ ठिकै हो ।

दर्शक दिर्घाका श्रोताहरु मुखामुख गर्न थाल्छन्- कार्यक्रम पकड बाहिर पुग्न थालेको देखिन्छ । जति पछिल्लो वक्ता उति नै धेरै कुरा । भोक लागिसकेको हुन्छ‚ घर पुग्दा बेलुकीको खाना खाने बेला भैसकेको हुन्छ‚ तर कार्यक्रम नसकी खाजा पाउने पनि कुरै भएन । मञ्चमा विराजमान मुख्य अतिथिसँग बसेर फोटो खिच्न पनि पाइएको हुँदैन । न उठ्नु न बस्नु । कडाभन्दा कडा साहित्य लेखेर खरो उत्रन सक्ने साहित्यकारहरु किन आफ्नै कार्यक्रममा चाहिँ यति निरीह र यति फितला ? अतिथि र वक्ता‚ प्रयोजन र आवश्यक्ता हेरेर तय गर्न किन नसकेका होलान् ? जिज्ञासाहरु हुन्‚ कसले स्पष्ट पारिदिने र खै ? कार्यक्रम गर्ने आयोजक र कार्यक्रमका सहभागी दुबै सानाठूला साहित्यकारहरु नै हुन् आखिरमा अर्थात् पर्म तिरे जस्तै त होला नि ।

“अब हामी कार्यक्रमको अन्तिम तिर छौं‚ एकै छिन धैर्य गरिदिनु होला”‚ माइकबाट उदघोषक चिच्याए । माइकको के काम‚ बत्ति त अगि नै गएको हो । म पनि कार्यक्रम सकियोस् अनि उठौंला भनेर धैर्यको बाँधलाई यथा सम्भव मर्मत गर्दै बसिरहेको थिएँ । अरु थुप्रै सहभागीहरु अधैर्य भए‚ उठे र हल्ला गर्न थाले । “अब म मुख्य अतिथिज्यूलाई आफ्नो सारगर्भित‚ संक्षिप्त मन्तव्य राखिदिन अनुरोध गर्दछु” उदघोषकले मुख्य अतिथिलाई मन्तव्यको लागि बोलाए । दुई जनाले मुख्य अतिथिलाई सोफाबाट उठ्न सघाए । विस्ताऽऽरै उठेर पोडियम सम्म पुग्नै समय लाग्यो । त्यसपछि बल्ल मुख्य अतिथिको उचाई र आवाज अनुकुल हुने गरी माइक मिलाउन थालियो । “मेरो आवाज सुनिन्छ?” मुख्य अतिथि दुई तिन पटक चिच्याए- तर कस्लाई के मतलब । जसरी बत्ति आएको नआएको मतलब भएन त्यसैगरी मुख्य अतिथिको आवाज सुनिएको र नसुनिएकोमा सहभागीहरुलाई कुनै मतलब थिएन ।

मञ्चमा विराजमान करिब एक दर्जन विशिष्टहरु प्रत्येकको नाम‚ हैसियत र उनीहरुसँगको सम्बन्धको बारेमा बताउदै मुख्य अतिथि विस्तारै मूडमा आउन थाल्नु भयो । बोल्नु पर्ने विषय वस्तु आवश्यक हुने भएन मुख्य अतिथिलाई- आफ्नै अगाडिको माइक‚ बिजुली बत्ति‚ समसामयिक राजनीति वा वहाँका बच्चा बेलाका संझनाहरु‚ जता लगे पनि भयो‚ “सारगर्भित” मन्तव्यलाई । अब भने मेरो धैर्यको बाँध‚ समयको कारण चर्कन थाल्यो । “मलाई थाहा छ‚ चिसो समय छ । समय पनि निकै भैसकेको छ । म अब धेरै समय लिन्न । तर पनि मैले केही कुरा राख्नै पर्ने हुन्छ” भन्न थालेपछि चर्किसकेको धैर्यको बाँधले थेग्ला जस्तो लाग्न छोड्यो । कार्यक्रम सकिएपछि पुरस्कृत र सम्मानितहरुलाई नमस्कार गरेर बधाई दिने अनि आयोजकहरुलाई भेटेरै मात्र विदा हुने इच्छा थियो । तर‚ संभव भएन । सँगैको साथीलाई कोट्याएँ र भने “धैर्यको बाँध त फुट्यो नि सर …। म त जान्छु अब ।” “म पनि जाने” । उहाँ पनि उठ्नु भयो । हामी सँगै निस्कियौँ कार्यक्रमस्थलबाट । घर पुगेपछि आयोजक मित्रलाई मेसेज लेखेँ “सर पछि भेट हुन सकेन‚ माफ पाउँ । धैर्यको बाँध त फुट्यो नि सर…।”

०००
२०८१ मंसिर ३० गते
काठमाडाैं