नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

चोक्टा खान गएकी बुढी झोलमा डुबेर मरी भन्ने नेपाली उखान त्यसै चर्चित भएको होइन । यसको अन्तर्यमा धेरै रहस्यहरू लुकेका छन् । मुख्य कुरा हरेक प्राणी झोलबाट तयार हुन्छ । मान्छे झोलबाटै तयार हुन्छ । नौ महिनासम्म झोलमा नै डुबेर पनि जन्मनासाथ इनर्जीको लागि झोल नै पिउन खोज्छ । मर्न गाह्रो हुँदा झोल पिउन खोज्छ र अन्त्यमा झोल नै पिएर मर्छ । झोलले चिता पखालपुखुल गरेर बिसर्जन गरिन्छ र आत्माको शान्तिका लागि झोलले नै तर्पण दिने चलन हाम्रो समाज संस्कारले स्वीकार्छ भनेपछि झोल चोक्टाभन्दा अनमोल साबित भएन त ?

हरेक प्राणीको प्राण धान्ने काम झोलले नै गर्छ र मृतात्माको तृप्तिका लागि पनि झोल नै अगाडि सारिन्छ । मानव जीवित छउँन्जेल झोलका खातिर मरिहत्ते गर्छ । मेलम्चीको झोल काठमाडौँमा ल्याउन र धरानका जनतालाई पिउने झोलको व्यवस्था गर्न तत्क्षेत्रका नेताहरू रातदिन नभनी लागिपरेका छन् । दाँत माझ्‌न, मुख धुन होस् या सूची हुन वा सिङ्गो कद पखाल्न झोल अति आवश्यक मानिन्छ । कन्यादान दिन होस् या सूर्यार्ध दिन वा जप, तप, ध्यान, झोलबाट सुरु र झोलबाटै अन्त्य हुन्छ ।

खेतीपाती, हराभरा, शीतल स्वास्थ्य हरेक कुरा झोलबाट मात्रै सम्भव हुन्छ । झोल हालेको तिउन खाएर बचाइमा लीउन अलगाउनु पर्छ । नाक, आँखा, मुखमा झोलको तलाउ हुन्छ र नै आवश्यक पर्दा बर्सिने गर्छ । मान्छे/प्राणीको मन चित्त दुख्यो भने देहमा झोलको सधैँ बाढी आइरहन्छ । मानव शरीरको सत्तरी प्रतिशत अंशमा झोलकै हालीमुहाली हुन्छ । त्यसैले होला मान्छे झोल भनेपछि भुतुक्क हुन्छ ।

पृथ्वीमा चार भागको तीन भाग झोल हुन्छ । झोलका मामलामा ब्राजिल पछि नेपाल दोस्रो धनी देशमा दरिएको छ । संसारमा झोल नहुँदो होला त प्राणीको अस्तित्व नै भाँडभैलो भएर भँड्खालामा पर्ने थियो । त्यसैले माम हाममा पनि झोल, हरेक काममा पनि झोल भएपछि प्राणी, बन, जङ्गल जमिनका लागि झोल अनमोल भएन त ?

किलकिलेमा खुराकले पाइलो सार्न गारो मान्यो भने झोलकै मद्दतले ठेल्नु पर्छ । शरीरको बाहिरबाट खलखल्ती पसिना बग्दा झोलको मोल तिरेर भए पनि पानी पिएर आनन्दको अनुभूति गर्छौ । झोलकै मद्दतबाट प्राणी पैदा हुन्छ । झोल नभए सिरक सिरानेको खोल पनि सफा हुँदैन भने झोल नपिइ मान्छे कसरी सफा हुन्छ त ? बडेमानका जहाजदेखि साना मट्याङ्ग्रा पाङ्ग्राहरू गुड्दैनन् । इन्धन पिपासु सुविधाका साधनहरू झोल नभए पाइलै सार्दैनन्, सासै फेर्दैनन् । खाडी मुलुक अरेबियन कन्ट्रीहरू झोलको बाडी बगाएर बेचेर विश्व जगत्‌को द्रव्य धमाधम आफूतिर खैचिरहेका छन् ।

सुद्र, छुद्र जातिहरूको कुनै पनि धर्म कर्ममा कोदोको झोल अनमोल मानिन्छ । नेवार समुदायले म्हः पूजामा कोदोको झोल अनिवार्य नै ग्रहण गर्ने गर्छन् । एक चोटि नेवार्नी नानीसँग भाइटिका लगाउनु पर्ने अवस्था आइलाग्दा म उपाध्याय ब्राह्मणलाई घाँटी समाएर पशुलाई झैं जबर्जस्ती पिलाइदिन खोजेका थिए मैले दलका नेताले जस्तै विद्रोह गरेँ । मैले धर्म छाड्न सकिनँ । यस्ता लोक्कल झोलहरू नेपाली सुरक्षाकर्मीले फेला पारेभने सोझै खाल्डामा खन्याउँछन् । पोख्नु, नष्ट गर्नु एक किसिमको संहारेपन हो । प्रगतिका लागि संहार हानिकारक नै मान्नुपर्छ । आफ्‌नो देशको उत्पादनलाई संरक्षण श्रीवृद्धि गर्नुको सट्टा पोखेर पौरख देखाउनु राष्ट्रहित विपरीत कर्म हो । जतन, जगेर्ना, उन्नति प्रगतिका लागि झोल पिएर भएपनि मुन्टो टेकेर लागिपर्नु पर्छ । नेपाल सरकार झोल पिउन प्रेरित गर्छ तर उल्लेख्य उत्पादनका लागि उदास उदास छ । नेपाली आदिवासी जनजाति हुँ भन्न रुचाउनेहरू नानाभाँतीका झोल पिउन पाउँदा आफूलाई अचाक्ली नै भाग्यमानी ठान्छन् ।

विशिष्ट व्यक्तिलाई झोलले सम्मान नगर्ने देशै छैनन् । ठूला ठूला भोज भतेरमा महँगा महँगा झोलको व्यवस्था गर्नेले आफूलाई निकै ठूलो ठान्छ । छातीबाट अमृतका सहश्र धारा चुसाएर नै महिलालाई आमाको उपाधि मिलेको हो । फुस्रो झुसे पुरुषको जतिसुकै चौडा छाती भएपनि त्यो सम्भव हुँदैन । त्यसैले झोलको महत्त्व महिमा अपराम्पार र दिलदार छ ।

झोल नभए बत्ती बल्दैन । घुँडा, मांशपेशी चल्दैन । फल फल्दैन । झोल नभए आँखाको गेडो घुम्दैन । जिब्रो चल्दैन । बोट विरुवालाई झोल नपुगे फूल फुल्दैन । झोल नभए कसैकसैको सिंगो ज्यान र हात खुट्टै चल्दैन । झोल नभए अक्षर नै अलप हुन्छ । कालो, निलो, सेतो, हरियो, पहेलो रङ्गीविरङ्गी झोलका कारणले नै कलम र कोकको अस्तित्व रहेको छ । इन्जेक्सन झोल नभए खोल मात्रै हुन्छ । झोल नभए खोला धारा, कुवाको कल्पनै गर्न सकिँदैन । महासागर त झोलको खानी नै हो । माछा लगायत जलचरको जन्म, घरजम, बासस्थान झोल नभए सम्भवै हुँदैन । मान्छेलाई सारै, पिर पर्दा वा हर्षले हुरुक्क फुरुक्क हुँदा आँखाबाट झोल बर्सिने गर्छ । मुख, जिब्रामा हरदम झोल नभए मान्छेले बोल्न निल्न नै सक्दैन । हामीले हाम्रा शरीरमा हुलेका हलुका गरौँ झोलहरू पसिनाको रूपमा बाहिरिने छुट्टाछुट्टै खोल हुन्छ र नै प्राणी स्वस्थ रहन सम्भव भएको भनौ न त्यसैले अन्तरात्मालाई साक्षी राखेर सोचौँ हाम्रो अनमोल जिन्दगी साँच्चै झोलै झोलले भरिएको झोले जिन्दगी होइन त ?

झोल पिउँदै पिउँदै भएपनि हर्दम झोला बोकेर कर्म क्षेत्रमा लाग्नुपर्छ बस्तुहरू राख्न मिल्ने जस्तोसुकै टोकरीलाई पनि झोला भन्ने चलन छ । मोबाइल, मेमोरी कार्ड, पेन ड्राइभ, सुटकेश, दराज झोलाकै विकसित रूप मानौ । अझ रेलगाडी, हवाइजहाज, बस, झोलजहाज (पानी जहाज) पनि मान्छे र समान ढुवानी गर्ने अत्याधुनिक झोलाहरू हुन् । यस्ता झोला भित्र टन्न मानव, प्राणी र अनेक थरी वस्तुहरू कोचेर, यताका मान्छे उता उताका मान्छे यता गरेर मान्छेले मनग्गे आम्दानी गरिरहेको छ । पर्स, थैली, कुन्तुर, बाकस झोलाका आदि रुपहरू हुन् । पाठेघर जस्तो झोला र झोलमा बसेर प्राणीले प्राण धारण गर्छ । सुन्तला र सुनका तोला अनि नुनका किला बोक्नलाई पनि झोला अनिवार्य नै होला । फागुका बेलामा रङरोगनका लोला, माछा मारेर बोक्नलाई झोला भिरेर हिँड्छन् खोला खोला । गिट्ठा भ्याकुर, अम्बा, अण्डा, सागसब्जी बोक्नलाई पनि झोला अति नै खाँचो होला भने पछि बुझौँ मानव चोलामा झोला कति खाँचो पर्छ होला ?

टुकुटुकु हिँड्न थालेदेखिको झोलाले अझै छोडेको छैन भनेपछि झोलले छोड्ने त कुरै भएन । सानो छउन्जेल झोलामा किताब कापी च्यापेर हिडिन्छ भने बुढेसकालमा ओखती मलम बोकेर हिँड्नुपर्छ । तन्नेरी वयमा घर जम गर्ने साथीको खोजीमा गोजीमा नअटेका अर्जेन्ट लभ लेटर झोलाभरी बोकेर नाक ठाडो पार्दै हिँड्नुको आनन्दै अर्कै भनेपछि नमरी स्वर्ग कहाँ देखिन्छ र ?

गोठाले खेताले जिन्दगीमा झोलाले छोड्दै छोड्दैन थियो भने बृद्धावस्थामा वृद्धाश्रमको बास छँदा पनि लगौंटी लुगा, फेरुवा, फेटा, अनमोल, ओखतीदेखि सिटामोल नक्कली दाँत र कपालको कलर जगेर्ना गर्न पनि झोला र झोल अनमोल साबित भएको छ । यसो गम खाएर सोचविचार गरौँ त महादेवको कमन्डलु र शिवका जटाबाट निस्किएको बाछिटा पनि झोला र झोलकै पृथक् रूप होइन र ?

बालकका आँखाको झोल बन्द गर्न आनन्द दिन झोलामा झुलाउँदै झुल्लरीको भाकामा लोहोरी गीत गाउने चलन पुरानै पुस्ताका पालाको हो । महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ धर्मशास्त्रहरू सुरक्षित राख्न झोला अनिवार्य मानिन्छ । कानचिरा जोगीहरू रातभरी फेरी लगाएर सत्रथरी दानमान सङ्कलन गर्न अधिक गोजिवेष्ठित झोला भिरेर हिँड्छन् । थरीथरीका झोल र झोला निर्माण गर्नु आआफ्‌नो कला हो ।

उदेकलाग्दा झोल र झोलाका परिकल्पनाकारलाई प्रबल गोरखा दक्षिणबाहु सम्मान पनि न्यून हुन्छ तर नेपालमा सिप पौरखको सम्मान भन्दा पनि आफ्‌नालाई विभूषित गर्ने अपाच्य रीतिथिति बाँधिएको छ जुन असल साधक, श्रमिक र कलाको ठाडो उपहास ठहर्छ । जे भएपनि पापी पेट भर्नलाई नानाभातीका झोल पिउँदै अनेकथरीका झोला बोक्दै जिउँदो पौरखी भएको भानमा रमाउनै पर्छ । नेपाल सिंगो देश नै झोला बोकेर अलख निरन्जन भिक्षांदेहि फलाकी रहँदा एउटा स्वाभिमान नेपालीको शिर निहुरिनु अस्वभाविक हो त ? अभिभावकले नै भाग्न सिकाउँछ भने भावी पुस्तामा मगन्ते स्वभाव सल्किहाल्छ नि ।

गोपाल योन्जनको राष्ट्रगानले त भन्छ नि-

यहाँ कथनी र करनीमा फरक छ । त्यसैले पटक्कै चित्त बुझ्‌दैन र झोल पिउँदै झोला र झोलको बयान विस्तारमा बताउँदै छु ।

झोल दुई थरिका हुन्छन् । कडा झोल र नरम झोल । कडा झोलले झुलाउँछ, चक्कर ठक्कर लगाउँछ र लडाउँछ भने नरम झोलले आनन्दको अनुभूति गराउँछ । पवित्र देहका लागि कडा कर्कस झोलभन्दा नरम झोल अनमोल मानिन्छ तर मोल, मूल्य कडाको भन्दा नरमको कम । मानव समाजमा पनि जो होचो उसका मुखमा घोचो व्याप्त र व्यापक छ । दाँत छउन्जेल बडेबडे चोक्टा लुछेर उदररुपी झोलामा हाल्यो अनि दाँत र आँतले बिदा मागेपछि झोलै झोल पिउँदै जिन्दगीलाई ज्यादै माया गरिन्छ । उमेरको ओरालीसँगै कोरलीसँग खेल्ने इत्रिने मित्रिने दिनले पनि बाइबाइ भनिसकेको हुन्छ । दबाइका झोल र चोक्टा झोलामा टन्न बोकेर खोलेको खेलो र झोल पिउँदै जिन्दगी जिउँदा आफूलाई जिउँदै भएको भान पनि भइरहन्छ । अत्यन्त सुगम जिन्दगी खातिर नेताको पछि लाग्ने परिपाटी इमन्दार चाकरीबाज कार्यकर्तालाई झोले भन्ने चलन पुरानै हो । पर्चा पम्प्लेट गोप्य कागजपत्रहरू झोलेकै झोलामा सुरक्षित हुन्छ ।

झोलै झोल झोलामा बोकेर झोल पिउँदै विपक्षीलाई कुटुकुटु टोकेर, टेकेर, ठोकेर, खोकेर, नचाहिँदो बकेर सोझा सिदा जनतामा भ्रम छरेर भाँडभैलो मच्चाउन पनि झोल कारक मानिन्छ । वास्तवमा झोले जिन्दगी परनिर्भरताका लागि ज्यादै सहज, सरल र उत्तम मानिन्छ तर के गर्नु झोल र झोलाले नछोड्दै खोलामा पुगिन्छ होला भन्ने पिरलोले पलपल पोली रहन्छ ।