नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

पुण्य कार्की :

मेरो हृदयमा अड्डा जमाएका एक कवि छन्, जसले फेसबुकलाई फँसबुकको संज्ञा दिएका छन् र त्यो संज्ञा अचेल मलाई औधि मन पर्न थालेको छ । आज उनको त्यस मतमा सोरैआना समर्थन जनाउन यो कलम उचाल्दैछु । तपाईंलाई थाहा छँदैछ, बुकको जुग आरम्भ भएपछि कोर्सबुक, पर्सबुक, नोटबुक, भोटबुक, टेक्स्टबुक, गाइडबुक, गेसपेपरबुक, स्टडीबुक, रिफरेन्सबुक आदित्यादि किसिमका बुकहरूको आविष्कार भयो । अँध्यारो युगमा निरक्षरी चोला गुजारा गरिरहेको मनुख्खेलाई बुककै हुकले तानेर अचेतनाको दलदलबाट चेतनको स्वणर्शिखर टेकायो । ज्ञानको झल्झलाकार ज्योति देखायो । अनेकन बुकको व्याप्ति शृङखलामा जुके ब्रोले खोई कुन बुद्धि लाएर हो, विना कागजको, विना मसीको, विना कलमको, विना इलमको बुक निकाली दिए, जसको नाम छ फेसबुक ।

फेसबुकलाई ठेट नेपालीमा मुहार-पुस्तिका, अनुहार-पुस्तिका, चेहेरा-पुस्तिका, थोपडा-पुस्तिका जे नामकरण गर्दा पनि हुन्छ । सायद सुरुमा फेसको यानेकी अनुहारको फोटो लोड गर्ने हेतुले यो पुस्तिका आविष्कार भएको हुनुपर्छ । त्यसैले त यसका प्रणेताले यो चिजको नाम फेसबुक राखे होलान् । तर, अहिले फेसलाई भन्दा केसलाई बढी महत्व दिने जमाना छ । फेस त प्रकृतिको बनावट हो, सिँगारपटारको रंगरोगनले थोरै चमक-धमक थप्न सकिएला । यसको मुल संरचनामा आमूल परिवर्तन गर्न किमार्थ सकिँदैन । तर, केसको कुरा अर्कै छ, यसको छँटाइ, कटाइ र जुल्फी लर्काइको ढाँचाले यसमा खालखालको बान्की झिक्न सकिन्छ । नाथे केसलाई खालखालको खान्की टकार्न सकिन्छ । तेलदेखि जेलसम्म, चिम्टी-बिन्दीदेखि रङ-रङका मेहन्दीले कपाल सजाएर यो बुकमा सजाएको देख्ता अचेल फेसबुक केशबुक भएको हो कि भन्ने आभास हुन्छ ।

हुन त फेसको शिरोभाग केसै हो; जुल्फी, टुप्पी, चुल्ठो, जटा, जगटासम्मको विज्ञापन यसमा आउनु स्वभाविकै छ । केसपाशमात्र किन शरीरका कनै पनि अवयव यसमा सजाउनमा खातिर राख्छ मानिस । मृगनयनी लोचनदेखि बारुले कम्मरसम्मका फोटो यसको भित्ता टाँगिने गर्छ । अहिलेको वैश्य युगिन बजारले नारी या पुरुषका शरीरलाई टुक्राटुक्रा पारेर वस्तुको विज्ञापनमा चोकबजारमा मात्रै टाँगेको छैन कि फेसबुक त आफ्नै शरीर र छालाको विज्ञापनमा कामयावी साधनै बनेको छ । सुकोमल सुडौला शरीरका अङ्गप्रत्यङ्गहरू आँखा, ओठ, नितम्ब, वक्षस्थल, कम्मर, छाती, दन्त लहरका बान्कीहरू फेसबुकमा बग्रेल्ती पढ्न पाइन्छ । तर, अहिले तपाईं देखिराख्नु भएको छ, फेसलाई छोडेर मान्छे लौका, गट्टा, काँक्रा, फर्सी, घिरौँला, मुला, गाँजर, चिचिण्डा र कुभिण्डासम्मका फोटाहरू यस बुकमा सजाउन थालेको छ ।

एउटाले “कौसीको फर्सी” भनेर सानो सानो गट्टाको चित्र पोस्ट्यायो, अर्कीले आफ्नो त कोठेबारीमा “तीन हातको लौका फल्यो” भन्दै डेढ हात उफ्रेर सिर्फ डेढ बित्ताको लौकाको फोटो पोस्ट्याइन् । सेलफोन भित्रै छ जादूगरी क्यामेरा । यसलाई न कोडाक रिल लोड गर्नुपर्छ, न फोटो धुलाउन कलरल्याव कुद्नु पर्छ । बाना मिलाएर खिच्यो भने तीन बित्ताको लौकालाई तीन हात होइन पाँच हात पनि बनाइदिन्छ यसले । दुनियाँका आँखालाई सजिलै छारो हाल्न सफल छ अहिलेको प्रविधि ।

जसले जे भनून्, पाखण्डको अखण्ड किर्तन गाउने थाले पनि यही फेसबुक भएको छ । सृजनको कुञ्ज पनि फेसबुक बनेको छ, विध्वंस र विकृतिको पुञ्ज पनि फेसबुक भएको छ । आफ्नो पौरखको पोज बजार्ने ठाउँ पनि यही फेसबुक भएको छ । गति र गवेषणाको खोज उतार्ने थलो पनि यही फेसबुक बनेको छ ।

विश्वविद्यालयको दीक्षान्तमा पहिरेको कालो गाउनदेखि साउनका हरिया चुरा, हरिया पोते, हरिया सारी, त्यसमा सजिएका नौरङ्गी नारीहरूका फोटाहरू यसकै वालमा पढ्न पाइन्छ । कस्तो बुक निकाल्यो, निकाल्यो जुके ब्रोले, यो बुक पढ्नलाई अक्षर चिन्नैपर्दैन । जसले पनि फोटो पढिदिन सक्छ, आफ्नो मनमष्तिस्कबाट आफूलाई पायक पर्ने गरी अर्थ झिकिदिन सक्छ ।

कुनै पोल्टी फार्मरले कुखुराको खोर टालेको फोटो पनि हालेकै छ । कुनै कुँडादान (डस्टविन) मा मरेको मुसो फालेको फोटो पनि डालेकै छ । सदियौँदेखि कोदो मकैको खान्कीले आफ्नो खुट्टामा उभिएको मुलुक अहिले अर्को देशको सेतो चामल बेसाएर खाने भाते बनेको छ । कथित आजका भातेहरू “कोदाको ढिँडो रोटी खाँदै गरेको अवस्था” भन्दै ढिँडो-रोटीको गाँस मुखमा पुर्‍याएको दृश्य पनि फेसबुकमै हालेको छ । छेरपाटे लागेर चर्पी कुदेको दृश्यलाई “कोदाले करामत गरेको अवस्था” भन्दै यसैमा पोस्ट्याएको छ । बाउआमाले वाल्यकालमा खुवाएको कोदे-लिटाको लेउ अझै आमाशयमा माम्री परेर बसेको होला ? तर, त्यो मनुवा हेर्दाहेर्दै नम्बरी जाउले, भाते चामले बनिसक्यो । आडम्बरी जनका लागि आडम्बर बखान्ने आखडै बन्यो फेसबुक ।

फेसबुकमा “अवस्था”पनि कति हुन् कति । अवस्थाका फोटापनि कति हुन् कति । कन्तीमा सिठन भुटेको अवस्था पनि देखाएकै छ, त्योसित दारुको भुुटुन भुँडीमा हुलेको पनि देखाएकै छ । वर्फी चुसेको फोटो पनि हालेकै छ । छुर्पी चबाको फोटो पनि हालेकै छ । सादीसुदा स्वयम्वरको फोटो पनि यसैमा आउँछ । शेष जीवन समाप्तिमा सुनपानी पियाएको फोटो पनि यहीँ छ । जोई घिसारेको अवस्थादेखि पोइ लछारेको अवस्थासम्म फेसबुककै वालमा दर्शन पाइन्छ । हुँदाहुँदा बाउको सराददेखि अदालतको फिरादसम्मका दृश्य यसकै भित्तामा छाउँछन् । गाडी किनेको कुरादेखि साडी किनेको फोटोसम्म, जुम्रा टिपेको कुरादेखि झुम्रा भिरेको दृश्यसम्म, सत्यनारायणको कीर्तनदेखि सासूबुहारीको टिकटके नर्तनसम्म यसकै आँगन र मझेरीमा देख्न पाइन्छ । यसको महिमा अपरम्पार छ ।

नव-यौवनाको विवाहदेखि पण्डितजीको नवाह वाचनसम्म फेसबुकमा हेर्न पाइन्छ । बाहुन बाजेलाई गरेको सिदा दानदेखि पास्नी, छेवर, जन्म, जन्मोत्सव, न्वारन, ब्रतबन्ध र मृत्यु सबैसबै संस्कार संस्कृति फेसबुकमै दर्शन गर्न सकिन्छ । आमाको भँुडीबाट बच्चो धर्तीमा राम्रोसित ओर्लिन पाएको हुन्न, ऊ फेसबुकमै भाइरल भैसक्छ । आलुबाजेदेखि भेलुबाजेसम्म, बँड्कुलीवालीदेखि तरकारी वालीसम्मलाई भाइरल गराउने फेसबुकै हो । हुँदाहुँदा एउटा मनुवाले त लाससित सेल्फी खिचेर फेसबुकमा पोस्ट्यायो । आडम्बर र अहङ्कार देखाउने डबली पनि यही । सृजन-सरिताको मनमोहक चौतारी पनि यही । यसको महिमागान गाइनसक्नु छ । यसले पस्केको व्यञ्जन-विविधा खाएर खाइनसक्नु छ ।

प्रिय कविज्यूको शब्द सापटी लिएर भन्दा यो चिज थोरै फेसबुक धेरै फँसबुक बन्दै गएको छ आजभोलि । अर्थात् यसको लतमा मान्छे यसरी फँस्तैछ, एक तथ्याङ्कले देखाएको छ- मानिसको करिवकरिव वीस प्रतिशत समय यसको गहिरो लतले खाइदिन थालेको छ । मनोवैज्ञानिकहरू यसलाई डरलाग्दो संकेतको रुपमा विश्लेषण गर्दछन् । समाज र व्यक्तिको जीवनमा यसले ल्याएका मनोदैहिक र मनोसामाजिक समस्याहरू निश्चयनै सुखद् छैनन् । तथापि प्रविधिले फड्को हानेको सन्धिकालमा उभिएका छाँै हामी । यसको आवश्यकता र उपयोगितालाई विल्कुल नकार्न पनि सक्तैनाँै ।

वयस्य, वृद्ध, बाल, बनिता सबै सबैलाई यसले आफ्नो अँगालोमा बेरिसकेको छ । आफ्नो घरायसी कामधन्दा एकातिर छ, फेसबुकमा झुण्डेपछि मरेकाटे सेलफोनको स्क्रीनबाट आँँखा अन्त लग्ने होइनन् । तिहुन ओइरेर चुलामा बसेकी गृहिणी हुन् या सामान तौलिन तुलामा बसेको तुलाधर होस्, न तिहुन डढेको कुरा थाहा हुन्छ, न ग्राहक उडेको कुरा थाहा हुन्छ । फेसबुकमा को फँसेको छैन र ? हाकिमदेखि कारिन्दासम्म, नेतादेखि कार्यकर्तासम्म, विद्वानदेखि मूर्खसम्म, शिक्षकदेखि विद्यार्थीसम्म, बाजेदेखि नातिसम्म सबै सबै यसको लतबाट कोही काहीँ चोखो छैन ।

मैले चिनेको एक युवाले फेसबुकमै फँसेर कुनै केटीसित पिरती गाँस्यो । फेसबुकबाटै प्रेमालापका लागि आवश्यक डेटिङ फेटिङ के के जाति सबै गर्न भ्यायो । आखिर विवाहपनि फेसबुकबाटै भयो । दाइजो लेनदेनापनि भयो । विवाहपछि सँगै बाँच्ने सँगै मर्ने बाचा कसम गरी एकठाउँ बस्न थाले । सँगै दाम्पत्य जीवन बिताएको तीन महिनापनि भएको थिएन । उनीहरूका वीच गहिरो खटपट सुरु भयो । उनीहरूको तनावको मूल कारण थियो- उनीहरू दुवै बेरोजगार थिए । आय-आर्जनको कुनै गतिलो स्रोत थिएन । श्रीमतीलाई कोठैमा छोडेर ऊ विदेश हान्नियो । केटी तीन महिनापनि केटाको सत्मा अड्न सकिन । फेसबुकमै उसको लाइन कुनै अरु दुईचारथान युवा थिए । उसले फेसबुकबाटै अर्को केटासित विवाह गरी, त्यसको सूचना फेसबुकबाटै पहिलो लोग्नेलाई पठाई, यसरी फेसबुकले गराएको विवाह फेसबुकमै अन्त्य भयो ।

विवाह र पारपाचुकेको कुरामात्र किन ? एकाथरि मानिस जो राजनीतिको रसमा चुर्लुम्म डुबेका हुन्छन् उनीहरू गठबन्धनको सिजन छ, फेसबुकमै सांसद तानतुन  पार्छन्, अंक गणितीय जोड घटाउ मिलाउँछन् चलिराखेको सरकार फेसबुकमै गिराउँछन्, ढलाउछन्, आपतकालीन सभा बोलाउछन् । नयाँ सरकार बनाउछन् । शपथ खिलाउँछन् । मन्त्रालय र मन्त्री पदको भागवण्डा पनि आफ्नो मनमाफिक बाँडिभ्याउँछन् । सरकार गिराउनेदेखि बनाउनेसम्मका खेल फेसबुकमै सम्पन्न भैसक्छ । मनका लड्डु खाने रिकापी भएको छ फेसबुक आजभोलि ।

कतै पढेको छु, दैनिक पाँचसय मिलियन मनुवाले फेसबुक हेर्छन् चलाउँछन् अरे । सबैले यसको दुरुपयोगकै गरेका छन्, त्यो पनि होइन । यसले सूचना सम्प्रेषणको दुनियाँलाई अत्यन्त चुस्त बनाइदिएको छ, व्यक्ति-व्यक्तिलाई आफ्नो कुरा प्रकाशित गर्न एउटा मञ्च या चौतारी दिएको छ । वर्षाैंदेखि  हराएका आफन्तहरू, साथीहरू भेटिएका छन् यहाँ । आफ्नो सीप, कला, सृजना र चेतनाको अभूतपूर्व प्रशारण भएको छ । यसका उपादेयता र फाइदाहरू पनि त्यत्तिकै छन् सदुपयोग गर्न सक्ता । तर, मानिस यस्तो भयो- नपाउनेले केरा पायो, बोक्रैसँग खायोको उखानसँग ठ्याक्कै मिल्ने खालको भयो ।

यसको सदुपयोगमा भन्दा घोर दुरुपयोगमा रुचि र रस जागेको देखिन्छ । दिन परदिन यसको एडिक्ट पो भयो मानिस । यसमा यसरी फँस्यो- भोक तिर्खा बिर्स्याे  । निद्रा बिर्स्याे। जीवनको महामुद्रा बिर्स्याे । रक्सी, गाँजा, चुरोटको अम्मल भन्दा चर्को अम्मलको रुपमा आएको छ यसको अम्मल । त्यसै विश्व स्वास्थ्य संगठनले स्क्रीन एडिक्टको नयाँ परिभाषा रच्छ ?

कुनै पनि अम्मल या लतले देखिने या नदेखिने रुपमा समय, सम्पत्ति र स्वास्थ्यको वर्वादी गर्दछ । नजानिँदो रुपमा यसले पनि जीवनका यी तीनै तत्वलाई दख्खल गर्दोछ । तर, एक्काइसौँ शदीको मनुख्खे अरुकै नक्कल गर्दोछ ।
आफ्नै स्व-अस्तित्वको स्वादमा बाँच्नुपर्ने मानिस फेसबुकमा अरुले गर्ने लाइक, कमेन्ट र भ्यूज गनेर बाँच्ने निरीह प्राणीको दर्जामा ओर्लिएका छम् हामी । यो कुरा दुःखद छ ।

मैले फेसबुके अमल्चीहरूलाई एउटा चोर औँलो तेर्स्याएर निन्दा बोलिरहेको बखत बाँकी चार ओटा औँला मतिरै कुप्रो परेर कुरीकुरी गरिरहेका छन् । मपनि तिनै अमल्चीको लाममा कतै उभिएर यसको क्षमा-प्रार्थना लेखिरहेको छु । म पानी माथिको ओबानो बन्नु पनि परेको छैन । आफैँ त चुपिचल्ल भिजी नै सकेको छु । आफैँ सामिष छु भने के निरामिषको गीत गाउनु ? तथापि मानिस यस्तो प्राणी हो, जो आफ्नो आङको भैसी देख्तैन । तर, अरुको आङको जुम्रो त के सुलसुलेको पुच्छर पनि सजिलै देख्नसक्छ ।

मार्क जुकेरवर्गले यो किताबलाई किन फेसबुक भनेछन्, फँसबुक भनेका भए यो मध्यरातमा फँसफँस निदाइ पो हाल्थेँ कि ?

०००
उदयपुर