नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

रूद्र खरेल :

तपाईंलाई लाग्ला-साहित्यको जाँडसँग गोरु बेचेको साइनो छैन । साहित्य जस्तो शुद्ध र परमपवित्र जिनिसमा कताबाट जाँड मिसिन आयो ? यस्तो जिज्ञासा उठ्नु स्वाभाविक हो । मलाई भन्नुहुन्छ भने त्यस्तो पटक्कै लाग्दैन । जाँड भनेको सार्वभौमिक चीज हो । यो चीज हाम्रो देशमा जनतामा सार्वभौमिकता आउनु अघिदेखि नै थियो । मौलिक हकलाई धर्म, वर्ण र लिङ्गनिरपेक्ष बनाउनमा समेत जाँडको ठूलो हात थियो । संविधानका यी उच्च आदर्शहरू जाँडबाटै लिइएका थिए । प्रजातन्त्र, मानवहक र कानूनको राजको कल्पना शून्यमा उभिएर गरिदैन, जाँडमा उभिएर गरिन्छ । जाँडमा कानून र कानूनमा जाँड भए जस्तै साहित्यमा जाँड र जाँडमा साहित्य हुन्छ । दुवैले लोकलाई आनन्दित तुल्याउँछन् । दुवैको उद्देश्य एउटै हो, दुवै अविनाशी र शाश्वत छन् । झूटो नरदेह जस्ता बिनावित्थाका कुरा यी होइनन् । यी त ब्रम्हाजत्तिकै सत्य छन् । अझ भन्ने हो भने ‘ब्रम्हानन्द स्वाद-सहोदर’ हुन् ।

एउटै भगवान्‌का अनेकौं औतारी नाम भएझै सर्वव्यापी जाँडका पनि अनेक नाम छन् । नरसिङ ट्वाक, जङ्गबहादुर जस्ता यसका थुप्रै नामहरूले अब जनमानसबाट बिदा लिइसके । अचेल कतै यसलाई बिजुलीपानी भनिन्छ त कतै चिसो चिया । सिरकले बाहिरबाट तताउने तर यसले चाहिं भित्रैदेखि तताउने भएकाले यसलाई ‘उल्टो सिरक’ भनेर न्वारान गरेको पनि पाइन्छ । दुरुपानी, खोयाबिर्के, झम्केझोल वाहुनपोको र टिन्चु जस्ता यसका अनेक प्रान्तीय स्तरका नाम छन् । कतै अल्लाह, कतै गड र कतै ईश्वर भनेझै यस सर्वव्यापी पदार्थका अनेक नामहरू छन् । नामको विविधताले केही फरक पार्दैन । यसले धर्म, वर्ण, लिङ्ग, जातजाति र आस्थाका आधारमा भेदभाव नगरी मानव मात्रलाई ‘सुमति’ दिएको छ । महात्मा गान्धी ठिक भन्छन :
ईश्वर अल्लाह एक ही नाम सवको सुमति दे भगवान् ।

जाँडमा साहित्यको र साहित्यमा जाँडको अविच्छिन्न चर्चा छ । महामा मध्यम वर्गीय वद्धिजीवीहरूका साहित्य सम्बन्धी साँझपख भट्टीचर्चा यसै परम्पराकाे कड़ी हो । जाँडले साहित्य जन्माएको उदाहरण छ्यासछ्यास्ती छन । त्यति मात्र हाइन, कहिले कहिले साहित्यले पनि जाँड जन्माउँछ । यसलाई हामी सरल भाषामा भन्दा ‘जाँड जन्माउन’ नभनेर ‘जाँड पार्न’ भन्दछौं । यस्ता जाँड खाेयाविर्केभन्दा पनि नसालु हुन्छ । वास्तवमा यो जाँड बिमारीको माड जस्तो गुनिलाे नभएर गलाको गाँड जस्तो समाजको भाँड बन्छ । आफू उभिएको ठाउँ र उद्देश्यको हेक्का नराखी अनुप्रास शब्दको साथै पुङ न पुच्छरका उपमाका भरमा साहित्यकारले विरोधाभास र अन्याेलका मर्चा हालेर बनाएको जाँड निम्नकोटिको साहित्यिक जाँड हो ।

चाहे जाँडको साहित्य होस्, चाहे साहित्यको जाँड होस्, दुवैको चर्चा वेद र पुराणदेखि छ, बाइबल र कुरानदेखि छ । आजसम्म आइपुग्दा जाँडले कति साहित्य जन्मायो र साहित्यले कति जाँड जन्मायो खोजको विषय छ । कुन-कुन रचना जाँडले टिल्ल पर्दा कविले लेखेका हुन् ? तिनलाई सुँघेर पत्तो लगाउने काम घ्राणशक्ति तीव्र भएका विश्वविद्यालयका डाक्टर-पण्डितहरूको हो । ‘साहित्यकला-सृजनमा खोयाबिर्केको भूमिका’ जस्तो गहन विषय पी.एच.डी. को निम्ति अति उपयोगी छ । यस्ता विषयमा डाक्टरी लिने लाठेले हाम्रो समाजको वौद्धिक जमातलाई एक-दुई दशक होइन, पाँच दशक हाँक्छ ।

‘मृत्युले सबैलाई बराबरी पार्छ’ भन्ने शीर्षकको अंग्रेजी कविता पाठ्यपुस्तकमा पढेको थिएँ । आज म भन्छु- जाँडले सबैलाई बराबरी पार्छ । के नेता, के कार्यकर्ता, के राजा, के काजी-बडाकाजी, के कवि, के कलाकार, के महन्त, के पुरोहित, जाँडका अघि बराबर छन् । बाहिर बाहिर बडेमाका सिद्धान्त र आदर्श बझाएर हिंडने बुद्धिजीवीहरू धेरैजसो जाँडजीवी छन्, दुइटै पक्षले साँझपख एकै टेविलमा बसेर मितेरी भाव र हार्दिकताका साथ खोयाबिर्के चढाउँछन् । लाग्छ, सबै वर्गका मनुष्यका लागि ईश्वरले बनाएको जिउनार हो यो । मेरो आधुनिकताका प्रहरी मित्रहरू मतर्फ लाठी तेर्स्याउँदै भन्छन् :
हेर् घिउलाटा, आधुनिक जाँडको र उत्तर-आधुनिकतावादी साहित्यको गुण-स्तर हुन्छ तर वर्ग हुँदैन ।

उपभोक्ताको हक-हितसम्बन्धी कानून बनाएर साहित्य र जांडको गुणस्तर नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । उनीहरू मलाई भन्छन्- जोसुकैले साहित्य लेखोस्, जोसु‌कैले जाँड बनाओस् भन्ने चाहना हाम्रो होइन । हाम्रो इच्छा हो ठूल्ठूला विद्वान्हरूद्वारा साहित्य लेखियोस्, मुलुकका दुईचार जना धनाढ्य गरीवमाराहरूलाई जाँड बनाउने एकलौटी ठेक्का दिइयोस् । बाँकी जनताको काम जाँड पार्ने होइन, जाँड खाने हो । तँ पनि चाया परेका गाला र कचेरे आँखालाई रातो पार्छस् भने हामफालिहाल भैंसीको सितन र खोयाबिर्केमा । दुःखबाट मुक्ति दिने आधुनिक जगको इसामसीह यही हो । यही हो कृष्ण, रासलीला र रसलीला पनि यही हो। यो वाइवल, वेद र कुरानको निश्वर झोल हो । यो गौतम युद्धले भनेको महानिर्वाण हाे ।

स्वर्गमा बसेर पनि अमृत खाँदैन भने त्यो के देवता धरतीमा बसेर पनि जाँड खाँदैन भने त्यो के मानिस ? जाँडत्त्व नै मनुष्यत्त्वको पहिचान हो । मित्रहरू सजिलोसँग भन्छन- बाँच्नुको अर्थ जाँड खानु त हो नि। जाँडै खान पाइँदैन भने बाँच्नु पो किन ? भोटेकोसीको किनारमा उभिएर कुनै कवि यही भावनालाई कल्पनामा उतार्दै कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ,

भोटेकोसीमा पानी हैन, बगून जाँडका लहरहरू
ढुड्डा बनून् मासुको सेकुवा, पूरा हुन् मेरा रहरहरू ।

क्या भव्य कल्पना छ हो कि । तव न कवि । भोटेकोसीको पानीभित्रको विजुलीले चलेको टी. भी. को पर्दा, रेडियो, फोन, ट्रलीबस र भिडियो एक्सरे जस्ता कुरा कविका कल्पनामा आएको भए सायद त्यो कविता नै हुने थिएन उनीहरूको दृष्टिमा । काकाकुल जस्तो आकाशतिर मुख वाएर बसेका उपत्यकाको जलपिपासु टोल र बस्तीमा भोटेकोसी हुर्याउँदाको आह्लादित चित्र कविको मस्तिष्कमा आइदिएको भए, सायद त्यसलाई कल्पना नै मानिने थिएन । यो कल्पना जीवन र सिर्जनाविरोधी छ कविज्यू । प्लेटोले आफ्‌नो आदर्श गणराज्यमा कविलाई ठाउँ छैन भनेर तपाई जस्तालाई नै संकेत गरेको हो कि ।

हो, कति बाठा र धूर्त जँड्याहाका हकमा भन्ने हो भने जाँडले बिर्सिनसक्नु गुन पनि लगाएको छ । यसले कतिलाई मायापिर्ती बसाइदिएको छ त कतिलाई जागिर ख्वाइदिएको छ । कतिले भट्टीबाटै ठेक्का कुम्ल्याएका छन् त कतिले हेमानका ओहदा र मान-पदवी लुँड्याएका छन् । मुलुकको प्रशासन र राजनीतिको पनि अनौपचारिक अड्‌डा भट्टीपसल नै हो। औपचारिक अड्डामा त छाप र लेटरप्याड मात्र हुन्छ, कानूनी रीत र दस्तखत मात्र हुन्छ । लुँड्याउने कामको चाँजोपाँजो र शुभारम्भ भने भट्टीमै हुन्छ । यस सत्यलाई राम्रोसँग बुझ्न नसक्नेहरू केवल देशभित्रको जाँड देख्छन्, जाँडभित्रको देश देख्दैनन् । मेरा विचारमा त जाँडभित्रको देश नै वास्तविक देश हो । मित्रहरू, म आफू देशभित्रको जाँडको अंशियार होइन । जाँडभित्रको देशको नागरिक हुँ । तसर्थ, देश खोज्नुहुन्छ भने खोयाबिर्केमा खोज्नुहोस्, मलाई खोज्नुहुन्छ भने खोयाविर्केभित्रको देशमा खोज्नुहोस् ।

एक घ्याम्पो खोयाविर्क पारेर गरीब परिवारका चेलीबेटीहरूले दुःखजिलो हातमुख जोड्ने मेसो मिलाउन लागे भने के-के न भो भनेर पुलिस आइपुग्छ । उता सानमिगल, टुबोर्ग, आइसवर्ग र कार्ल्सवर्गले चाहिं महिलाहरूको उत्तेजक मुस्कानसँगै जाँडको स्वाद फिटेर दिनहुँ रेडियो-टेलिभिजनमा विज्ञापन पस्कन्छ । रसियाली ब्रान्डको मिर्नोभ भो‌द्का, फ्रान्सेली तथा बेलायती ह्विस्की र रमले नेपाली बजार पाएका छन् । यता गरीवका छोरी भने एक घ्याम्पो जाँड पारेबापत कडा सजायका भागी बनेका छन् । यसो किन ? यसो किन भने यो सवाल जाँडनियन्त्रणको होइन, जाँडको वजार नियन्त्रणको हो । घरैपिच्छे खोयाविर्के पार्ने हो भने देश र विदेशका अरबपति जाँडपतिहरूले आफ्‌नो करोडौ लिटर जाँड कहाँ बेच्ने ? जाँडका जब्बर जराहरू खोतलेर हेर्ने हो भने जाँडभित्रको देशको सरकार र सिङ्गो राज्यसंयन्त्रले कुन वर्गको स्वार्थमा आफ्‌नो उपस्थिति जनाउँदो रहेछ भन्ने कुरा छर्लङ्ग हुन्छ । देशभित्र र बाहिरका धन-कुबेर भट्टीवालाहरू मुलुकका खाँटी संचालक हुन् ।

मुलुकमा राजनीतिक उम्मेद्वारको हारजितको ठेक्कासमेत जाँडले लिन लागेको छ । सरकारको निर्माण र पतनमा जाँडको भूमिगत भूमिका देख्ता तपाईं-हामीले अचम्म मानेर जिब्रो टोक्नु पर्ने स्थिति छ । दलको नेता संसद् भवनलाई जाँडको पैसा बाँड्ने थलो स्वीकार्छ । त्यति मात्र होइन, ऊ जनतासँग मुख फोरेरै ‘जाँडको पैसा पाऊँ’ भनेर माग गर्दछ । नेतादेखि कार्यकर्तासम्म साँझपख टिल्ल हुन्छन् । सत्कार र सरकारी भतेरहरूमा जाँडको खर्च कहालीलाग्दो छ । राज्य-जाँडमा चुर्लुम्म डुबेका छन् । संचालनका ठेकेदार, चोपदार, सुबेदार र हवल्दारसम्म मुलुकमा मोटरकार मात्र होइन, साहित्यकार-पत्रकारसमेत डिजेल र पेट्रोलले चलेका छन् । हाम्रो समाजमा जाँडको शक्ति मुलुकको विद्युत्शक्तिभन्दा कैयौं मेघावाट बढी छ । मुलुकको प्रजातन्त्र जाँडमा छ । यो जाँडको प्रजातन्त्र हो कि प्रजातन्त्रको जाँड हो खुट्‌याउन मुस्किल छ ।

जाँड र पुरुष दुबैको दोहोरो दमनको विरोधमा उर्लेको हाम्रा दिदीवहिनीहरूको जाँड-संघर्ष कतै जाँडपतिहरूले फालिदिएको एक-दुई टुक्रा हाडमा, कतै भोटको महाजाल र धोकामा, कतै साम्प्रदायिकतामा तुर्रिने कुरा पक्कै छ । जाँडविरुद्धको संघर्षलाई हलुकोसँग लिनु भनेको एक किसिमले मुलुकलाई नै नबुझ्‌नु हो । जाँडको कुरा कुनै जोक होइन । विदेशका ठालु साहुहरूलाई समेत ह्विस्की र रम घुड्क्याइदिने हाम्रो देशको खुला बजार चाहिएको छ । यस्तो बजार विस्तार गरिदिने खुला आधुनिक सौन्दर्यशास्त्र चाहिएको छ, खुला अर्थात् नाङ्गो साहित्य चाहिएको छ । यस दृष्टिले हेर्दा जाँडसँग साँच्चि नै जिस्किनु भनेको असली बैरीसँग जिस्किनु र निहुँ खोज्नु हो ।

०००
बिर्सिस्याे कि ?, व्य‌ङ्ग्य निबन्धसंग्रह (२०५७)