नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

अमू शाक्य :

हास्यव्यङ्ग्य साहित्यको उन्नयन र प्रवर्द्धनका लागि हास्यव्यङ्ग्यकार राजेन्द्र कार्कीद्वारा स्थापित खाइराइड हास्यव्यङ्ग्य पुरस्कार स्थापना गरेका छन् । उक्त पुरस्कारको व्यवस्थापन बाङ्गा अक्षरले गरेको छ । विद्यालय तहको राष्ट्रव्यापी हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध प्रतियोगिता २०८२ मा प्रथम, द्वितीय र तृतीयका साथै अन्य सहभागीको निबन्ध पनि प्रकाशित गरिने क्रममा यो निबन्ध प्रकाशित गरिएको हो । विद्यार्थीहरुका राम्रा निबन्धहरुलाई फित्कौलीले नवश्रृजना स्तम्भको रुपमा नियमित प्रविष्ट गर्दै आएकाे छ । साथै प्रेरणाको लागि विद्यालय र कलेज तहका विद्यार्थीले लेखेका स्तरीय निबन्धलाई फित्कौलीले प्राथमिकता साथ प्रकाशन गर्नेछ ।- प्रधान सम्पादक
००

ब्ल्याकहोलको रहस्य आजकालका ठिटाठिटीहरूका लागि गहन गवेषणको विषय हैन । चन्द्रमामा घर बनाउने विषय पनि आजकालका युवायुवतीका लागि जटिल विषय हैन । आजकालका जेनजी एवम् स्ल्याङ वर्ड प्रयोग गर्ने वनितालाई संस्कृतको कविताले रमिता दिलाई भवितामा श्रीमती बनाउन पनि आजकालका ठिटाठिटीका लागि कठिन विषय पक्कै हैन । सञ्जालको क्षुधालाई पनि आजकालका जेनजीले नियन्त्रित पारिरहेका नै छन् । एकछिन एकछिन, धाराप्रवाह लेख्दै जाँदा यो अन्तिम असफल वाक्यांश किन पो लेखेँ मैले ? लु गज्जब भएछ, निश्चित वाक्यांशहरूको अन्तिममा एउटा दिवाना शृङ्गारशिरोमणिको आफ्नी प्रेयसीलाई गर्ने वर्णनभन्दा अतिसयोक्तिपूर्ण कुरा मैले कसरी लेख्न पुगेँ ? खागप्रसाद, सिंहवीर र प्रसूनपद्मलगायत अन्य नेतालाई आजकालका जेनजीले तहसनहस पारेको विषय साक्षी रहिआएकै छ । जेनजीको बारेमा बोल्दा कतै मै पो सत्यानाश हुने हो कि? हे दैव, रक्षा गर ।

हुन त म सञ्जालको विषयलाई लिएर जेनजी मात्र हैन, समस्त मानव जातिलाई नै औँला ठड्याइरहेको छु । तर चोर औँला हजुरहरूलाई ठड्याईराख्दा बाँकी तीन औँला म आफैमा ठडिँदो रहेछ । त्यसैले म आफै पनि स्वयं मेरो आलोचनाको पात्र बन्न पुगेको छु । हुन त आफू पनि वर्गीकरणको हिसाबले त जेनजी नै परियो ।

हैन आजकालका केटाकेटीचाहिँ यो मोबाइल भन्ने भाँडोमा कति व्यस्त भएका हुन् ? उठी सुख म बसी सुख भन्थे पहिला । अहिले त मोबाइल नपाएका बच्चाहरूको चिच्याहट् भनेकै उठी मोबाइल न बसी मोबाइल हुन जान्छ । मोबाइलमा पनि धेरै कुरा हुन्छन् जसमा सबैभन्दा बढी चलाईने कुरा सामाजिक सञ्जाल पो रहेछ । यी जेनजीहरूले चलाउने भनेको नै सामाजिक सञ्जाल नै पो रहेछ । मैले त सामाजिक भन्ने शब्द आएपछि समाजका निम्ति उपयोगी केही होला नि त भन्ने परिभाषा सोचेको थिएँ । परिभाषा त मैले सोचेअनुरूप नै रहेछ । तर कार्यान्वयन चाहिँ नेपालका अधिकांश कलेजहरूमा गराउने साइन्स प्राक्टिकलजस्तै रहेछ । एकदम वस्तुनिष्ठ ।

सञ्जालको परिभाषा नेपाली बृहत् शब्दकोशले यसरी दिएको छ – जालजस्तो फिँजिएको कुनै प्रणाली, राम्ररी विस्तार गरिएको जालो । शब्दकोशले जाल शब्द मूलशब्दको व्यष्टिको रूपमा मात्र भनेको रहेछ । अथवा यहाँ जालको अर्थ अर्कै आएको हुनुपर्छ । तर वास्तवमा कसैलाई फसाउन प्रयोग गरिने जालको झल्को चाहिँ सञ्जालले दिन्छ । व्यावहारिक रूपमा भन्नुपर्दा त जाल र सञ्जाल पर्यायवाची शब्द नै बनिसक्यो । अब उपसर्ग लाग्या, वैयाकरणीय हिसाबले नमिलेको भन्दै नआईदिनहुन भाषाविद्ज्यूहरूलाई अनुरोध गर्दछु । गल्ती भए माफी त छँदै छ ।

एउटाले जाल रच्यो, हामी त्यो जालमा फस्यौँ । अब त्यही चक्रव्यूहबाट उम्कन नसकिरहेको अवस्था छ । त्यही हो सामाजिक सञ्जालको यथार्थपरक परिभाषा । जुन सिद्धान्त वा ध्येयले सामाजिक सञ्जाल बनाइयो, त्यो लक्ष्य पूरा भएको उपलक्ष्यमा हामी अझै सप्रिँदै गएका पो हौँ कि ? नभए के हो ? यो जालले कुन दिन काल ल्याउने हो, त्यो रहस्यको विषय छ । रहस्य पनि के भन्नु?  सञ्जालमा प्रेम गर्ने र ब्रेकअप भएपछि हुने डिप्रेसन, उदासीनता अझ वैश्विक रूपमा हेर्ने हो भने गरिने प्राणोत्सर्गका केसहरू नौला विषय हुँदै हैनन् । कुन दिन यही सञ्जालको जालले कालको द्वारमा पुगिएला भनेर भन्न सकिन्न ।

आलस्य मानिसको शक्ति हो । ए शक्ति हैन भक्ति हो । त्यही भक्ति आजकालका तथाकथित जेनजीको सिर्जनात्मक मस्तिष्कबाट शक्तिको अर्थमा अर्थापकर्ष भएको छ । त्यो भक्त किशोरकिशोरीहरू झन् धेरै हुन्छन् । त्यही किशोरकिशोरीहरूमा सञ्जालको बढ्दो भोकले पेट त भरेन तर थप अल्छीपन चाहिँ बढेको छ । मोबाइल बाहेक केही काम गर्नुपर्यो भने चाहिँ नाइनास्ति हुन्छ तर मोबाइल हेर्ने काममा चाहिँ सदा-सर्वदा सक्रिय । मोबाइल भए वन भो घर, नभए पनि वन भो घर तर लाटानुप्रासार्थमा ।

यो मोबाइलको आविष्कारले नि गर्नु गर्यो । मार्टिन कुपरले यस्तो भविष्य देखेको थियो भने त आफ्नो विज्ञानको ज्ञानको सदुपयोग गर्दैनथ्यो होला । सुनौलो र नौलो भविष्यको कल्पना थियो विचरा आविष्कारकको तर मैलो मनस्थितिले कुरा बिगार्यो । विडम्बना, कुपरज्यूलाई दूरदर्शी नभएको भन्न नि मिलेन । आफू पनि त्यही भाँडोको मदतले बाँचिरहेको छु । मानव बाँच्नका लागि गर्ने प्रथम कृत्य भनेको आहारविहार हो । त्यो आहारविहार पनि आजकाल त सहजसित हुँदैन । त्यसको लागि पनि करण कारक मोबाइल चाहिएकै छ । आहारविहार मात्र के ? तत्पश्चातका कार्यमा पनि मोबाइल नभई हुन्न । पहिलेपहिले डेटिङमा मिठामिठा कुरा हुन्थे । अहिले त डेटिङमा समीप हुँदा पनि बोल्न लाज लाग्यो भन्दै सामाजिक सञ्जालमा भिडियो कल गर्ने अथवा सन्देश गर्ने परिपाटी फस्टाउँदो छ ।

अस्ति छिमेकी कर्क्यानी फुपूको फेसबुक आईडी आफ्नो विदेशको छोरासित बोल्न खोलिदिएको थिएँ । फुपू त फेसबुकमा झुन्ड्याझुन्ड्यै हुनुहुन्छ । उहाँको घरमा भात, तरकारी पकाउँदा सिठ्ठी फुकेको हाम्रा घरमा पनि सुनिन्छ । पहिलेपहिले त ४ सिठ्ठी नै सुनिन्थ्यो । आजकाल त ८-९ र र एकदिन त १० सिठ्ठी नै सुनिएको थियो । फेसबुकले त धेरै कमाल गरेको थियो । विचरा त्यो दिन फुपाजुफुपूले कति डढेको तरकारी वा भात खानुपरेको थियो होला । धन्न यस्तो घटना अहिलेसम्म मेरो घरमा भएको छैन ।

अरूको कहानी त त्यस्तै हो । मेरो पनि बहुत रोचक कहानी छ । सामाजिक सञ्जालमा भेटेकी एक परम सुन्दरी एवम् स्वर्वधूले मलाई फेसबुकमा एड गरिन् । मैले पनि एसेप्ट गरेँ । कुराकानी गर्दै जाँदा प्रेम बस्यो । २ महिनाको प्रेमकहानी पछि भेट्न भनेर धरहरामा डेटिङ बोलाएको थिएँ । सुरुमा त मानिरहेकै थिइनन् । पछि भिडियो कल नै गरेको त एउटा १४-१५ वर्षको बालकले फोन उठाउँछ र हाँसेर बोका भनेर पो गिज्याउँछ । त्यो केटाले मलाई झुक्याएको पो रहेछ । म कत्ति न प्रेम, विवाह, सन्तानको सृष्टि, पितृत्व आदि विषयमा आप्लावित भइसकेको थिएँ । यो सामाजिक सञ्जालले गर्दा त प्रेम पनि बिक्न थाल्यो । मेसेजको भरमा विश्वास गर्ने म पनि लन्ठु न हुँ ।

मान्छेको जन्मको सार्थकता उसको लगन, परिश्रम एवम् मिहिनेतले दिनुपर्ने हो । तर आजको युग नै अर्को । यहाँ प्रतिस्पर्धा सिप र शिक्षाको हुनुपर्ने हो तर हास्यास्पद बात के छ भने अहिलेका ठिटाठिटी फेसबुक र इन्स्टाग्राममा जसको फोलोवर्स बढी छ, त्यही बढी हिरो ठान्छन् । इन्स्टाग्राममा फोलोवर्सभन्दा फोलोविङ बढी हुनेको कुनै मूल्य नै नहुने भाष्य चलनचल्तीमा छ । खै ! कुन तर्कले यो भाष्य उत्तम ठहरिएको हो ? अचम्म छ । अझ समयसमयमा इन्सटाग्राममा हाँस उठाउने मान्छेहरूको बथान आइरहेको हुन्छ । मुख्य त उठ्दा, बस्दा, खाँदा, चुठ्दा, डकार आउँदा लगायत सबै कुरा फेसबुक, इन्स्टाग्राममा हाल्ने आडम्बरी व्यक्तित्वहरू हाँसोको पात्र हुन्छन् । तिनीहरूको स्टाटस भनेको हाँस्नकै लागि हेर्ने हो र हँसाउनकै लागि साथीहरूलाई सेयर गर्ने हो । आजकाल चोरहरूलाई पनि हातमै चाबी दिएजस्तै भएको छ । आफू कतै जानुपरे पनि फेसबुकमा ढोल बजाउँदै हिँड्छन् अनि चोरी हुँदा आफै रुन्छन् । अजीवको पनि पराकाष्ठा प्राणी आजकाल जन्मिँदै छन् ।

सामाजिक सञ्जालका अनगिन्ती परिभाषाको बारेमा नि के बोलूँ र खै ? सामाजिक सञ्जाललाई कालको द्वार पनि भन्न सकियो । कामको सिकार पनि भन्न मिल्यो । सारमा निराधार र सिर्जनात्मकतामा कृत्रिमता भन्दा पनि अतिशयोक्ति हुँदैन । मुख्य त सञ्जालको जाललाई अब शब्दकोशले कालको द्वार भनेर अनिवार्य रूपमा हाल्नै पर्ने जस्तो देखिन्छ । अबका पिँढीले यसलाई बिम्बात्मक वा प्रतीकात्मक रूपमा कसरी प्रयोग गर्नुहोला, त्यो प्रतीक्षाकै विषय हो । साँच्चै प्रतीक्षा भनिरहँदा प्रतीक्षालाई हिजो मेसेज पठाएको कुरा याद आयो । के रिप्लाई दिइन् हेर्न जानुपर्छ ।

यस्तै सामाजिक सञ्जालले पुर्याएका क्षति, दुर्गति, अवनति, विनाश आदिको कुरा गरेर साध्य नै छैन । बरु नेताको कुरा काट्न एक सीमामा गएर सकिएला, तर सामाजिक सञ्जालको प्रभावको कुरा भनेको अनन्तमा पुगेर पनि सकिने नसकिने टुङ्गो नभएको विषय हो । यसैको चर्चा मजस्तो अनभिज्ञले गरेँ भने पनि १००० पृष्ठभन्दा बढीको एउटा किताब नै लेखिदिउँला । तर त्यो गर्ने जाँगर पनि छैन अहिले किनकि यो लेखिरहँदा फेसबुक चलाउन पाएको पनि छैन । अझ लेखेँ भने फेसबुक चलाउन नि पाउँदिनँ । प्रतीक्षाको मेसेजको प्रतीक्षा पनि यथावत् नै छ । त्यसैले अहिले यत्ति नै लेखेर बिदा हुन्छु । हुन्छु हैन हुन चाहन्छु । हवस् त नमस्कार । जय सञ्जाल ।

०००
कक्षाः ११, डियरवाक सिफल स्कुल, काठमाडौं