नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

जीवनाथ अधिकारी

बालरूपमा जन्मेपछि क्रमश: किशोर, यवा वा जवान: प्रौढ र वृद्ध (वार्धक्य) अवस्थामा पुग्नु पराकृतिक नियति हो । वृद्ध हुँदै गएपछि अनेकौँ प्रकारका सकारात्मक र नकारात्मक परिस्थिति बेहोर्दै जिन्दगी कटनी गर्न बाध्य हुन्छन् उनीहरू ।सशक्त र जवान छँदा हात्ती नै उचाल्छु भनेर ठान्नेहरू एकाएक निर्बलताको अनुभव गर्न थालेपछि भने बल्ल जीवनको महत्ता र सार्थकता बुझ्न थाल्छन् तर समयको नदीले थुप्रै कुडाकर्कट बगाइसकेको हुन्छ ।सारसौँदोमा घमन्डले मात्त्तिएकालाई पनि अब जीवनको यथार्थ अनुभूति हुन थाल्छ र कतिपयले पछुताउनुपर्ने अवस्था पनि आएको देखिन्छ ।

बुढापाकाहरू आफ्ना जीवनको अनुभव, सामाजिक सल्लाह र मानवीय ममता प्रदान गर्ने हाम्रो समाजमा अमूल्य पुस्ता हुन्। उनीहरू हाम्रा गुरू हुन्, मार्गदर्शक हुन्, र हाम्रो कल्याणको आधार हुन्। बुढापाकासँग सम्बन्धित विषयमा केन्द्रित यो लेख जीवनका विभिन्न आयामबाट एउटा संवेदनशील र तथ्यगत दृष्टिलाई प्रस्तुत गर्ने प्रयास हो।

१. जीवन–अनुभव र ज्ञानको भण्डार
बुढापाकाहरूले आफ्नो जीवनमा अनेकौँ उतार–चढाव हेरेका हुन्छन्— युद्ध, राजनीतिक उथलपुथल, कृषिजन्य लहरहरू,परिवारिक उत्थान–पतन, सामाजिक उचारचढाव, प्राकृतिक सौन्दर्य र विपद, महामारी, जीवनसङ्घर्ष आदि। यस प्रकारको अनुभव नयाँ पुस्ताका लागि अभूतपूर्व स्रोत हो। उदाहरणस्वरूप, कृषकले कृषिकर्ममा गरेका योगदान, जीवनले हासिल गरेका सुखसुविधा सम्बन्धी ज्ञान, पारिवारिक मूल्य र संस्कार जोगाउने उपायहरू, सांस्कृतिक पहिचान उनीहरूले बच्चादेखि युवा पुस्तासम्म सबैलाई सिकाउँछन्।
समय–समयमा सङ्घर्ष, संयम, धैर्य, परिश्रम र सामाजिक समन्वयका पाठ धेरैले सिकेका हुन्छन्। पाका मानिसहरू जीवनका आरोह–अवरोहले जति भारी छन्, अनुभवहरू त्यति नै गाढा र प्रभावशाली हुन्छन् उनीहरूका सिप र संस्कार मात्र होइन, जीवनका स्मरणीय घटनाहरूको कथा–किंवदन्ती पनि युवा पुस्तालाई आत्मीय र प्रेरणादायी बन्छन् ।

२. पारिवारिक सम्बन्ध : प्रेम र सम्मान
हाम्रो संस्कारमा बुढापाकाप्रतिको सम्मान, आदर र ममताको परम्परा लामो समयदेखि चली आइरहेको छ। “बुढापाकालाई जति सेवा त्यति नै रक्षा” भन्ने सोच्नाले कुल–परिवार एकतामा बाँधिन्छ। चाड–पर्व, विवाह, सांस्कारिक गतिविधिमा उनीहरूको सल्लाह र उपस्थितिका कारण कार्यक्रमको वातावरण अझ उन्नत र सकारात्मक हुन्छ।

बुढापाकाहरूको अनुभूतिले युवापुस्तालाई पारिवारिक बन्धन र आधार दिने काम गर्छ। उनका आवाजमा अनुभवजन्य चेतना छ–जीवनको प्रत्येक लहरमा स्थिरता र धैर्यले मात्र राम्रो भविष्य सम्भव छ।

३. मानसिक स्वास्थ्य तथा सक्रियता
बुढापाकाहरूको मानसिक स्वास्थ्य सबल राखी उनीहरूलाई सक्रिय रहिरहने बनाउनका लागि अझै चेतना जगाउन जरुरी छ। उनीहरू प्रायः एक्लोपन, औषधी–आर्थिक समस्यासँग जुधिरहेका हुन्छन्। तर, धेरै बुढापाकाहरू सामुदायिक गतिविधिमा सक्रिय रूपमा भाग लिएर सामाजिक जीवनलाई मजबुत बनाइरहेका हुन्छन्।

समूहमा घुमघाम, ध्यान, हेरचाह—कुकुर–बिराला आदिको, बोटबिरुवासँगको सान्निध्य, धार्मिक पूजा–पाठमा सहभागिता, हस्तकला–रचनात्मक कार्यमा दिलचस्पी, कविता–कथा सुनाउने कार्यले उनीहरूको मन प्रसन्न, आत्मविश्वास जागृत, र जीवनप्रति रुचि बढाउँछ। यसरी सक्रिय रहँदा स्वास्थ्य पनि सही रहन्छ, मनको ओसिलोपन र जीवनलाई बोझ ठान्ने मनस्थिति हराउँछ र उनीहरू आत्मनिर्भर भएपछि परिवार र समाजमा योगदान दिन्छन्।

४. सामाजिक भूमिकाः आदर्श र प्रेरणा
समाज र सरकारी संस्थाले पनि अब बुढापाकालाई सम्मान, सुरक्षा र आवश्यक सेवा–सुविधा प्रदान गर्न धेरै पहल गरिरहेका छन्—‘सामाजिक सुरक्षाभत्ता’, स्वास्थ्य सेवामा सुविधा, आधारभूत शिक्षा आदि। यी उपक्रमले बुढापाकामा आत्मबल र आत्मसम्मान तथा आत्मविश्वास बृद्धि गर्छ।

उनले सामाजिकता, नैतिकता, शान्ति–प्रेम, सद्भाव र प्रेमको संरक्षण गर्छन्। कुनै परिवारि विवाद, सङ्कटोत्पन्न अवस्थामा वा तनाव छ भने उनीहरूले बोलेको एउटा शब्दले परिस्थिति शान्त हुन्छ। अझ उनको उपस्थितिले शान्त, मनमोहक–आध्यात्मिक, जीवनदायी बनाउन सक्छ।

निष्कर्ष
बुढापाकाहरू हाम्रो इतिहास, संस्कार, मूल्य र परम्परा एकै साथ जीवन्त गरी प्रस्तुत गर्ने, साथमा हाम्रो भविष्य निर्माणमा मार्गदर्शन दिने खम्बा हुन्। तिनीहरूको जीवनको अनुभव, प्रेरणा, स्नेह र योगदानले हामीलाई जीवनका कठिन परीक्षाहरूमा निर्णय गर्न सक्षम बनाउँछ। हाम्रो कर्तव्य हो– बुढापाकालाई सम्मान, सुरक्षा, सेवा, र ममता प्रदान गर्ने– जुन तिनले हाम्रो जीवनको आरम्भमा हामीलाई दिएका थिए। जीवनको प्रत्येक चरणमा त्यसो गर्न सके मात्र ‘सेवाभाव’ शुद्ध हुनेछ, र त्यो नै मानव जीवनको महान् लक्ष्य हो।
नेपालको विविध–समुदायमा चलिरहेकै मानवीय मूल्य–मर्यादा र सामाजिक परिवेशलाई जीवित राख्न तथा एक समृद्ध, सद्भावपूर्ण समाज निर्माण गर्न बुढापाकाका योगदानलाई हामीले सधैँ प्राथमिकतामा राख्नै पर्छ।

०००
सिर्जनाकुञ्ज, बालकोट, भक्तपुर
२०८२ असार ३०