नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

रमेश समर्थन :

‘बाबु, अच्छेर राम्रा बनाएर लेख है !’ मेरी बुढी बुबै (बाकी बज्यै) काठको पाटीमा मसिनो धुलो माटो सम्याएर हातमा सिन्का दिँदै भन्नुहुन्थ्यो र म लेख्न थाल्थेँ । राम्रा लेख्थेँ कि लेख्दिनथेँ भन्ने त सम्झना छैन तर लेखेपछि काँसको कचौरामा राखेको बुबुमाम पनि कुपुक्क खान पाउँथेँ ।

मित्रहरू, म कुनै गम्भीर कुरो लेख्न बसेको होइन है ! भ्रममा नपर्नुहोला । हुनत मेरो रचनामा गम्भीरता हुन्छ भनेर त मेरै श्रीमतीलाई विश्वास छैन भने तपाईंहरूको के कुरो ? तानासर्मालाई आफ्नो नाम तारानाथ भएकाले साथीहरूले तारे गोरु भने भन्ने गुनासो थियो । राम्रालाई पनि नराम्रो पार्ने त हाम्रो स्वभाव नै हो ।

हामी कस्तो अडबाङ्गे स्वभाव भएका मान्छे हौँ भने ठाउँ न ठहरको रहर गरिदिन्छौँ र नाम बिगारिदिन्छौँ । जुन भाँडामा हालिन्छ त्यसलाई बाल्टिन भनिदिन्छौँ र जुन भाँडो बालिन्छ त्यसलाई लालटिन भनिदिन्छौं । भन्नुपर्ने त बाल्टिनलाई हाल्टिन र लालटिनलाई पो बाल्टिन हो नि !

एउटा हिन्दीको ठट्यौलीको सम्झना भयो । एउटा कन्जुस बाबुले छोरालाई बजार घुमाउन लिएर गएछन् । बाटामा छोराले बाबुसित भनेछ, ‘पापा, ये केला ले दो न !’ बाबुले भनेछन्, ‘बेटा ये केला नहीँ केली है । केला तो अच्छा होता है, जो हमारे पडोस में ही मिलता है ।’ यसै गरी छोराले जे मागे पनि कुनै न कुनै बहाना गर्दै अन्तमा ‘पडोस में मिलता है ।’ भन्दा रहेछन् र छोरो निला ओठ लगाएर फर्केछ । घरमा आउनासाथ आमाले सोधिछन्, ‘बेटा, पापा ने तुम्हें क्या क्या दिलवाये ?’ छोराले पनि बाबुकै शैलीमा उत्तर दिएछ, ‘वो पापा नहीँ माँ, वो तो पापी हैं । पापा तो अच्छे होते हैं जो हमारे पडोस में मिलते हैं ।’

राजाको स्त्रीलिङ्गी राजी नभएर रानी बन्छ । रानाको स्त्रीलिङ्गी रानी नभएर रनेनी बन्छ । यसरी यो सैतान दिमागले के के सोच्छ के के र सोच्छ, राणाको स्त्रीलिङ्गी त राणी हुनुपर्ने हैन र ? अनि हाम्रा अङ्ग्रेजीबाजको उच्चारणलाई मान्दा त सोझै ‘राँडी’ पो हुने रहेछ । छ्या…!! सैतान दिमागलाई अझ पराकाष्ठामा पुर्‍याउने हो भने त थापाको स्त्रीलिङ्गी शब्द ‘………’ पो हुनुपर्नेन रहेछ । तर हामी त सोझो कुरो पनि बङ्ग्याएर भन्छौं र त थपिनी बनेको हो । नत्र त उही बन्थ्यो । ‘काका’को काकी बन्छ भने राजाको राजी, रानाको रानी, राणाको राणी र थापाको ……त बन्नैपर्ने हो नि !

अक्षरमा पनि यही कुरो लागु हुन्छ । मलाई कसैले क्, ख्, ग्, घ् आदि अक्षर होइनन् भनेर कसैले पढायो होला र ? तर अहिले आएर त्यही नपढेको कुरो पढाउनु परिरहेछ । पढेको कुरो त पढाउन नजान्नेलाई नपढेको कुरो पढाउन कम्ता गाह्रो होला त ? अनि अ, आ, इ आदि फेरि अक्षर हुन् रे ! हामीले अक्षर भनेर चिनेका त वणर्का आकृति मात्र हुन् रे ! लिपि हुन् रे ! कस्तो चकचके मगज के ? तिम्रा बाजेले तिमीलाई क, ख, ग, घ, अ, आ, आदि अक्षर भनेर लेखाएर र पढाएर तिमीलाई यत्रो विद्वान् बनाए, अनि आज तिमीलाई तिनै अक्षर हुन् भन्न केले रोक्यो ?

मलाई लाग्छ यो अङ्ग्रेजीको पुरा सोच हो । अरूले खाएको छोडेको पुरा भएझैं सोचेर छोडेको पनि पुरा हुन्छ । उनीहरूले सिलेबल भन्ने नयाँ कुरो ल्याएछन् । अनि छ महिना भारत बसेर फर्केको तोरीलाहुरेले ‘कोदो टुप्पामा फलता हे कि जरामा फलता हे’ भनेझैं उनीहरूले पनि ए, यो पनि त रहेछ नि भाषाको एउटा एकाइ जसका बारेमा हामीले केही भनिदियौं भने त नयाँ खोज भइहाल्छ भनेर नै यो अक्षर भन्ने नयाँ हाउगुजी ल्याएका होलान् ।

यिनै महापण्डितहरूले अर्को झ्याउगुजी पनि ल्याए । त्यो के भने हामीले हाम्रा बाजेबराजेका पालादेखि पढ्दै आएका वणर् हाम्रा होइनन् रे ! भर्सेला परोस् यस्तो खुराफाती दिमाग । अं र अः लाई त लौ मानौं अनुस्वार र विसर्ग हुन् र यिनको प्रयोग जुनसुकै स्वरका साथमा हुनसक्ने भएकाले छुट्टै वणर् होइनन् भनौं तर ई, ऊ, ऋ, ऐ, औ को त उच्चारण र प्रयोग दुबै छ । अनि किन लखेट्नु परेको होला ? उच्चारणलाई नै आधार बनाएर ञ, ण, श, ष, क्ष, त्र, ज्ञ लाई पनि हाम्रो होइन भनियो । मानौं यी संस्कृतका वणर् हुन् तर के नेपाली भाषा संस्कृतको सन्तान हो कि अङ्ग्रेजीको भन्ने हेक्का किन नराखेका होलान् ? संस्कृतबाट बनेको नेपालीको वणर्व्यवस्थालाई संस्कृतअनुरूप नै रहन नदिएर अङ्ग्रेजीको झिँगा धपाउने पुच्छर किन बनाएका होलान् ? झिँगा धपाउन मात्र होइन, आची नै पुछ्नु परे पनि अङ्ग्रेजीको भन्दा त संस्कृतकै पुछ्नु राम्रो हुँदो हो नि !

हामीले कखरा पढ्दा ञ, ण, श, ष, क्ष, त्र, ज्ञ लाई यसरी पढ्थ्यौं -ञ = गोरुसिङ्गे यौं । जुन पछि गएर यँजस्तो उच्चारण गर्न थालियो । ण = तीनधर्के अडँ, श = मोटो स, ष = पेटफार्‍यो स, क्ष = छेत्री छे, पछि रोमनमा नेपाली वणर् पढ्दा ञ, ण र न का लागि अङ्ग्रेजीको एउटै वर्ण n को प्रयोग पढेपछि पनि ञ, ण र न लाई छुट्टै वणर्का रूपमा पढ्दै आएका थियौँ तर अङ्ग्रेजीको चस्मा लगाउनेहरूले भनिदिए ञ, ण र न का लागि n मात्र लाग्ने भएपछि न मात्र भए पुग्छ र अरू चाहिँदैन । हामीले भन्यौं, उसो भए गणेश लाई गनेस, गणित लाई गनित, व्याकरणलाई ब्याकरन, भन्ने त ? उनीहरूले भने, हैन, गणेश त गँडेस हो, गणित गँडित हो र व्याकरण ब्याकरँड हो ।

लौ त त्यसै हो भने त्यसै गरौँ न त ! यसो गरे कसो होला ? हिहि ! यी शब्दको अक्षरसंरचना यस्तो गरौं, आखिर शुद्ध उच्चारणलाई आधार मान्ने हो भने त यसो पो हुनुपर्ने हो । गणेश = गँ. डेस् , गणित = गँ. डित् , व्याकरण = ब्या. क. रँड् । ‘रँड्’ को रोमन Rand हुन्छ र यो त राँड् पो हुन्छ । यसरी व्याकरण, व्याकरण नरहेर ब्याकराँड् बन्न पुग्ला भन्ने डर ।

‘शाबजी, मई इधरका वाचमैन ।’ भन्दै भारतेलीहरू हाम्रो उच्चारणलाई होच्याउँछन् । उनीहरू भन्छन् बङ्गालीले जस्तै नेपालीले पनि ‘स’लाई ‘श’ उच्चारण गर्छन् । तर हाम्रा विद्वान् भन्छन् नेपालीले ‘श’लाई पनि ‘स’ उच्चारण गर्छन् । अब यो झगडा कसले सल्टाउने । ‘ष’लाई मूर्धन्य भनिन्छ । रोमनले श र ष दुबैका निम्ति एउटै लिपिको प्रयोग गर्छ sha । तर उससँग हाम्रा ध्वनिका लागि वर्ण छैन भन्दैमा उच्चारणमा कुनै न कुनै भिन्नता छ । अङ्ग्रेजीमा a, e, i, o, u बाट अ बन्छ भन्दैमा हामीले ई, ऊ, ऐ, औ तर हामीले ‘ऐना’लाई ‘अइना’ भन्नुपर्ने कस्तो काइते तर्क हो ? ती अडबाङ्गेहरू त म बाट ज र त बाट स पनि बनाउँछन् । नपत्याए यो शब्दलाई हेरौं न, education एजुकेसन रे ! एक हातले ताली बजाउने मन हुन्छ ।

‘क्ष’ लाई छे भनेर पढियो र उच्चारणका आधारमा अक्षर बनाउनेहरू पनि त्यसै भन्छन् भने ‘क्षा’को उच्चारण छेआ हुने भयो । अब यसका आधारमा अक्षरसंरचना गर्दा शिक्षा = सिच्छेआ, कक्षा = कच्छेआ हुने भयो । भनिपुर्‍याउन सजिलो गरिपुर्‍याउन गाह्रो भनेझैं त्यसै त कक्षा कच्छ्या हुँदाहुँदै कच्छा भएर केटाकेटीको गोपनीय स्थलसम्म पुगिसक्यो अझ कच्छेआ के के हुने हो । यसमा त रोमनको खाइदेउ नियम पनि लागु हुन्न । विद्यार्थी सोध्छन्, ‘गुरु, यसको सही उच्चारण के हो नि ?’ मैले बुझेको हुन्छु, यसरी सोधिरहँदा उनीहरू मलाई गुरु हैन, गोरु ठानिरहेका हुन्छन् र त्यो पनि पानी नभएको लोसे गोरु जसको टाङमुनि जति घोचे पनि उसलाई केही हुन्न ।

‘य’लाई बुढो जे भनेर पढेको हो । आर्ज्याबाट सरेकाहरू अर्याल भए र अचार्जहरू आचार्य भए भन्दैमा जेलाई य बनाउन पाइन्छ ? समय हैन, समजे हुनुपर्छ । विद्यालय, (अझ अर्का खुराफातीले त विद्यालय हुनुपर्ने कन्चट सेकाउने तर्क राखेका थिए ।) यसरी उच्चारणलाई नै आधार मान्ने हो भने विद्यालय त बिद्जेआलजे पो हुने रहेछ । जसको उच्चारणमै जे छ त्यसमा ओ मात्रा लगाउँदा के होला ? सोच्नुस् त उच्चारणका आधारमा ‘यो’लाई कसरी लेख्ने र पढ्ने होला ? ‘भाग्य’लाई भाग्जे भन्न सकिएला । के थाहा, सूर्य सुर्जे र यश जस बनेकै छन् ।

‘त्र’लाई तर पढेको हो र सत्रलाई पनि सत्र उच्चारण गरिन्छ, सत्र होइन । यसै आधारमा त्रास तरास बनेको हो भने त्राहि नै तराई बनेको हो पो कि ? के थाहा ? भाषाविज्ञ नै जानुन् । गर्मीमा चर्को घामसितको तातो बतासको, जाडामा बाक्लो कुहिरोसितको शीतलहरको, बर्खामा बाढी र डुबानको, वसन्तमा हावाहुरीको तरास । कहिले लामखुट्टेको त कहिले साँपबिच्छीको त्राहि त्राहि त तराईमै हुन्छ ।

‘ज्ञ’लाई गें भनेर पढियो । अहिले आएर ग्यँ हो भन्ने जानियो । उच्चारणलाई नै आधार मान्ने हो भने यो ग्यँ नभएर गें नै हुनुपर्छ । ‘गेंवा’बाट ‘गेंवाली’ भएकाहरू आफ्नो थरमा किन ज्ञवाली लेख्छन् कुन्नि र नकटो तर्क दिन्छन्, नेपालीमा ज्ञ वर्ण छैन ? अनि भन्छन् ज्ञ हाम्रो होइन । अब ‘यज्ञ’शब्दलाई उच्चारणका आधारमा लेख्दा यस्तो नहोला – जेगें । जग्गे त भएकै छ नि त ! अनि योगी पनि जोगी भएको छ । एकजना मैथिल साथी छन् उनी ‘यौनरोग’लाई जौनरोग भन्थे । त्यो सुनेर उनका साथीले भने यसले ‘युज’लाई के भन्ला ? मेरो मुखबाट झ्वाट्टै निस्केको थियो, ‘जुज’ । जब उनीहरू हाँस्न थाले अनि बल्ल होस आयो, ओहो ! यो त सार्वजनिक रूपमा बोल्न नहुने शब्द पो हो । ‘ज्ञान’लाई गेंआन भन्नुपर्दा कस्तो लाग्ला ? सन्धि गरेर ग्याँन बनाऊँ भने पनि अयादि सन्धि भएर गँयान बन्ने डर छ ।

निबन्धकार माधव काफ्लेले जेठो नातिको अ अक्षरबाट नाम जुराउन भन्दा मैले ‘अक्षर’ नै सुझाएको थिएँ तर उहाँले तानासर्माकै शैलीमा भन्नुभएको थियो, ‘रमेश सर, ‘अक्षर’ लाई त्यसै पनि कसैले अक्षर भन्दैन । सबैले अच्छेर भन्छन् । अब अच्छेरको च् हटेर अछेर र त्यसमा पनि न थपिएर नछेर् हुन बेर लाग्दैन । त्यसैले यो नाम नराखूँ ।’ मलाई पनि लाग्यो विद्यार्थीले ‘कक्षा’लाई कच्छ्या भन्दाभन्दै कच्छा भन्न हुन्छ भने अक्षर नछेर् किन नहोला र ! मैले खामस खाएँ ।

एकजना अभिभावकले एउटा कलेजमा पुगेर सोधेछन्, ‘चेमेस्ट्री विभाग कता छ ?’ सुन्ने मान्छे त जिल्ल ! एकछिनपछि उनले अनुमान लगाएर भनेछन्, ‘केमिस्ट्री भन्नुस् न ।’ आगन्तुक, ‘उसो भए कौधरी सर कता हुनुहुन्छ ?’ अब त सुन्ने मान्छेलाई रिङटा छुटेछ । उनले भनेछन्, ‘ए हजुर, चौधरी सर भन्नुस् न !’ अब पड्किने पालो आगन्तुकको । उनले कराउँदै भनेछन्, ‘म पढाउन्नँ मेरो छोरालाई यस्तो कलेजमा जहाँ मास्टरलाई नै केलाई के भन्ने भन्ने थाहा छैन । एउटै अज लाई कहिले क भनेका छन् कहिले च भनेका छन् । एउटा अक्षरको उच्चारण त एउटा नहुने कलेजमा पढाएर के छोरो बिगार्नु छ र ?’

के हामीले हाम्रो भाषालाई बिगार्ने यत्न त गरेका होइनौँ ?
संस्कृत भाषाको सर्प शब्द प्राकृतमा सप्प भएको कुरालाई कथाकारले तोडमरोड गरेर सर्प र गणिकाबिचको संवाद बनाए । संस्कृतका नाटककारहरूले प्राकृत भाषालाई अनपढ र महिलाको भाषामा खुम्च्याए । भाषा परम्परामा सुरक्षित र वर्तमानमा जीवित हुन्छ तर हामी परम्पराको बिउ मासेर वर्तमानको बिरुवा उमार्ने प्रयत्न पो गर्दै छौँ । भारतामा ‘अंग्रेज गए, औलाद छोड गए ।’ भन्थे तर हामी जानीजानी अङ्ग्रेजी भाषाको गुलामी गर्दै छौँ । दासता हाम्रो रगतमा जो छ ।

०००
रुपन्देही