नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

दिलीप अर्याल :

सारा संसारका मान्छेहरूको साझा एवम् खानदानी सम्पत्तिको रूपमा रहेको कुरा हो( पीडा । सृष्टिको विकास सँगसँगै जुनबेलादेखि मान्छेले आफ्ना संवेदनाहरू महसूस गर्न र त्यसबाट प्रतिक्रिया जनाउन थाल्यो, त्यसबेलादेखि नै उसलाई पीडाले पिछा छाडेको छैन भन्ने कुरामा सायद कसैको विमति नरहला । समयसापेक्ष हिसावले यो पीडा भन्नेले रूप चाहिँ फेरेको पक्कै हुन् तर यिनले दिने पीडा भने उस्तै हुन् । अब यी पीडाको वंशावलीका कुरा गर्दा यिनका मातापिता तथा कुल-खानदान बारे जान्नु जरुरी देखिन्छ । मेरो हालसम्मको चियोचर्चो भनौँ वा निन्दोचर्चोले के भन्छ भने मानव विकासको चरणलाई फर्केर हेर्दा पीडाको माताजीको नाम आवश्यकता र पिताजीको नाम असन्तोष रहेछ । त्यसपछिको चरणमा पीडाको इतिहासलाई खोतल्दा यिनको मातापिताको प्रमोशन हुँदै गएर क्रमशः समाजमाया र शोषणनाथ हुन् पुगेका कुरामा म सहमत छु ।

मान्छेले समाज निर्माण गर्दे अघि बढ्ने क्रममा पीडाका अनुभूति र यसप्रतिका सहानुभूतिका इतिहास हेर्ने हो भने, बडाबडा चाङ् नै फेला पर्दछन् । तर यस अनुभूति र सहानुभूतिको दुनियाँमा संस्कृत कविराज भवभूतिको पनि पीडाको काव्यात्मक प्रस्तुतिमा धेरथोर योगदान रहेको छ । उनले लेखेको उत्तररामचरितम् काव्यमा सीताजीको परित्याग पछिको सीतामाताको आर्तनाक कथावस्तुले समग्र नारीका पीडाको वास्तविकता चरितार्थ गर्दछ ।

यो पीडा समयको क्रमसँगसँगै हुर्किँदै आउँदा एकपटक दरबारबाट बाहिर घुम्न निस्केका सिद्धार्थ गौतमले पनि देखेछन् र उनलाई त्यस क्षणमा पीडालाई देख्दा दुःख लागेछ । पीडाको त्यस घटनाले उनलाई बुद्ध बनाएछ । त्यस पछिका दिनमा पीडाको अगाडि दुःख जोडिएर दुःखपीडा बनेछ ।

सृष्टिको चरणदेखि २१ औं शताब्दी सम्म आइपुग्दा पीडाले पार गरेका पीडालाई धेरथोर नै भएपनि स्मरण गर्दा तिनलाई यसप्रकार उल्लेख गर्न सकिएला कि भन्ने मलाई लाग्दछ:-
भोकको पीडा । भोक मेटाउन हिँड्दा शिकार नपाएको पीडा । जाडो, घाम, हावाहुरीले सताएको पीडा । यौनको पीडा । सन्ताउन पाउने पीडा । प्रसववेदनाको पीडा । हिंस्रक जनावरले आक्रमण गर्ने डरको पीडा । आक्रमण पछि घाइते हुँदाकोे पीडा ।

खेती गर्दाको पीडा । शिक्षा आर्जन गर्ने र गर्दाको पीडा । जागिर नपाएको पीडा । जागिरमा हाकिमले दिएको पीडा । व्यबसाय चौपट भएको पीडा । गर्लफ्रेन्ड,ब्वाइफ्रेन्ड नपाएको पीडा । जोडी पाएपछि ब्रेकअप भएको पीडा । डिभोर्स भएपछिको पीडा । पैसा नपाएको पीडा । रोग लागेको पीडा । अरूले हेपेको पीडा ।

बुढेसकालमा फेसबुक काण्डबाट हनीट्रयापमा परेको पीडा । बा आमाले गाली गरेको पीडा । सामाजिक सञ्जालले निम्त्याएको पीडा । सत्ता नपाएको पीडा । सत्ता पाएपछिको पीडा । देशले पाएको पीडा । चुनाव हारेको पीडा । बेरोजगार बस्दाको पीडा । पैसो कुम्ल्याएको कसूरमा जेल बस्दाको पीडा । विदेश जान नपाउँदाको पीडा । विदेश गएपछिको पीडा । काममा आत्तिएको पीडा । परिणाममा मात्तिएको पीडा । कहिलेकाहीँ पात्तिएपछिको पीडा । लुगा च्यात्तिएको पीडा देखि बिहेमा जुत्ता लुकाएको पीडा । आफूले सम्पत्ति जोड्न नसक्नुको पीडा । अर्काले सम्पत्ति जोडेको पीडा । भनेको चिज खान नपाउँदाको पीडा । धेरै खाएर स्वास्थ्य खराव भएको पीडा । पुरस्कार नपाएको पीडा । सहकारीले ठगेको पीडा । सरसामान नबिकेको पीडा । आवश्यक चिन्ताले दिने पीडा । अनावश्यक चिन्ताले दिने पीडा ।

के के हुन् के के, भनी साध्य छैन । ठुला मान्छेका पीडा बेग्लै, मध्यम स्तरकाको अलग अनि साना तथा भूई मान्छेको छुट्टै पीडा । स्तर अनुसार पीडाका रुप पनि फरक फरक छन् । डिग्री फरक भएपनि पीडा भनेको पीडा नै हो । पीडालाई सहनु, थाम्नु, खाम्नु, डाम्नु, स्याहार्नु, सुसार्नु, मुसार्नु इत्यादि हुँदैहुँदै पीडाबाट गुज्रनु नै जिन्दगी रहेछ भन्ने कुरा सुनेको, जानेको र भोगेको कुराको बेलिबिस्तार लाइरहनु नपर्ला ?

एक हप्ता अघि यसो टेलिभिजन हेर्दै गर्दा एउटा मान्छेले कवितात्मक शैलीमा पीडा बारे यस्तो भन्यो । अनि मैले मन नलागी नलागी सुनेँ….
पीडा र छटपटी नजिकै आयो,
अनि मभित्र पस्यो ।
मलाई र्‍याखर्‍याखती पार्‍यो, चिथोर्‍यो, कोपर्‍यो ।
मुटुमा, फोक्सोमा, टाउकोमा हान्यो
अनि उल्का, अत्याचार गर्‍यो ।
मैले सहनसम्म सहेँ,
उसले गिज्याई रह्यो
अनि विस्तारै म थचारिए, पछारिए ।
अन्त्यमा, लखतरान र हायलकायल भएपछि मैले भनें
अब त यी पीडा म संगै बस्छन्
जीवनभर नछुट्टिने साथी जस्तै भएर ।
अब म यी सँगै खेल्छु, यी सँगै रमाउँछु ।
हजूरलाई के थाहा,
पीडा आफू सँगसँगै हुनुको मज्जा नै बेग्लै !

यो सुनेपछि एकछिन घोत्लिए । यिनीहरूले मेरो पीडा थाहा पाएर रमाइलो मानेर, खिसी गरेर कविता भन्या हो कि भन्ने पनि लाग्यो मलाई । फेरि पछि सोचेँ, जे होस् यो प्रसङ्गले मेरो मन बहलाउने काम चाहिँ गरेकै हो ।
म पाल्पा पिँडालुटार बस्ने प्यारप्यारे पौडेललाई यो पीडाले हुनसम्मकै छट्पटी गरायो । त्यो छट्पटीको पीडा मेट्न के गरौँ, कसो गरौँ भन्ने हुट्हुटी भएको कति कति ? हैट, यो पीडाको शल्यक्रिया गर्ने क्रममा कति पीडा भएको होला मलाई भन्ने कुरा तपाईहरूले बुझ्नुभएको छ भने त्यसमा मैले पीडाबाेध भने कदापि गर्ने छैन ।

वास्तवमा भन्नुपर्दा, पीडा, पिडक र पीडितको बिचमा अनोन्याश्रित सम्बन्ध रहेको हुन्छ । पिडकको मुख्य काम, कर्तव्य र जिम्मेवारी अरुलाई सकेसम्म पीडा दिने, थोपर्ने हो । अनि पीडितको काम भने पिडकका पीडालाई सहने हो । जति अधिकार र स्वतन्त्रताका हावा चले पनि पिडक, पीडा र पीडित नयाँ नयाँ आयाममा आइरहन्छन् । यो यिनीहरुको साझा विशेषता हो । थसलाई हामी सबैले शिरोधार्य र आत्मसात गर्नु पर्दछ भन्ने कुरा भनौँ।

फेरि, एकछिन घोत्लिएँ र अब पिँडालुको कुरो गरौँ जस्तो लाग्यो । एउटा भद्र भलादमी जस्तो लाग्ने मान्छेले समेत भन्यो ( म आजकल धेरै पीडा भयो भने त्यसलाई बिर्सन कोक्याउने पिँडालु खान्छु । यस्तो के भन्या होला भनेर म एक्लै हाँसे ।

शब्द निर्माणको हिसाबले भन्दा पीडामा अनुस्वार सहित आलु मिसाउदा पिँडालु बन्छ भन्ने कुरामा सबै सहमत हुनुहुन्छ होला । कसैले त पेडा र आलु नै मिलेर पिँडालु बनेको भन्ने हो पनि भनेका कुरा सुन्नमा आयो । तर त्यो त अलि विश्वास गर्न मुश्किल पर्ने पनि देखियो । किनभने त्यस्तो कोक्याउने जावो पिँडालु मीठो पेडासँग किन टाँस्सियो होला र !

पिँडालुको स्वभाव किन कोक्क्याउने भएकोे होला ? भनी मैले बिचार्दा यसले आलुलाई ज्यादा पीडा दिएर पिँडालु नामले जानिएको हो कि ! पिँडालु पनि आलु जस्तै जमिनमुनि फल्ने भएकोले यिनका बीचमा कतै मामाचेला, फुपूचेला, नाताको सम्बन्ध पक्कै हुनुपर्छ भन्ने पनि लाग्छ । आलु जस्तै फूर्तिलो र जो सँग पनि मिल्ने भने पिँडालु पटक्कै हैन । पिँडालुलाई उसिनेर खाने, दालमा हाल्ने, मस्यौरा बनाउँदा मिसाउने बाहेक यसले अरू अग्रगामी छलाङ हान्न सकेको देखिँदैन । फेरि यो मोरो पिँडालु त्यत्ति नै मान्छेका स्वाद र परिकारसँग घुलमिल हुन सकेको देखिन्न । अनि लाग्यो कि आलु बिचरा जता पनि जाने । जो सँग पनि मिल्ने । ल ल, हस हस भन्ने । अनि सबैको प्यारो हुन खोज्ने ।

अलि बढी, विचार नगरी, फ्याउ फ्याउ बोल्ने मान्छे काँचो पिँडालु नै हो भन्छन् । त्यसैले होला पिँडालु र पिँडालु प्रवृत्तिले अलि बढी पीडा पाएकै हो कि ? कोही मान्छे अलि रुखो वा छिट्टै ओठे जवाफ फर्काइ हाल्ने रहेछ भने एउटा थेगो छ नि – कस्तो पिँडालु जस्तो कोक्याउने हँ, त्यो मान्छे त ! थोरै सँग मिल्ने र कोक्याउने गुणले होला प्रायः पिँडालु मान्छेको रोजाइमा त्यत्ति पर्दैन । मान्छेको जातै बढी पीडा बोक्ने प्राणी भएर हो कि कम पीडा बोक्ने पिँडालु बन्न नखोजेका होलान ? मलाई पछि लाग्यो बरू रुखो, घाँटी बाँध्ने, कोक्क्याउने पिँडालु जस्तै भएर अलि कम पीडा बोकेर हिँड्ने हो कि ?

कुरोमा कुरो गर्दै जाँदा अब पालो पेडाको गफको । झट्ट सुन्दा पेडा भनेको दुधलाई खुवा बनाई त्यसमा चिनी, अलैँची आदि मसला मिसाएर बनाउने गोलो वा चेप्टो वा डल्लो आकारको मिठाई हो भन्ने कुरामा सबै सहमत हुनुहुन्छ भन्ने मलाई लाग्छ । मलाई आफू सानो हुँदा देखि नै पेडा साह्रै मिठो लाग्ने भएर होला घरमा आज भक्तपुरका भानु भान्दाइ आउनुहुन्छ भनेको सुन्दा भान्दाइको भन्दा पेडाको मतलव हुन्थ्यो बढी ।

यसो देशदेशावरका पेडा कहाँकहाँका मिठो हुन्छन् भनी वर्गीकरण र प्रसिद्धिको चर्चा गर्दा केही उदाहरण यस्ता भेटें मैले- बरमुझियाको पेडा, पवनको पेडा, असनको पेडा, वाजेको पेडा, आशालाल हल्वाइको पेडा, गुप्ताजीको पेडा, आँगनको पेडा, रामेश्वरको पेडा, रामभण्डारको पेडा, बनारसको पेडा, कति हुन् कति नाम लिएर साध्य छैन । यस किसिमले देशभरका पेडाका नाम लिने हो भने पेडाका लिष्टको एउटा पुस्तक नै तयार हुने देखियो ।

योे मिठाईको नाम किन पेडा राखेको होला भनी यस पंक्तिकारले चियोचर्चो गरी टोपल्दा के कुरा निस्क्यो भने – पेडा बन्ने क्रममा ज्यादै पीडा भएकोले पीडा, पीडा भन्दाभन्दै पेडा नाम भएको हो कि ? भन्ने लाग्यो । पेडा मुख्यतः दुधबाट बन्ने भएकोले पहिले त दुध बन्न कति कति पीडा खेप्दै आउनुपर्छ । गाई, भैँसी पाल्नु पर्‍यो । तिनलाई पाल्दा हुने किसानका पीडा अनेकौं छन् । वस्तुभाउका लागि चाहिने खाद्यान्न र बसोवास लगायतका कुराहरूका लागि लेकबेँसी, हिमाल, पहाड, तराईका आ-आफ्नै पीडा । गाई, भैँसी किन्न अर्थ (पैसा) को पीडा । बैंक, सहकारी, लघुवित्त बाट ऋण लिँदा होस् वा समयमा किस्ता तिर्न नसक्नुका पीडा । गोठालो लाग्ने, घाँस काट्ने, गोवर सोर्नेको आ(आफ्नै पीडा । समयमा दुध नबिकेर मिल्क होलिडे हुने गरेको पीडा । कोक र पेप्सी खान दुध बेच्नु पर्ने पीडा । कति हुन् कति पीडा भनी साध्य छैन, बुझी साध्य छैन । यी पीडा सुन्दा लाग्छ कि यी सारा पीडा पीडा सहँदै दुध उत्पादन हुने हुनाले अन्त्यमा पीडाहरू एकैठाउँमा बसेर पेडा बनेका हुन् ।

फेरि यो पेडा मूलतः दुधबाटै बन्ने भएतापनि स्वादे जिब्रोलाई मानमनितो गर्न भनी यसमा चिनी, अलैँची आदि मिसाउनुपर्ने हुनाले ती वस्तु उत्पादन गर्ने मान्छेका पीडा पनि सुनिसक्नु छैनन् । चिनी उत्पादनका लागि उखु खेती गर्ने किसानहरूलाई मिटरब्याजीहरूले दिएका पीडा र टर्चरका कुरा तपाईं हाम्ले देख्या सुन्या छँदैछन् । अर्कोतर्फ बैङ्क, सहकारी, फाइनान्स र लघुवित्तहरूले किसानलाई साँवा ब्याज तिर्न दिएका दबावदेखि जेथो बन्धकी लिलाम गरी उठिबास भएका पीडाका उदाहरणहरू पनि कम छैनन् । त्यस्तै अलैंची उत्पादन गर्ने किसानका पनि बेलाबेलामा अलैँची नबिकेर कन्तबिजोग भएका पीडा पनि कम छैनन् । त्यसैले यस्तो पीडामा जन्मेका, हुर्केका यी चिजहरू हालेर जिब्रो फट्कारी- फट्कारी, चपाई-चपाई, स्वाद लिई-लिई खाने यी पेडा वास्तवमा पीडैपीडाको मीठो भण्डार हो भन्ने लाग्छ ।

अब तपाईंलाई कसैले पीडा, पिँडालु र पेडा मध्ये कुन रोज्नु हुन्छ भन्यो भने तपाईं के गर्नु हुन्छ ? त्यो कुराको निणर्य गर्ने अधिकार तपाईंमा नै निहित रह्यो । यो बेला मलाई चाहिँ लाग्छ कि यी तीन मध्ये रोज्नु पर्दा म चाहिँ पीडालाई नै रोज्छु । यो मान्छे त कस्तो मूर्ख रहेछ भनेर तपाईंहरूले भन्नु होला तर म भन्छु – मान्छेको जीवन नै एउटा पीडा हो । पीडा नभएको भए शायद सृष्टि, आविष्कार र सिर्जना पनि हुने थिएनन् कि । पीडाले क्रान्ति निम्त्याउने देखि पीडालाई व्यवस्थापन गर्न शान्तिसम्म बहाली हुने रहेछ, चाहे व्यक्तिगत सवालमा होस् वा सामूहिक । म ढुक्कसँग भन्छु ( पीडाले मान्छेलाई बोल्न सिकायो, लेख्न सिकायो, आवाज बुलन्द गर्न सिकायो । हेर्नस् त यसरी तपाईं र म संवाद गर्ने वातावरण पीडाले नै जन्मायो । पीडाबाट भाग्ने नभई पीडालाई नै साथ लिएर हिँड्ने हामी मान्छेको जीवन रहेछ ।

०००
काठमाडौं