नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

नन्दलाल आचार्य :

मानव जीवनको प्रारम्भ बाल्यकालदेखि हुन्छ, तर त्यो यात्रा अन्धकारमय पनि हुनसक्थ्यो, यदि त्यहाँ ज्ञानको उज्यालो छर्ने कोही हुन्थेनन् भने । म आज सारा स्मृतिका झ्यालहरू खोलेर बाल्यकालदेखि लिएर वर्तमानसम्म आइपुग्दाका तिनै अनुहारहरू सम्झिरहेछु, जो जीवनका कुनै मोडमा मेरा लागि उज्यालो बने, मार्गदर्शक बने, जिन्दगी बुझाउने संगी र साथी बने ।

घरको आँगनमै अक्षर चिनेको त्यो पहिलो पलदेखि लिएर विश्वविद्यालयका गम्भीर कक्षामा आत्मबोध गराउने क्षणसम्म, मलाई जीवन चिनाउने मेरा सबै गुरुहरू, जसमा आमाबुबा पहिलो स्थानमा आउँछन् । तिनीहरू प्रति म आज भावपूर्ण नमन गर्न चाहन्छु । आमाले लोरी गाएर निन्द्रा मात्रै दिइनन्, संस्कार पनि दिएर गइन् । बुबाले हात समाएर अक्षर मात्र सिकाएनन्, जीवनका गहिरा पाठहरू पनि पढाए । तिनको मौन अनुशासन, बोलाइमा भरिएको अपनत्व र दृष्टिमा भरिएको प्रार्थना आज पनि ममा चेतनाको मूल स्रोत बनेर बाँचेको छ ।

विद्यालयका ती गुरुहरू, जसको पाखुरी पछ्याउँदै मैले पहिलो कलम समातेँ, पहिलो कविता लेखेँ, पहिलो प्रश्न उठाएँ, उनीहरूको अनुशासन, प्रेरणा र प्रेरक उपस्थितिले मलाई शब्दप्रति मात्र होइन, सत्यप्रति पनि झुक्न सिकायो । कुनै शिक्षकले मलाई पुस्तकको प्यारो संसारमा डुबाए, कोहीले बहस गर्न हिम्मत दिलाए । कसैले त गल्ती गरेर पनि सिक्न हिचकिचाउनुहुन्न भन्ने जीवनदृष्टि दिए ।

विश्वविद्यालय पुगेपछि त ज्ञानका महासागर नै फैलिएका थिए । आत्मसमीक्षा गर्न सिकाउने प्रोफेसरहरू, चिन्तनको नयाँ मोड देखाउने सहपाठीहरू, बहस र विरोधमार्फत चेतना चर्काउने साथीहरू सबै प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा मेरा गुरुहरू नै बने । कतिपय त विचारमा असहमत थिए, तर असहमति नै अन्ततः मलाई नयाँ दृष्टिमा प्रवेश गराउने द्वार बने ।

तर गुरुता केवल औपचारिक पठनपाठनमा सीमित रहेन । म यात्रामा भेटेका एक वृद्ध बाबुलाई पनि गुरु सम्झन्छु, जसले चिया खाँदै गर्दा ‘जीवन भनेको बुझ्ने चेष्टा हो, जित्ने चाहना होइन’ भनेका थिए । म बाटोमा देखिएको एक परित्यक्त पुस्तकलाई पनि गुरु मान्दछु, जसले मौन भएर पनि सोच बदल्ने शक्ति दिन्छ । सायद यही अर्थमा हामीले भनेका हौं, “गुरु ब्रह्मा, गुरु विष्णु, गुरु देवो महेश्वर।”

आज गुरु पूर्णिमाको सन्दर्भमा, जब सारा समाजले आफूले पाएको उज्यालोको स्रोतलाई सम्झिरहेछ, म पनि आफ्नै अन्तरदृष्टिमा गहिरिएर तिनै अनुहारहरू खोजिरहेछु जसले मलाई पाठक बनायो, शिक्षक बनायो, अनि अन्ततः लेखक बनायो । म लेख्न सक्छु भने त्यो अक्षरको ज्ञान दिने ती सन्दर्भहरूप्रति कृतज्ञता प्रकट नगरी लेख्नु अन्याय ठान्दछु ।

पढ्न, बुझ्न, प्रश्न गर्न, गल्ती सुधार्न, सपना देख्न, प्रतिरोध गर्न, परिवर्तन गर्न, यी सबै सिकाइहरूमा कहिल्यै पनि कुनै एकजना मात्र गुरु थिएनन् । यहाँ मेरा माता-पिता छन्, मेरा प्राथमिक विद्यालयका गुरुहरू छन्, माध्यमिक कक्षाका अनुशासनप्रिय शिक्षकहरू छन्, विश्वविद्यालयका चिन्तनशील चिन्तकहरू छन्, मार्गमा भेटिएका सहयात्रीहरू छन्, विचारमा चुनौती दिने समालोचकहरू छन्, र अनौपचारिक सिकाइका स्रोत बनेका सबै पात्रहरू छन् ।

शिक्षकहरूले मलाई प्रश्न उठाउन सिकाए । आमाबाबुले नैतिकताको जरा रोपिदिए । मित्रहरूले बहसको कौशल जगाए । आलोचकहरूले सुधारको बाटो देखाए । अनि समाजका प्रत्येक सङ्घर्षशील पात्रहरूले मलाई यथार्थको कठोर पाठ पढाए । यी सबै मिलेर म ‘म’ बनेको हुँ ।

म सधैँ विश्वास गर्छु । एक लेखक आफ्नो आत्माको सामूहिक अनुकरण हो, जहाँ हरेक पाठ, हरेक चोट, हरेक ताली, हरेक गल्ती र हरेक आशीर्वादले उसको अन्तर चेतनाको संरचना बनाउँछ । त्यसैले म केवल किताब पढेर होइन, जीवन पढेर पनि बनेको हुँ । त्यस जीवनको पाठशालाका सबै गुरुहरूलाई आजको दिन समर्पित छ, मेरा नयनहरूले पढेका, मेरा कानहरूले सुनेका, मेरा संवेदनाहरूले अनुभूति गरेका गुरुहरूलाई ।

गुरु केवल ज्ञानदातामात्र होइनन्; उनीहरू विश्वास दिलाउने हिम्मत हुन् । उनीहरू डरभित्र हिम्मतको एक झिल्को झ्याल खोल्ने हुन् । उनीहरू आफ्ना पर्खालहरू तोडेर अरूको बाटो बनाउने उदार चेतनाका मूर्तिहरू हुन् । मलाई यस्तो मार्गदर्शन दिने हरेक व्यक्तिको आभारी छु म ।

गुरुपूर्णिमा केवल एक सांस्कृतिक चाड होइन, यो चेतनाको उत्सव हो । ज्ञान, जीवनदृष्टि र आत्मबोधको यात्रा थालनी गर्ने ती प्रत्येकलाई सम्झने दिन हो । म आज मेरो सम्पूर्ण पाठक, शिष्य, साथी, गुरु र सहयात्रीप्रति नमन गर्दछु, जो म सँगै थिए, मभन्दा अघि थिए, मभन्दा पछि आउँदै छन् । तर मलाई कुनै न कुनै रूपले पूर्ण बनाउँदै छन् ।

आज जब म लेख्दै छु, म भित्र त्यति नै आवाजहरू गुञ्जिरहेका छन्, जसले मलाई बोलेका थिए, पढाएका थिए, हप्काएका थिए, गाली गरेका थिए, हौसला दिएका थिए, चुप लाग्न सिकाएका थिए, गम्भीर हुन भनेका थिए । तिनै आवाजहरूले मलाई आज लेख्न लगाइरहेछन् । ती सबै आवाजहरू मेरा गुरु हुन् ।

आखिरमा, म यो समेत स्वीकृति दिन चाहन्छु कि म स्वयं पनि केहीका लागि गुरु बनेको हुन सक्छु । तर त्यो गुरुता पनि तिनैको उपहार हो, जसले मलाई यस्तो बन्ने क्षमता दिएका थिए । म पढ्छु भने उनीहरूको लागि, म लेख्छु भने उनीहरूबाट पाएको ज्ञानको सेरोफेरोमा । यसैले म लेखन, शिक्षण र अध्ययनलाई तिनै गुरुहरूप्रति समर्पण स्वरूप अर्पण गर्न चाहन्छु ।

शब्दको शक्ति केवल ज्ञानका लागि होइन, सम्मानका लागि पनि प्रयोग गरिनुपर्छ । त्यसैले आजको दिन, म ती सबै गुरुजनहरू, सन्दर्भहरू, अनुकरणीय व्यक्तित्वहरू, प्रेरणाका झिल्काहरू, अनि जीवनका कठिन घडीहरूलाई पनि नमन गर्दछु, जो समयकै रूपमा मेरा लागि गुरु बने ।

गुरुपूर्णिमाको यही सन्दर्भमा, जीवनका प्रत्येक क्षणमा मलाई उज्यालो देखाउने ती सबै ज्ञात-अज्ञात गुरुजनहरू, मेरा बुबाआमा, शिक्षकहरू, साथीहरू, आलोचकहरू, पाठकहरू र जीवनका घुम्तीहरूलाई म यो उज्यालो शुभकामना समर्पण गर्दछु—

“तपाईंहरू हुनुहुन्थेन भने, म आजको म हुन सक्दिनथेँ ।
तपाईंहरूकै उज्यालोमा मेरो यात्रा लेखिँदै गएको छ,
त्यही उज्यालोलाई, आज म शब्दमा दीप जलाएर समर्पण गर्दछु ।”

०००
शुभ गुरुपूर्णिमा २०८२/३/२६ !
(अक्षान्त : पाठक, शिक्षक र लेखक)