नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

व्यंग्य भन्नाले विशिष्ट शैली र हास्य भन्नाले रस विशेष बुझिन्छ । व्यंग्यार्थ प्रधान बनेको खास किसिमको शैली र त्यसमा हास्यरसको संयुक्तता समत भएको रचना विशेषलाई मोटो रूपमा हास्यव्यंग्य भनिन्छ । हास्यव्यंग्य आफैमा कुनै स्वतन्त्र विधा होइन । नाटक, कविता, कथा र उपन्याससमेत हास्य-व्यंग्यात्मक हुनसक्छन् र त्यस्ता कृति नेपाली साहित्यमा छन् पनि । व्यंग्य हास्यसँग संयुक्त र वियुक्त जे पनि हुनसक्छ । तसर्थ हास्यकार, व्यंग्यकार वा हास्यव्यङ्ग्यकार निम्ति निबन्ध विधा नै अपरिहार्य छ भन्न मिल्दैन । त्यस्तै, निबन्धकार, हास्यव्यंग्यकारसमेत हो भने दुवै आयामहरूबाट पर्गेल्नु पनि आवश्यक हुन्छ । निबन्धकार पिँडालीका हकमा यी दुवै कुराहरू उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् । पिंडालीका निबन्धमा विधागत सीमा र संयमको प्रश्न महत्वपूर्ण छ ।

कुनैलाई कथा र कुनैलाई नाटक भनी विधागत चिनारीको लालमोहर छाप लगाई साहित्यिक पत्रिकाहरूमा श्रष्टाको आफ्नो तोक बमोजिम संपादकहरूले दिएको तथ्यसँग हामी परिचित छौं । शिरव्यहोरा जेसुकै भए पनि कतिपय रचनाको अन्तर्वस्तु र संरचना पक्ष मसिनोसँग केलाउँदा परिणाम ठीक उल्टो दहने स्थिति विद्यमान छ । तथ्यले देखाएको कुरा स्वीकार्ने हो भने नाटक भनिएको रचनामा नाटकीयताको प्रभाव देखिन्छ । के सपाट घटना र संवादहरूले नाटकको विधागत गहनता थाम्न सक्लान् र ? यही थाम्न नसकेर पनि हुनसक्छ, मनका दृष्टिले नेपाली नाटकहरूमा उध्र्वगामिता अपेक्षितरूपमा देखिएन । नाटक भनिएको रचना अनाटक र कथा वा अनाटक भनिएको रचनामा नाटकीय तत्त्वको विद्यमानताले गर्दा नाटक ठहरिने र मञ्चन गर्न सकिने स्थिति विद्यमान छ । संपादक र लेखकको विधागत भिन्नतासम्बन्धी ज्ञानलाई सैद्धान्तिक कठिन पर्दैन ।

नाटक र कथाको तात्विक भिन्नता छुट्याउन पिंडालीका निबन्धका कुनै पनि सुयोग्य पाठकको चेतनामा विधागत परिभाषा र परिसीमाको स्पष्टता नदेखिएको अनुभव हुन्छ । पिंडाली.का निबन्ध भनिएका जति सबै रचना वास्तवमा निबन्ध हुन् । यो विधागत सीमा र संयमसम्बन्धी सैद्धान्तिक प्रश्न अरूहरूका हकमा समेत महत्त्वपूणर् छ । उत्तर सजिलो छैन र यसबारे छलफलको प्रस्तावसम्म राख्नसकिन्छ । विधान तुलनामा केही उपेक्षित रहेको निबन्ध विधाले वर्तमान समयमा केही गति पाइरहेछ र यसमा ऊर्ध्वगामिता प्रदान गर्न र समसामयिक निवन्ध, पनि व्यंग्यात्मक वा हास्यव्यंग्यात्मक निबन्धमा नयाँ आयाम दिन एउटा पूर्व परंपराकै रूपमा स्थापित पिंडालीका निवन्धहरूका प्रवृत्तिसँग सुपरिचित हुन आवश्यक छ । यस दृष्टिले पिंडालीका निकैजसो निबन्धमा कथानक, चरित्र र संवाद पाइन्छ । यी तत्त्वहरू कथा र नाटकका निम्ति अनिवार्य मानिन्छन् । तसर्थ, कथा र निबन्ध छुट्टिने सैद्धान्तिक सीमारेखाको विद्यमानता सौन्दर्यशास्त्रले स्पष्ट गर्छ कि गर्दैन ? यो गुरुतर प्रश्न हाम्रा मुखेन्जी देखा पर्दछ । यस गंभीर र संवेदनशील प्रश्नको औचित्य स्वीकार्ने केवल लेखक कै तजबिजीमा जटिलतालाई सरलतामा बुझ्ने प्रयत्न गर्यो भने कतिपय यस्ता अवस्थाहरू पनि देखा पर्न सक्दछन् जसमा असफल कथा निबन्धको विधागत व्यहोरामा देख्नसक्छ । यस अवस्थामा निबन्धप्रति न्याय-अन्याय के भयो ? अर्को प्रश्न ठडिनसक्छ । असफल कथा हुत्याउने रद्दीको टोकरी जस्तो निबन्ध विधा हुन सक्छ । निबन्धलाई विकासक्रमको स्वतन्त्र इतिहासका कारणले र संरचना तथा उद्देश्यगत कारणले नै विधाका रूपमा मान्यता दिएको हो, अन्य विधामा असफल हुन खोजेका रचना खाँदखुद गर्ने भाँडो चाहिँ यो अवश्य होइन ।

हो, निबन्धमा कवितात्मकता अन्तर्निहित हुनसक्छ । केही हास्यव्यङ्ग्यात्मक निबन्धमहरूमा त छन्दोबद्ध कविता नै बीचबीचमा राखिएको देखिन्छ । तापनि ती अंशहरू समग्रमा हेर्दा निबन्धकै अविच्छेद्य घटकका रूपमा देखिएका छन् । नाटकीयता र कथात्मकताको उपस्थितिको कारणले मात्र वास्तवमां कुनै निबन्ध निबन्ध भइहाल्दैन । केवल कुन कुरालाई मसिनोसँग हेरिनुपर्दछ ती तत्वहरू टाँसिएका छन् वा समग्रको निर्माणकारी अविभाज्यको गंभीरता प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको हो वा यिनको विपरीतता, विद्रुपता भएर आएका छन् ? त्यस्तै रचनाकारले चरित्रको बहुआयामिक नीतिको प्रतिविम्बन गर्दै जीवनबोध व्यञ्जित गर्न खोजेको हो, बुझ्नु आवश्यक हुन्छ । पक्ष र परिवेश या त विधागत व्यापकतामा शंका गर्ने ठाउँ छैन । या चरित्र र परिवेशलाई आधार मानी लेखिएका फुटकर कविता एकातिर छन् अथवा काव्यको स्थान र प्रति आफ्ना ठाउँमा छ । निबन्धकारले पनि थी तत्वको अवलम्बन गर्नु स्वाभाविक होइन । हिन्दी साहित्यका सुपरिचत हास्य-व्यङ्ग्यकार हरिशंकर प्रसाई र शरद जोशीका निबन्धमा पनि पात्र, परिवेश, घटना र कथानक अवश्य पाइन्छ ।

चिनियाँ साहित्यमा ल्यु सुनका निबन्धमा पनि कथा र नाटकमा समेत हुने निबन्धका यी घटकहरूको विद्यमानता देखिन्छ । फरक के छ भने यी ठूला साहित्यकारहरू एक त प्रतिनिधि घटना, पात र परिवेशको अन्वेषण गर्छन् दोस्रो ती घटकहरू बाफैमा साध्य छैनन् । सान्दर्भिक रुपमा यस्ता तत्त्वको विद्यमानता देखिए पनि लु सुन र प्रसाईहरू साध्य होइन, यिनलाई साधन वा माध्यम बनाएर विचार वा सत्य सजीव रूपमा प्रस्तुत गर्दछन् । भैरव अर्याल र हाल निवन्धक्षेत्रमा आएका कथाकार खगेन्द्र संग्रौलामा समेत यही तथ्य देखा परेको छ । एउटा स्थापित परंपराको दृष्टिले पिंडालीका निबन्ध नियाल्दा अग्रगामिताका संभावनाको अन्वेषण गर्दा कुन कुरा स्पष्टसँग भन्न सकिन्छ भने पिडाली प्रायः असामान्य वा अप्रतिनिधि पात्र, परिवेश र घटनाको चयन गर्छन् र स्वाभाविकताको ठाउँमा सांयोगिकतामा उभिन खोज्छन् । त्यति मात्र होइन, पिंडाली सतहमाथिको मोहोर, कुरूपता र झूटा कुराको युरोलाई प्रतिबिम्बित त गर्छन् तर त्यसका जरामा स्वविहिन सत्य अन्वेषण गर्ने जस्तो व्यङ्ग्यकार जटिलतम दायित्व वहन गर्नेतर्फ अग्रता देखाउँदैनन् । कतिसम्म भने उनका केही निबन्ध लक्ष्यहीन हाँसोमा सीमित भएका छन् । लेखकले साहित्यलाई मनोरञ्जन सामग्री मात्र ठानिदिनाले यसो भएको हुनसक्छ । यसै बिन्दुमा पुगेपछि पिडाली उनका समकालीन निवन्धकार श्यामप्रसाद शर्मा, गोविन्द भट्ट, भैरव अर्याल, कृष्ण भन्दा पनि देब्रै बाटो समात्छन् । कथानक, पात्र र परिवेशको एकातिर संयोजन गर्न र अर्कातिर त्यस संयोजनलाई व्यापक र द्वन्द्वात्मक जीवनबोध र दृष्टिको न्यूनताको कारणले बल्लो घाट न पल्लो तीरकै अवस्थामा छोड्नाले विधागत दृष्टिमा समष्टिमा निबन्ध वा कथा के हो ? पाठकलाई छुट्याउन कठिन पर्नु नेपालीका विधाको संवेदनशील र कमजोर पक्ष हो ।

निबन्धको आयतनका कारणले होइन, अन्य विधाका संरक्षक तत्व अन्वेशका कारणले नै साहित्यका अन्य विधाका सापेक्षमा निबन्धलाई बस्ने ठाउँ प्रशस्त रहन्छ । राजकीय सोनाको व्यापारको सफलता यो जुन हदसम्म निर्भर गर्दछ । के हो भन्ने प्रश्न उभिनु स्वाभाविक हो । कथानकको क्षीणताले गर्दा यसतो हुन्छ । त्यही निबन्धको हदको प्रतिक्रमण हुनासाथ निबन्ध अनिवन्धकातिर उन्मुख भएको र घटनाको न्यूनताबाट उत्पन्न खाडललाई जीवनबोधले पुर्न खोजिएको परिप्रेक्ष्यमा घटनाहरू जति निबन्धमा फ्याँकिदिनु कतिको उपयुक्त होला, विचारणीय छ ।

पिंडाली भन्नाले व्यक्ति मात्र होइन, एउटा स्थापित परंपरा पनि हो । तसर्थ, यसका योगदान पनि छन्, कमी कमजोरी पनि छन् । अनिवार्यरूपमा सहनी गर्नु वा त्यसको ठीक उल्टो गर्नु समीक्षकीय अनाचार हो । यसउसले, निबन्धको अध्ययनबाट उठ्नसक्ने प्रश्नहरू पनि मुख्य गरेर एउटा परंपराप्रति लक्षित छन् । परंपरा र वर्तमान अवस्थाको मनासिब मूल्याङ्कनविना निबन्ध विधाको भविष्य निर्क्याैल्न संभव छैन । त्यही आशयका साथ निबन्ध बारे छलफल भइरहनु आवश्यक देखिन्छ ।

‘उन्नयन’ पिँडाली विशेषाङ्क (२०५०)