नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

जीवनाथ अधिकारी :

वृद्धावस्था जीवनको एक संवेदनशील र महत्त्वपूर्ण अवस्था हो, जसमा शारीरिक र मानसिक परिवर्तनहरू आउँछन्। यस अवस्थामा, पतिपत्नीको आपसी सम्बन्ध र सहयोगले जीवनलाई अर्थपूर्ण र सन्तुलित बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यस निबन्धमा वृद्धावस्थामा पतिपत्नीको आवश्यकता र यसका विभिन्न पक्षहरूको विश्लेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ।

१. पतिपत्नीको परिभाषा
पतिपत्नी भनेको वैवाहिक सम्बन्धमा बाँधिएका पुरुष र महिला हुन्, जसले जीवनका सुखदुःखलाई सँगै व्यतीत गर्ने प्रतिज्ञा गरेका हुन्छन्। नेपाली पारिवारिक परम्परामा, पति र पत्नीबिच आपसी प्रेम र सद्भाव हुनु आवश्यक छ। वैवाहिक सम्बन्धले सामाजिक, सांस्कृतिक र धार्मिक दृष्टिले पनि महत्त्व राख्दछ। यस सम्बन्धले केवल शारीरिक आवश्यकता मात्र होइन, मानसिक र भावनात्मक आवश्यकताको पनि पूर्ति गर्दछ। वृद्धावस्थामा यो सम्बन्ध अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ, जसले जीवनलाई अर्थपूर्ण र सन्तुलित बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। विवाह र पतिपत्नीसम्बन्धका बारेमा भनिएको पनि छ :
विहंगमः पक्षद्वयेन भूषितः उड्डीयते व्योम्नि सुलुकेच्छ्या यथा । तथा गृहस्थस्य गृहस्य शोभा प्रजायते यत्र द्वय्यस्ति सौहृदः॥
(जसरी दुईवटा पखेँटा मिलेर पन्छी आकाशमा आनन्द र स्वच्छन्दपूर्वक उड्न सक्छ, त्यसरी नै जहाँ पति–पत्नीबीच प्रेम र मैत्री हुन्छ, त्यहाँ गृहस्थ जीवन पनि सुन्दर र उज्ज्वल हुन्छ।)

२. सम्बन्धका सकारात्मक र नकारात्मक पक्ष
वृद्धावस्थामा पतिपत्नीको सम्बन्धका सकारात्मक पक्षहरूमा आपसी समझदारी, भावनात्मक समर्थन, र शारीरिक हेरचाह समावेश छन्। यस्ता सम्बन्धले वृद्ध व्यक्तिहरूलाई मानसिक शान्ति र सुरक्षा प्रदान गर्छ। अमेरिकाको स्वास्थ्य सेवा संस्थान (CDC– Centers for Disease Control and Prevention) का अनुसार वृद्ध व्यक्तिहरूमा सामाजिक एकाकीपनले मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पुर्या उँछ। एक्लोपनका कारणहरूमा पारिवारिक सदस्यहरूको अनुपस्थिति, साथीहरूको मृत्यु, र शारीरिक समस्याहरू समावेश छन्। एक्लोपनले निम्न समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ :

क) मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू : एक्लोपनले डिप्रेसन, चिन्ता र तनावजस्ता मानसिक समस्याहरूको जोखिम बढाउँछ।

ख) शारीरिक स्वास्थ्य समस्याहरू : एक्लोपनले उच्च रक्तचाप, मुटु रोग र इम्युन प्रणाली (प्रतिरक्षा पर्णाली) को कमजोरीजस्ता शारीरिक समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।

ग) सामाजिक एक्लोपन : एक्लोपनले सामाजिक गतिविधिहरूमा भाग लिन गाह्रो बनाउँछ ।यसबाट सामाजिक विच्छिन्नताको समस्या बढ्ने समस्या आउँछ।

पतिपत्नीबिचको सुदृढ सम्बन्धले यी समस्याहरूलाई कम गर्न मद्दत पुर्या्उँछ। एकअर्काको साथ र भावनात्मक समर्थनले मानसिक स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउँछ र जीवनको गुणस्तर बढाउँछ।

३. आपसी सहयोगको महत्त्व
वृद्धावस्थामा शारीरिक क्षमता घट्न सक्छ । यसबाट दैनिक क्रियाकलापमा कठिनाइ उत्पन्न हुन्छ। यस अवस्थामा पतिपत्नीको आपसी सहयोगले एकअर्कालाई शारीरिक र मानसिक रूपमा सशक्त बनाउँछ। एकअर्काको हेरचाह र समर्थनले वृद्ध व्यक्तिहरूलाई आत्मनिर्भर र आत्मसम्मानित महसुस गराउँछ। यसका साथै पतिपत्नीबिचको सम्बन्धले दीर्घायुमा पनि योगदान पुर्याउँछ। अमेरिकाको टाइम पत्रिकामा प्रकाशित एक अध्ययनले के देखाएको छ भने विवाहित व्यक्तिहरू अविवाहित व्यक्तिहरूको तुलनामा लामो समयसम्म जीवित रहने सम्भावना बढी हुन्छ। यसका अनुसार विवाहित व्यक्तिहरूको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा सुधार आउँछ र दीर्घायु हुनमा योगदान पुर्या उँछ।

४. उमेर पाक्दै जाँदा देखिने समस्याहरू
वृद्धावस्थामा शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा परिवर्तन आउँछ। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, जोर्नीको समस्या, र स्मृतिलोपजस्ता समस्याहरू सामान्य हुन जान्छन्। यस्ता समस्याहरूको व्यवस्थापनमा पतिपत्नीको आपसी सहयोग र समझदारी आवश्यक छ। एकअर्काको हेरचाह र समर्थनले यी समस्याहरूलाई सहज बनाउन मद्दत पुर्यारउँछ। यसका साथै एकअर्कासँगको नियमित संवाद र सक्रियताले शारीरिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक असर पुर्याउँछ । यसले वृद्ध व्यक्तिहरूलाई मानसिक शान्ति र सुरक्षा प्रदान गर्छ।

५. एकअर्काको सहयोग र आवश्यकता
वृद्धावस्थामा पतिपत्नीबिचको आपसी सहयोग र आवश्यकता अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। एकअर्काको भावनात्मक र शारीरिक हेरचाहले जीवनलाई सन्तुलित र सुखमय बनाउँछ। यसले वृद्ध व्यक्तिहरूलाई एक्लोपन र एकाकीपनको भावना कम गर्न मद्दत पुर्या उँछ।
पतिपत्नीबीचको सुदृढ सम्बन्धले उल्लिखित समस्याहरूलाई कम गर्न मद्दत पुर्यानउँछ। एकअर्काको साथ र भावनात्मक समर्थनले मानसिक स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउँछ र जीवनको गुणस्तर बढाउँछ।

६. विभिन्न पक्षमा देखिने समस्या
वृद्धावस्थामा, शारीरिक स्वास्थ्यका समस्याहरू मात्र होइन, मानसिक र सामाजिक समस्याहरू पनि देखा पर्न सक्छन्। एक्लोपन, चिन्ता, र अवसादजस्ता समस्याहरू वृद्ध व्यक्तिहरूमा सामान्य हुन्छन्। यस्ता समस्याहरूको समाधानमा पतिपत्नीको आपसी सहयोग र समझदारी महत्त्वपूर्ण छ। एकअर्कासँगको नियमित संवाद र सक्रियताले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक असर पुर्यािउँछन्। यसले वृद्ध व्यक्तिहरूलाई मानसिक शान्ति र सुरक्षा प्रदान गर्छ।

७. मनोवैज्ञानिक तनाव, विकार र मानसिक द्वन्द्व
क. डिप्रेसन (निराशा)
शोकसँग सम्बन्धित गहिरो दु:ख : जीवनसाथी गुमाएपछि दीर्घकालीन वा तीव्र निराशाको अवस्था देखा पर्छ, जसमा ६–२०% वृद्धहरूमा क्लिनिकल स्तरको डिप्रेसन (निद्रा सम्बन्धी समस्या, थकावट बढ्नु र ऊर्जा घट्नु, अस्वस्थ आहारवृद्धि वा कमी, स्वयम्मा अपराधबोध, एकाग्रता र निर्णय क्षमता कमजोर हुनु, आत्महत्या सम्बन्धी सोच वा प्रयास) देखा परेको अध्ययनले देखाएको छ ।
विवाहित अवस्थाभन्दा उच्च जोखिम : नयाँ विधवा/विधुरहरूमा विवाहितहरूभन्दा लगभग २–९ गुणा बढी डिप्रेसनको जोखिम हुन्छ । यो अवस्था विशेष गरी पहिलाहरूमा १–१८ महिनाभित्र देखा पर्छ ।

ख. एकान्तता र सामाजिक विच्छिन्नता
एकान्तता (Loneliness) : करिब २५% वृद्ध व्यक्ति यो चुनौतीबाट पीडित भएका हुन्छन्, जसले मनोवैज्ञानिक पीडा, चिन्ता, र डिप्रेसनलाई अझ गहिर्याीउँछ ।
सामाजिक सहभागिताको कमी : परिवार र समुदायबाट टाढिनाले मनोबलमा गिरावट ल्याउँछ र सामाजिक उनीहरूको सञ्जाल कमजोर हुन पुग्छ ।

ग. चिन्ता (Anxiety) र भावनात्मक अस्थिरता
उत्तेजित वा चिन्ताग्रस्त अवस्थाहरू उत्पन्न : खासगरी विधुर व्यक्ति शोक, भावनात्मक तर्कशून्यता, र चिन्ताको सिकार हुन्छन् ।यस अवस्थामा अनावश्यक रूपमा ससाना कुराबाट पनि उत्तेजित हुनुका साथै चिन्ताग्रस्त अवस्थामा उनीहरू पुग्दछन् ।
भावनात्मक–संज्ञानात्मक दोष : विधुर वृद्धहरूले भावनात्मक चिह्नहरू (जस्तै दुःख, रिस) बुझ्न र सम्झनमा कठिनाइ भोग्नजस्ता समस्यामा पर्न सक्छन् विशेष गरी उच्च डिप्रेसन वा चिन्ताको अवस्थामा ।

घ. विधवाकरण प्रभाव (Widowhood–effect)
शारीरिक, मनोवैज्ञानिक सम्पूर्ण स्वास्थ्य जोखिम : पति/पत्नी गुमाएपछि पहिलो ३–१२ महिनामा मृत्युको जोखिम १५–७०% ले बढेको देखिन्छ, खासगरी हृदयरोग वा तनावसम्बन्धी समस्याले गर्दा।
प्रतिरक्षा प्रणालीमा कमजोरी : वृद्धवृद्धाहरूमा निरन्तर शोक र तनावले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घटाउँछ, ससाना बिरामहरूमा पनि सङ्क्रमण बढ्ने गर्छ भने यसबाट मृत्युसम्मको जोखिम बढ्छ ।

ङ. दीर्घकालीन शोक र मानसिक विकार
लामो समयसम्म शोक नरोकिएमा लगभग १०% व्यक्तिलाई दीर्घकालीन शोक र मानसिक विकार (Prolonged Grief Disorder (PGD) हुन सक्छ ।यसमा डिप्रेसन, आघातपश्चात् हुने तनाव विकार (Post Traumatic Stress Disorder PTSD) र शारीरिक लक्षणहरूको मिश्रण हुन्छ ।
पूर्व शोक (Anticipatory Grief) : दीर्घकालीन बिरामीसँगको बसाइबाट त्यसपछि आउने शोकले पहिले नै चिन्ता सिर्जना गर्न सक्छ, जसले भावनात्मक भार बढाउँछ । पूर्व‑शोक (anticipatory grief) बारे यसरी बुझौँ :

१. दीर्घकालीन बिरामी अवस्थाको सामना गर्दा प्रियजनको मृत्यु पनि हुन सक्छ भन्ने पूर्वधारणा मानसपटमा हुन जान्छ ।यस अवस्थामा मान्छे भावनात्मक रूपमा शोक अनुभव गर्न थाल्छ।

२. यो अवस्थामा मृत्यु भएको छैन भने पनि, भविष्यमा आउने वियोग र मृत्युको सम्भावित अनुमानलाई लिएर पहिले नै ऊ चिन्ताग्रस्त हुन पुग्छ ।

३. यसले शोकलाई पूर्व–समयमै सुरु गराउँछ, जसले उसलाई सामना गर्ने तयारीमा बस्न सहयोग गर्छ । जस्तै, एउटा अभ्यास (rehearsal) जसबाट निकास वा भावनात्मक व्यवस्थापन गर्न सहयोग मिल्छ।

४. यस क्रममा मान्छे दुःख, चिन्ता, निराशा, र अपराधभाव तथा हीनताबोधी भावनाबाट गुज्रन सक्छ, जसले भावनात्मक बोझ बढाउँछ।

५. परिवार वा आफैँ बिरामी व्यक्तिविरुद्ध नबसेरै घटना पहिले नै ब्यथित शोकको अनुभव गर्न थाल्छ।

६. मानसिक रूपमा मानिसले भविष्यमा हुन सक्ने घटना कसरी सम्हाल्ने भनी समयअगाडि नैसोच्न थाल्छ, जसले निर्णय थकान (धेरै निर्णय लिनुपर्ने अवस्थाबाट आउने मनोवैज्ञानिक थकावट– decision fatigue) र अवसाद सिर्जना गर्न सक्छ।

७. कहिलेकाहीँ शोकसम्बन्धी मनोवैज्ञानिक आत्मरक्षा पद्धतिहरू (defense mechanisms) (जस्तै denial (अस्वीकार— वास्तविकतालाई स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्नु), displacement (विथापन– भावनात्मक प्रतिक्रिया अन्य सुरक्षित लक्ष्यमा स्थानान्तरण गर्ने प्रक्रिया) पनि सक्रिय हुन सक्छन्, जसले स्थिति स्वीकार्न ढिलाइ गर्छ।

८. केही अवस्थामा पूर्व‑शोकले सकारात्मक भूमिका पनि खेल्छ । अन्तिम निर्णयहरू मिलाउन, सम्बन्ध सुधार गर्न र महत्त्वपूर्ण संवाद गर्न समय मिल्छ।

९. तर कतिपय व्यक्तिहरूमा यो शोक मृत्युपछि पनि क्रमशः अवरुद्ध दु:ख वा दीर्घशोक (prolonged grief disorder) मा परिणत हुन्छ।

१०. सम्पूर्णमा पूर्वशोक (anticipatory grief) एक जटिल र भावनात्मक रूपमा थकावटको प्रक्रिया हो, जसले सम्बन्ध र मनो–शारीरिक स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ।
वृद्ध विधवा वा विधुरमा शोक, डिप्रेसन, एकान्तता, चिन्ता, भावनात्मक अस्थिरतालगायत शारीरिक स्वास्थ्य जोखिमहरू देखा पर्दछन्। तर परिवार, समाज, चिकित्सक र स्वयम्सेवीहरूको सक्रिय समर्थनद्वारा समयै हस्तक्षेप गरेमा यी खतराहरूसँग जोगिन सकिन्छ, र वृद्धावस्थालाई आत्मनिर्भर, सन्तुलित र स्वस्थ बनाउन सकिन्छ।

८. समस्याको निराकरणका उपायहरू
वृद्धावस्थामा देखा पर्ने समस्याहरूको निराकरणका लागि परिवारका सदस्यहरूको सहयोग र समर्थन आवश्यक छ। सामाजिक गतिविधिहरूमा सहभागिता, मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह, र शारीरिक व्यायामले वृद्ध व्यक्तिहरूको जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न मद्दत पुर्याउँछ। पतिपत्नीले एकअर्को मनोभावलाई राम्ररी बुझेका हुन्छन् । जीवनसाथीलाई कुन बेला केकस्ता कुराको खाँचो र आवश्यकता पर्दछ भन्ने कुरा पनि उनीहरूलाई सहज जानकारी हुने भएकाले आवश्यक समयमा हार्दिक सहयोग गर्न समर्थ हुन्छन् । जीवनमा आफूपछि आफूलाई राम्ररी बुझ्ने भनेकै पति वा पत्नी हुन् । वृद्वावस्थामा उनीहरू एकअर्काका अपरिहार्य पूरक हुन् भन्दा अत्युक्ति हुँदैन । यो अवस्थामा उनीहरूमा वियोग भयो वा एक्लो भए भने त्यसबाट उत्पन्न मानसिक क्षतिलाई पूर्ति गर्न निकै कठिनाइ हुन जान्छ । पति वा पत्नीको मृत्युपश्चात् कतिपय अवस्थामा केही समयपछि नै अर्काको पनि मृत्यु भएको तथ्यले देखाएको छ । अत: जीवनको उत्तरार्धलाई जीवन्त र आनन्दमय बनाउनका लागि पतिपत्नीलाई एकअर्काको अपरिहार्य आवश्यकता पर्दछ ।

०००
भक्तपुर