नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

हरिशंकर परसाईं :

व्यङ्ग्यानुवाद : रमेश समर्थन

अखबार सकिएपछि म विज्ञापन पढ्न थाल्छु । त्यसो त अखबारहरूमा हुन्छ पो के र ? दिनदिनै उही उही समाचार – उसले पैसा खाएको थियो, उसको पोल खुल्यो, उसको तलासी लिइयो, ऊ गिरफ्तार भयो– यही त हो । न त म उहिले पैसा खान पाइने ठाउँको वरिपरि थिएँ न अहिले पोल खुल्नेहरूको वरिपरि छु । म त त्यहाँ पनि छैनँ जहाँ पैसा खाइने अड्डाहरू खोलिएका छन् । अर्थात् आफ्नो युगको इतिहासनिर्माणमा मेरो कुनै योगदान छैन । मेरो भागमा त इतिहासको कसम खाने काम मात्र परेको छ । त, अखबारमा सरसर्ती दृष्टि पुर्‍याएर म विज्ञापन पढ्न थाल्छु– खास गरी दिल्लीका होटेलहरूको । यसमा सरसता प्राप्त हुन्छ । अशोक होटलमा फ्रेन्च पक्वान्न । वाह ! जनपथको होटल गुलनार रेस्त्राँमा मुगली भोजन । अकबर होटलमा बार–ए–कबाब ! पढ्दापढ्दै मेरो मुखमा मुगल चिकन पसेको अनुभूति हन्छ अनि मैले यसकै स्वादमा घरको दालरोटी खाइदिन्छु । वञ्चितहरूका लागि आफ्नो सामान्य दालरोटीसँगै कल्पनामा अशोक होटललाई नै चबाएर सन्तोष प्राप्त गर्नु नै उसको ‘सम्पूर्ण क्रान्ति’ ठहरिन्छ ।

आज सबै होटलहरूमा गएर खाइसकेपछि एउटा विशेष विज्ञापनमाथि मेरो ध्यान गयो । यस्तो कुनै विज्ञापन त त्यसमा दिनदिनै छापिन्छ होला तर पहिले मैले त्यस कुरामा ध्यान दिएको थिइनँ । विज्ञापनमा प्रायः कुनै वृद्धको चित्र हुने गर्थ्यो । मलाई लाग्ने गर्थ्यो यो कुनै ‘हराएको मान्छे’को विज्ञापन होला जस्तो फिल्मी हिरो बन्न बम्बईतिर भागेका केटाहरूका बारेमा छापिएको हुन्छ । म सोच्थेँ, बुढाहरू पनि भाग्न थालेछन् ! छोराहरूले छपाएका होलान्‌– बुवा, तपाई जहाँ भए पनि फर्केर आउनुस् । तपाईं गएपछि आमाको स्थिति निकै बिग्रेको छ । (यो वाक्य पढुपछि त बुढा कहिल्यै नफर्किन सक्छन् ।)

होइन, बुढा भागेका होइनन् । माथि एमानको अक्षरमा लेखिएको छ… ‘इन मेमोरियम…’ अर्थात् स्मृतिमा ! तल बुढाका छोराहरूको नाम लेखिएको छ । साथै कम्पनीको नाम ठेगाना पनि छ, मानौँ भन्न खोजिएको छ –जसलाई यिनी बाजेको यादमा रुन मन लाग्छ उसले तत्काल कम्पनीको सामान किनेपछि सबै दुःख भाग्छन् ।

यी कुनै साहूजी थिए । साहूले कुनै कम्पनी खोलेका थिए । राम्रो गरेछन् । साहू थिए त कुनै स्यालुन खोलेर थोरै बस्थे ? साहूजीको यो कम्पनी खुब चलेको थियो । यो पनि राम्रै भयो नत्र छोराहरूलाई बाबुको खर्चिलो अखबारी सम्झनाको कुनै आवश्यकता नै पर्ने थिएन । आजकै दिन लालाजीको मृत्यु भएको थियो । यो पनि राम्रै भयो । के थाहा पछि कम्पनी डुब्न पनि सक्थ्यो । तर साहूजीका छोराहरूले निकै उन्नति गरे । सपूत भनेका यस्ता हुन्छन् । छोराहरूले आज घोषित रूपमा बाबुलाई सम्झना गरेका छन् । किन नगरून् त ! कम्पनी खोलेर र जमाएर मर्ने बाउहरू नै त सम्झिनलायक हुन्छन् नि ! साहूजी कहाँ गए भन्ने त छोराहरूलाई पनि थाहा नहोला । छापिएको भने यस्तो छ– हु लेफ्ट फर हेभेनली एबोड– अर्थात् जो आफ्नो स्वर्गीय निवासमा प्रस्थान गर्नुभयो । स्वर्गमा साहूनगर कलोनीको बङ्गला नम्बर पाँच साहूजीका लागि पहिले नै आरक्षित होला ।

मेरा पिताको मृत्यु भएको पनि कैयौँ वष भयो तर मैले आजसम्म पनि उहाँ कहाँ हुुनुहुन्छ भन्ने थाहा पाउन सकेको छैनँ । स्वर्गमा हुनुहुन्छ कि नर्कमा ? पुनर्जन्म भयो कि बाँकी नै छ ? मैले उहाँको स्मृतिमा फोटो छपाउने प्रेरणा पाइनँ किनभने उहाँले कुनै व्यवसाय जमाएर यो संसार छोड्नुभएन, बरु बिगारेर जानुभयो । उहाँले वास्तविक पितापन स्थापित गर्नुभएन । साहूजीले सही पितापन स्थापित गरेर यो संसार छोडे अनि साररूपमा व्यवसाय जमाएर गए । त्यसैले साहूजी स्वर्गीय भए भने मेरा पिताजीको मृत्यु मात्र भयो । अङ्ग्रेजीमा मरेकालाई ‘दि लेट’ भनिन्छ । हामी त्यसैलाई ‘स्वर्गीय’ वा ‘दिवङ्गत’ भन्छौँ । विश्वास तथा संस्कारको भ्रम भाषामा पनि आइहाल्छ ।

के छोराहरूलाई पक्कै थाहा होला त ? मलाई भने सन्देह छ । सके साहूजीको पुनर्जन्म भइसकेको होस् । मनुष्य जन्म त चौरासी लाख जुनीहरूमा घुमेर मात्र पाइन्छ । त्यसैले यति छिटै त साहूजी मान्छे बनेनन् होला । हुनसक्छ श्वानयोनि (कुकुरको जुनी)मा जन्मेर आफ्नै कारखानाको ढोका कुरेर बसेका होऊन् । अनि ती छोराहरूले त्यो बाहिर ढोकामा भुक्ने उनीहरूकै पूज्य तथा स्वर्गीय पिता हुन् भन्ने के थाहा पाऊन् ? उनले भित्रको विवरण त पढ्दैनन् बरु कुनै देवताले इनामको लोभमा उनलाई पक्राउ पो गराउने हुन् कि भन्ने डरले हत्तपत्त त्यो अखबार नै लुकाइदेलान् ।

यी छोराहरूले किन साहूजीलाई दुःखी हुने गरी सताउँछन् हँ ?

यस अखबारलाई त त्यस कारखानाका कर्मचारीले पनि हेर्लान् । अनि सके उनीहरू भन्लान् –‘यही हो त्यो दुष्ट साहू । मजदुरहरूको रगत चुस्थ्यो । कति थोरै पारिश्रमिक दिन्थ्यो अनि कति धेरै काममा जोत्थ्यो । मजदुर एक दिन बिरामी परे पनि पैसा काट्थ्यो । अहिले त रौरव नर्क भागिरहेको होला !’

व्यापारीहरूले पनि यसलाई देख्लान् । सके उनीहरू भन्लान् –‘धत्तेरिका ! आज एकाबिहानै कसको मुख हेर्नुपर्‍यो ! अरे यस साहूले त जससित पैसा लियो त्यसलाई दिँदै दिएन । कैयौं रिनदाताहरू रोइरहेका छन् यसको नाम लिएर ।’

मेरो सुझाव मान्ने भए त म यी पितृभक्तहरूलाई भन्ने थिएँ, ‘उमेर पुगेर बित्नुभएको पिताजीको फोटा यसरी नछाप । मानिसहरूले उहाँका बारेमा नानाथरी कुरा काट्छन् । उहाँको दबेको बदनामी बाहिर छताछुल्ल हुन्छ ।’

तर केटाहरूले मेरो कुरा मान्दैनन् । पिताको फोटो छपाउनु उनीहरूका लागि सजावट र विज्ञापन हो । साहूजी मरेको दिन पारेर उनको फोटो छपाउनु उनीहरूका लागि त्यति महत्त्वपूर्ण छ जति दीपावलीका दिन नयाँ साइनबोर्ड लगाउनु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । नत्र कसले चिन्ने साहूजीलाई ? उनले कस्तो पराक्रम गरे भनेर खोजीनिती गर्ने कसलाई चासो ? उनी मरे कि मरेनन् र मरे भने कहिले मरे भनेर थाहा पाउने आवश्यकता कसलाई छ ? तर केटाहरूले भने साहूजीको स्मृतिलाई राष्ट्रिय महत्त्व दिए ।

जब पैसा अलिक माथि पुग्छ अनि आफ्नो रूप प्रकट गर्न चाहन्छ । उसलाई म छु र पनि देखिएको छैनँ भनेर छट्पटी भइरहन्छ । ऊ आफूलाई अभिव्यक्त गर्न चाहन्छ । अनि पैसा फुटेर यसरी प्रकट हुन्छ जसरी पिलोबाट पिप निस्किन्छ ।

फोहरीपनका लागि पनि त हैसियत चाहिन्छ । मेरो हैसियत छैन त्यसैले साहूजीका छोराहरूमाथि हाँस्दै छु । यदि मसँग पैसा र फोहरीपन दुबै आए भने गाढा रङ्ग किनेर अनुहार रँगाउन चाहन्छु । एउटा गालामा पहेँलो, अर्कामा रातो, नाक हरियो अनि कपाल निलो ।

मेरा अगाडि एकजना पैसावाल युवकको विवाहको निम्तोपत्र छ । कैयौं रङ्गको छ । रङ्ग कति गाढा त भने त्यो विवाहको निम्तोपत्र हो कि सुद्ध्याइँको निम्तो हो भन्ने थाहै नहुने । बेहुलाका चित्रहरू पनि छन् – बसेको, सोचेको, लेख्दै गरेको र सितार बजाउँदै गरेको । मलाई थाहा छ लेनदेनको विषयमा यो केटो एकपटक राम्रैसँग पिटिएको थियो । एउटा फोटो त यो पनि रादिनुपर्थ्यो र लेखिनुपर्थ्यो– जुत्ता खाँदै बेहुला । यो निम्तोपत्र देखेर त वाक्वाकी लाग्छ । यस्तो लाग्छ पिलो पाकेर पुटेको छ र पिप तथा हडेदो रगत छताछुल्ल भएको छ ।

हिजो यता एउटा बरियात आएको थियो । मजदुरहरूका टाउकामा कैयौं ग्यासबत्तीहरू राखिएका थिए अनि बेहुलाको शृङ्गार देखेर त बेहुलीलाई नै बान्ता होलाजस्तो थियो । दुई दुईवटा ब्यान्ड र लाउडस्पिकर । निकै घमासान कोलाहल थियो । त्यसमा जन्तीलाई पनि थरी थरी रङ्गले पोतिदिएको भए अझ राम्रो हुँदो हो ।

मेरो भित्तामा एउटा क्यालेन्डर झुन्डिएको थियो जसलाई मैले झिकिदिएँ । ठुला व्यापारीको क्यालेन्डर थियो । त्यसमा धनकी देवी लक्ष्मी फूलमा बसेकी छन् । फूलमा सौन्दर्य हुन्छ, सुगन्ध हुन्छ अनि कोमलता हुन्छ । तर लक्ष्मीजी भने फूललाई नै कुर्सी मानेर त्यसमै बसेकी छन् । धनकी देवी हुन् नि त ! जब देवीको नै यो अवस्था छ भने उनका कृपापात्रहरूमा उत्ताउलोपन किन नहाेस् त ? फेरि पनि म भन्छु– ‘देवी, तिमीले आफ्नो आसन फेरिदेऊ । सिंहासनमा बस अनि फूल हातमा लेऊ । अथवा फूललाई कपालको जुरोमा घुसार । अनि तिमीले जसलाई मन लाग्छ धन देऊ । तर त्यससँगै एकाध किलोग्राम सुरुचि पनि दिने गर । यसबाट उनीहरूलाई इन्फेक्सन हुँदैन र सम्पन्नताको पिलोबाट गन्हाउने पिप बग्दैन ।

०००
परसाइँ रचवाली, भाग ३ बाट  ‘अपनी अपनी हैसियत’ काे नेपाली अनुवाद ।