नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

रामप्रसाद अर्याल :

हो म झोले हो । तपाईँ हामी झोले हाे । झोला बोक्ने झोले हुन्छ, खोला–खोला हिँड्ने खोले हुन्छ । झोला बोकेर खोलाको बाटो चिन्ने र हिँड्ने झोलेखोले हुन्छ । जिन्दगीमा झोला कसले बोकेन होला ? तर त्यो रोग ब्याधि भन्दा पनि खतरनाक उपाधि पाउँछ भने मास्टरले मात्र । उपाधि पाउनु चानेचुने कुरा भने होइन । ठूला ठूला कार्य सम्पादन गरेर कति जनाको बुद्धिको बिर्को हरेर कतिको शरण परेर मात्र पाइने कुरा हो यो ।

त्यसो त मास्टरको जागिर पाउन चुहिएको घर छाउन भन्दा पनि गाह्रो कुरा हो । सुरुमै जागिर पाउन मख्खनले भरिएको हर्पेको ढक्कन लाएर खक्कन भएको झोला भिरेर अधिकारीको घरडेरामा सुटुक्क छिर्नु पर्छ । यो पहिलो सर्त हो । आफ्नो औकात अनुसार सौगात अधिकारलाई टर्क्याएपछि अधिकारीको प्रतीक्षामा अलि पर टुक्रुक्क बस्नुपर्छ । उनी आएपछि धनुषाकारले स्वस्ति गर्नुपर्छ । चेपारो घस्नुपर्छ । छेपारोले झैं रङ बदल्न जान्नुपर्छ । मौकामा छक्का हान्न जान्नुपर्छ नत्र जीवनभर छक्किइन्छ ।

पुरानो जमानामा पञ्चायती व्यवस्थाको विरोधमा कम्मर कस्दा, विभिन्न माग राखेर शिक्षा शाखामा धर्नामा बस्दा, मैले एक कविता सुनाएको थिएँ । “मास्टर चक र डस्टर” त्यो त्यही युगको कुरा हो । त्यतिखेर मास्टरहरूको आन्दोलन थियो । मास्टरहरूको झोलामा हुने भनेको चक र डस्टर त हो ।

त्यसो भन्दा अघि मास्टरलाई गुरु मानिन्थ्यो । गुरुको झोलामा पोथीपात्रा हुने गर्थ्यो । “गु” को अर्थ अन्धकार र “रु” को अर्थ उज्यालो प्रकाश हो भन्ने गरिन्छ । जसले आफ्ना े शिष्यहरुलाई उचित ज्ञान र उचित मार्ग देखाउँछ । त्यो गुरु हुन्छ । भनिएको पनि छ जो आफू जलेर अरुलाई प्रकाश दिन्छ त्यो गुरु हो । अध्यापक, शिक्षक, मास्टर, गुरुका  पर्यायवाची शब्द हुन् । हिजो गुरुले शिष्य छानेर लिन्थे । सम्पूर्ण बिषयगत ज्ञानमा पारागत बनाउँथे । शिष्यलाई गुरुको नाम लिँदा र गुरुलाई शिक्षकको नाम लिँदा गर्व हुन्थ्यो । सोही अनुसार मानसम्मान र मूल्याङ्कन गरिन्थ्यो । राम लक्ष्मण आदिलाई गुरु वरिष्ठले शिक्षादीक्षा दिंदा योगवाष्ठि बन्न गयो ।

अहिले पनि आम नागरिकको अगाडि बसेर जीवनको गाडी हाँकिरहेका छन् गुरुहरुले । जीप, ट्याक्टर, टिप्पर, बस कुदाउने र जुदाउने सीप उनीहरूमा छ । कहिलेकाहीँ उच्च सम्मान पाँएर बसाउने पानी खाएर बाटो कुबाटो गुडाउँछन् र त्रिशुलीमा गुडाउँछन् र पो मार्छन् त गुरुहरुले उसो त उहिलेका गुरुहरु पनि कम्ताका ज्याद्रा हुन्नथे र उनीहरूले मनभरिको गुरु दक्षिणा कुम्ल्याउँथे यदि गुरु दक्षिणा नपाएमा वचनले नै भए पनि सुम्ल्याउँथे ।

गुरुले बनाएको मूर्ति र गुरुको स्वार्थ पूर्तिका लागि एकलव्यले दाहिने हातको बुढी औंला काटेर गुरु दक्षिणा दिएका थिय । धन्य छ एकलव्यको गुरु भक्ति ।

गुरु हिजोदेखि नै भाँतिभाँतिका हुने गरेका छन् । कर्णलाई शिक्षादीक्षा दिएर गुरु परशुरामले भने “तलाई ऐन मौकामा मैले दिएको शिक्षा काम नलागोस्‌” शिक्षा पनि जात अनुसार हुने । अन्तर्यामी गुरुले कर्णको जात जानेको भए हुने । शिक्षा र भिक्षा दिँदै नदिनु दिएपछि फिर्ता नलिनु नि । कर्णलाई दिएको शिक्षा अभिशाप हो कि बरदान मैले आजसम्म पनि भेउ पाउने हेउ गरेको छैन । जुन शिक्षाले आफ्नो शिष्यको ज्यान लियो ।

कसैकसैलाई लाग्ला गुरु भनेपछि सबैको एकै प्रकारका झोले हुन्छन् । म भन्छु त्यसो होइन र हुँदैन पनि । गुरुहरू फरक फरक धारका अन्यान्य साकार र विभिन्न प्रकारका हुन्छन् ।

जस्तो भनौँ न देवताका गुरु बृहस्पतिले जिन्दगीभर देवताकै हित चिताएर उनीहरूलाई लडाइँमा जिताएर र उनीहरूकै पक्षमा झोला बोके होला । गुरु शुक्राचार्यले दैत्यवर्गको पक्ष लिए, उनीहरुलाई युद्ध जित्ने शिक्षा दिए । नयाँ नयाँ शस्त्र र अस्त्र निमार्ण र प्रयोग गर्ने कला सिकाए । देवताका राजा इन्द्रलाई तल खसाए । उनको नीतिलाई शुक्रनीति भनिन्छ । जुन नीति अहिले व्यापक रुपमा पढिन्छ र त राजसिंहासनमा बस्ने र बसाउने, खस्ने र खसाउने खेलोको मेलो चलिरहन्छ । हाम्रै देश, प्रदेश, गाउँठाउँ, संघ, संगठनहरुमा ।
भन्ने गरिन्छ आधुनिक जमानाका विष्णुगुप्त चाणक्य अर्थशास्त्रका ज्ञाता महान पण्डित थिए । उनको नीति चाणक्य नीति बन्यो । उनको शिक्षा र नीतिले एउटा सामान्य बालकलाई सम्राट बनायो । उनी पनि झोले मास्टर नै हुन् । उनको झोलामा अर्थशास्त्र र नीतिकै पोथीपात्रा हुँदा हुन् । उनी विशाल साम्राज्यका महामन्त्री आमात्य भने सम्राट र राष्ट्रकै झोला बोके ।

श्री कृष्णका गुरु साँदीपनीले उज्जैनको आफ्नै आश्रममा बलराम र कृष्णलाई ६४ कला सिकाएका थिए। अहिले आएर ती पनि झोले भए ।

नेपालमा २०३६ सालमा सम्पूर्ण शिक्षकको एक ढिक्का भएर आन्दोलन गरेर सरकारलाई बाध्य पारेर नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठन दर्ता गरे चैत्र २९ गते । आजसम्म त्यो दिनलाई शिक्षक दिवसका रुपमा मनाइन्छ तर अहिले झोले शिक्षकहरुले टोले बनेर छुट्टाछुट्टै टोलमा कार्यक्रम गर्छन् । २०४७ सालमा देशका मुखियाले अत्यन्तै दुखिया हुँदै भने “हे मेरा पक्षमा भोट खसाल्ने झोलेहरू हो” तिमीहरुले संगठन फुटाल र संघ बनाओ । मैले तिमीहरूको दासताको झोला भरिदिउला । त्यसबाट यता देशमा जति दल त्यति दलका मास्टरहरुका झोला । कुनैको ठूलो झोला र कुनैको सानो झोला हुने र नहुने जति महासंघको छातामुनि ओतिने होला । दलका खोलेखाने झोला संघ संगठनका मञ्च परिषद् आदि भनेपछि दलका आन्तरिक कुरा चुहिने र शिक्षकहरूका माझ कुहिने गरेको इतिहास छ । गाँठी कुरा त के छ भने आन्दोलनका बेला माग पूरा गरिन्छ कुराले व्यवहारमा पूरा गर्न पर्दैन ।

पाठकहरूका मनमा झोलाभित्र के के होला भन्ने जिज्ञासा उत्पन्न हुनु स्वभाविक हो । त्यसैले म तपाईको जिज्ञासा मिटाइदिन्छु । मास्टरका झोलामा पाठ्यपुस्तक सन्दर्भ सामग्री पाठ्य योजना शैक्षिक सामग्री आदि हुन्छन् । त्यसका अतिरिक्त झोले हुनुको भावले पार्टीका दस्तावेजहरू पनि हुन्छन् ।

विपन्न वर्गको झोलामा सिद्रा र खुदी हुन्छ । सम्पन्न वर्गको झोलामा गुदी हुन्छ । गुदी हुनेले विधिको प्रयोग गरेर दुनियालाई आफ्नो विचारको झोला बोकाउँछन् । आमाहरुले बोक्ने झोलामा बच्चाबच्चीका थाङ्नाका भोटा हुन्छन् । युवा युवतीका झोलामा आफ्नो केटाकेटी साथीको फोटा हुन्छन् । ससाना केटाकेटीको झोलामा गट्टा हुन्छन् । भने हुलाक कर्मचारीको झोलामा चिठीपट्टा हुन्छन् । अम्मलीका झोलामा चुरोट, सुर्ती र खैनीका बट्टा हुन्छन् । लुटेरा आतंककारीको झोलामा गोलीगठठ हुन्छन् ।

जोगी, जलन्तरीहरू र महादेवले भिर्ने झोलामा बुभुक्षा मेटाउन अन्न भेटाउन थाप्नेलाई झोली भनिन्छ भने हाम्रा मापाका अगुवाहरूले बोक्नेलाई झोला भनिन्छ । जोगीका झोलामा चामल सामल हुन्छ । भने भ्रष्टाचारी, घुसिया, दलालीहरूका झोलामा के के होला ? तपाईं आफै भन्नु होला ? म भन्दिन । भने भने जिब्रो थुतिन्छ ।

अहिले झोलाको बजार भाउ चरम चुलिएमा चढ्दै छ । ठूला बाउले र घरका माउले म झोले हुँ भनेपछि तपाईं हामी झोलेकै सन्तान भयौँ । यदि कहीँ कतै कोही कसैले म झोलेको सन्तान होइन भन्नै सक्दैन । यदि भनिहाल्यो भने हामी झोलेहरूको उत्तर आउँछ हजुरको ९० हजार भन्दा माथिको ऋणको झोला कसले बोकिदिन्छ होला ? झोले मास्टरले ।

झोला पनि फरक फरक रङका फरकफरक ढङका हुन्छन् । पञ्चहरूले बोक्ने पहेंला झोलामा बागमतीमा सेलाइएका, मरिमसान खेलाइएका, राजारानकिा फोटा हुन्छन् । सुत्केरी आमाको झोलामा राले नानीको भोटो हुन्छ । क्रान्त्रिकारीका झोलामा लाल रङका किताब सहिदहरूका चित्र विचित्रकै हुन्छन् ।

राष्ट्रवादीहरुका झोलामा देश बनाउने खाका हुन्छ । जनताको जीवन उकास्ने भाका हुन्छ । देश निर्माणको योजनाको झोला गहकिलो हुन्छ ।

हामी कहाँ परचक्रीको अगाडि सहयोगको झोला थाप्ने र उनीहरूले दिएको कुटिल वस्तुमा सन्तुष्टि हुनेहरु छन् । यहाँ विदेशी प्रभुहरूको आशीर्वादको झोला बोक्नेहरूले राष्ट्रको झोला बोकेको छु भन्दछन् । आशीर्वादको निम्ति विदेशतिर धाउने र दुःख पाउनेहरू धेरै छन् ।

जहाँसम्म झोले मास्टरहरूको कुरा छ झोला नबोकी मास्टर कसरी हुन सकिन्छ । म पनि झोले मास्टर हो । शिशु कक्षादेखि मास्टर डिग्री हासिल गर्दासम्म झोला बोकेकै हो । विभिन्न दलका आन्दोलनमा बन्द हड्ताल नारा जुलुस प्रहरी र थानामा थुनिएकै हो । झोला बोकाउने पनि उनै दल, झोले भन्नेहरु पनि उनै । कुनै एउटा दलको झोला नबोकेसम्म शिक्षकले नियुक्ति पत्र पायो ? एउटा हातमा दलको टिकट अर्को हातमा नियुक्ति नव्यहोर्ने कुनै एउटा मात्र पनि शिक्षक भेटाउन भ्रष्टाचार नगर्ने कर्मचारी भेटाउन जत्तिकै दुर्लभ हुन्छ ।

हामी राष्ट्रका वफादार इमान्दार शिक्षक भएनौँ । पार्टीका झोला बोक्यो त्यसो गर्नु बाध्यता थियो । पेट पाल्नका लागि । “मर्ता क्या नही कर्ता” भनेझैँ भयांै । न त निषपक्ष बन्न सक्याैँ । न हामी आफ्नो विवेक ज्ञान र स्वाभिमानमा अडिन सक्याैँ र त झोले मास्टर भयौँ । मास्टर जति झोले हुन् किन भने पञ्चायती शासनको रासन खाने पञ्चायती झोले । कांग्रेसको शासनमा नियुक्ति हुने कांग्रेसका झोले । एमालेको सरकारको तलब भत्ता बुझ्ने एमालेका झोले । माओवादीको वकालत गर्ने माओवादीका झोले । मधेशी दलको वकालत गर्ने मधेशी झोले ।

कुनै न कुनै दलका सिद्धान्त विचारका संवाहक वा मतदाता शिक्षकहरू झोले हुन् । तत्तत विचारका । हिजोका कुनै नेताले भने गर्दथे “म देशको वफादार सिपाही हुँ” । कसैले भन्थे “म देश र जनताको सेवक हुँ” । भन्न न हो को भन्दा को कम अहिलेका मुली मन्त्री नेता र कार्यकर्ताले भने म झोले हुँ ।

झोलेहरुले देश र जनताको सेवामा झोला बोक्ने भए त ठिकै थियो तर यहाँ त कुरा खोक्ने धेरै छन् र त हो । कुराले के के भने र काम चाहिँ के के गरे लाटाले पनि जान्दो हो ।

देशको एमानका नेतादेखि लिएर झिङ्खुट्टे कार्यकर्तासम्मका भाषण सुन्ने म । एक वाक्य सिकाएको पनि गुरु हुन्छ भन्ने कुरा मान्ने म । त्यसैले सबै दलका सबै नेता मेरा झोले गुरुहरु हुन् । म पनि कमताको छु र गाउँबेसी धुईपत्ताल लाएर कुरा जोत्ने म पनि झोले मास्टर हो । मेरो कुरा सुन्नेका लागि ।

साँच्चै भनु भने धर्ती टेकाउने र बाटो देखाउने मेरी आमा लाटी भएपनि, निरक्षर रहे पनि मेरो सबैभन्दा आदरणीय गुरु हुन् । आमाको आशीर्वादको झोला माथमा रहेसम्म कोही शिष्य सन्तति अनाथ नहोला ।

अहिले देशले गरेको उच्च उन्नतिको श्रेय यिनै झोले मास्टरमा जान्छ । किनभने यिनै झोले मास्टरले सिकाए, पढाएका शिष्यहरू सत्तामा गए र त हो । तपाईंले पनि कोही न कोहीको झोला बोक्नुभएकै होला बोक्ने अवसर नपाएको भए मलाई भन्नुहोला मैले झोले मास्टर खोजिदिउँला ।

०००
पाल्पा