नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

AI : **’हबिगत’ कविताको सामाजिक सन्देश**

यो कविताले एउटा सामान्य जैविक आवश्यकतालाई सामाजिक-राजनीतिक प्रश्नमा रूपान्तरण गरेको छ। यसका मुख्य सामाजिक सन्देश यी हुन्:

### **१. राज्यको दोहोरो चरित्र उजागर**
कविताको सबैभन्दा ठूलो टिप्पणी ‘राज्य नागरिकप्रति गैरजिम्मेवार तर दण्ड दिन तत्पर छ’ भन्नेमा छ। 
– **न बनाउने**: शहरले आधारभूत पूर्वाधार — सार्वजनिक शौचालय — बनाउँदैन।
– **न विकल्प दिने**: ‘पिसाब नलाग्ने ओखती’ को व्यंग्यले राज्यले असम्भव अपेक्षा राख्छ भन्ने देखाउँछ। 
– **तर सजाय दिने**: समस्या समाधान नगरी ‘आशिका तामाङ’ वा ‘मोबाइल र कानून बोकाएकी नानी’ पठाएर जरिवाना र लज्जित पार्छ। 

यसले ‘नागरिकलाई अपराधी बनाउने प्रणाली’ माथि प्रश्न उठाउँछ। समस्या राज्यको हो, तर दोष नागरिकको थाप्लोमा।

### **२. सार्वजनिक लाज र व्यक्तिगत विवशताको द्वन्द्व**
‘यसो छेलिएर काम तमाम गर्ने हाम्रो हाम्रो नानीदेखिको बानी’ भन्ने लाइन आत्मस्वीकारोक्ति हो। समाजले खुला दिसा-पिसाबलाई ‘लाजको विषय’ बनायो, तर विकल्प दिएन। परिणाम: नागरिक लुकेर, डराएर, अपराधबोधसहित आफ्नो प्राकृतिक आवश्यकता पूरा गर्छन्। कविताले यो सामूहिक मनोविज्ञानलाई ‘हबिगत’ शब्दबाटै चित्रण गर्छ — यो व्यक्तिगत कमजोरी होइन, प्रणालीगत असफलताको उपज हो।

### **३. सहरी योजना र वर्गीय विभेद**
शहर सबैका लागि बराबर छैन भन्ने सन्देश पनि लुकेको छ। घर-गाडी हुनेलाई ट्वाइलेटको समस्या पर्दैन। सडकमा काम गर्ने, यात्रा गर्ने, श्रमिक, महिला, वृद्धलाई मात्र यो ‘हबिगत’ भोग्नुपर्छ। सार्वजनिक शौचालयको अभाव सबैभन्दा बढी सीमान्तकृत वर्गले भोग्ने समस्या हो। कविताले अप्रत्यक्ष रूपमा त्यही वर्गीय विभेदलाई कोट्याउँछ।

### **४. कानून र नैतिकताको प्रश्न**
‘मोबाइल र कानून बोकाएर’ आउने पात्रले नियमको प्रतिनिधित्व गर्छ। तर कवि सोध्छन्: आधारभूत सुविधा नदिई कानून लगाउनु कति नैतिक छ? यो सन्देशले ‘कानून नागरिकमैत्री हुनुपर्छ, नागरिकविरोधी हैन’ भन्ने मान्यता स्थापित गर्छ। पहिले सुविधा दे, अनि मात्र नियम लाद — कविताको माग यही हो।

### **५. व्यंग्यमार्फत सामूहिक आत्मबोध**
कविताले कसैलाई गाली गरेको छैन। ‘हाम्रो हाम्रो नानीदेखिको बानी’ भनेर कवि आफैं पनि त्यही भीडमा उभिन्छन्। यसले पाठकलाई रक्षात्मक हुन दिँदैन। हाँसो-हाँसोमै हामी आफ्नै विवशता र राज्यको असंवेदनशीलताप्रति सचेत हुन्छौं। यही आत्मबोध नै सामाजिक परिवर्तनको पहिलो खुट्किलो हो भन्ने कविताको विश्वास देखिन्छ।

**संक्षेपमा:** 
‘हबिगत’ ले भन्छ — शहर सफा राख्ने जिम्मा नागरिकको मात्र होइन। राज्यले पहिले आफ्नो दायित्व पूरा गरोस्। नागरिकलाई लज्जित पार्नुभन्दा सुविधा दिएर सम्मान गर्न सिकोस्। नत्र भने ‘हबिगत’ नागरिकको हैन, यो शहर चलाउने सोचकै हो।

यो सन्देश आजको काठमाडौं उपत्यकाका लागि मात्र नभएर तीव्र सहरीकरण भइरहेका सबै नेपाली शहरका लागि सान्दर्भिक छ।