नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

धैर्यविहीन व्यक्तिमा प्रतिशोधको भावना बढी हुन्छ । उपयुक्त शिक्षाको अभावमा धैर्यको आर्जन असम्भव हुन्छ । उग्र प्रतिशोधको भावनाले परिणामको ख्याल गर्ने विवेकको विकासमा बाधा पुर्‍याउँछ । यसै कारण (उपयुक्त शिक्षाको अभावले गर्दा) हाम्रा ग्रामीण जनतामा प्रतिशोधको भावना ज्यादै उग्र रूपमा पाइन्छ । परिणामको ख्यालै नगरी ऊ प्रतिशोधमा अग्रसर हुने गर्छ ।

प्रतिशोध व्यक्त गर्ने अनन्त उपायहरूमध्ये एक उपाय हो गाली । गालीकै रूप हो सराप । यी दुवैको मूल उद्देश्य विपक्षीको व्यक्तित्व या व्यक्तिगत मर्यादामा चोट पुयाउनु हो । गाली कति किसिमको हुन्छ भनी परिगणना वा विस्तृत वर्गीकरण गर्न असम्भव छ तापनि यसलाई मुख्य दुई भागमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । सामाजिक गाली र व्यक्तिनिष्ठ गाली । सामाजिक गाली त्यो हो जो समाजमा उसको हैसियतका आधारमा गरिन्छ । व्यक्तिनिष्ठ गाली त्यो हो जो व्यक्तिको अङ्ग, आकृति र शारीरिक एवम् बौद्धिक योग्यताका क्रियाहरूका आधारमा गरिन्छ । सामन्ती, शोषक, सर्वहारा बर्ग, कमारा, बाँधा, करेटो, ड्म, लिँडी, जाडे, काठा, ठिमाहा आदि गालीहरू (यी शब्दहरू गालीका मनसायमा प्रयोग हुँदा) सामाजिक हुन् । यस्ता गालीहरू समय सापेक्ष हुन्छन् अर्थात् समय वा समाजको परिवर्तनका साथसाथै यस्ता गालीहरूको मान्यतामा पनि फेरबदल हुँदै जान्छ । उपर्युक्त गालीहरू सामन्ती शोषण प्रधान समाज व्यवस्था समाप्त भएपछि त्यस्ता गालीहरूको पनि कुनै मूल्य रहँदैन । आज कसैको हलीलाई हेपेर फलानाको हली भनियो भने गाली गरेको ठहर्छ या यसरी गाली गर्न सकिन्छ । तर भोलि किसान जमिनको मालिक भएपछि त्यस्तो गाली गर्ने ठाउँ नै रहँदैन । त्यस्तो गालीको कुनै मूल्य पनि रहँदैन ।

यी सामाजिक गालीहरू वर्गहरू भएको समाजमा वर्ग सापेक्ष पनि हुन्छन् अर्थात् यस्ता गालीहरूले कुनै न कुनै वर्गीय चरित्र लिएका हुन्छन् भन्ने कुरा स्वयम् सिद्ध छ । तापनि गाली गर्ने वालालाई त्यस कुराका आधारमा अमुक वर्गको हो । भनी तोक्न भने सकिन्न किनभने कुनै एक खास वर्गले प्रयोग गर्नुपर्ने गालीहरू हाम्रो समाजमा त्यसको विपरीत वर्गले पनि प्रयोग गरेको हुन्छ । उदाहरणार्थ, शोषक वर्गले शोषित वर्गका निमित्त प्रयोग गर्ने “कमरा, बुङ्गा, बाँधा आदि गालीहरू शोषित वर्गको व्यक्तिले आफ्नै वर्गको व्यक्तिका निमित्त पनि प्रयोग गर्दछ । यसको कारण समाजमा सामन्ती संस्कृतिको विद्यमानता, शोषित वर्गमा उसको वर्गीय विकासको अभाव ।

बुकुने गुइचे, लाँक्रे, गर्दने, गाँडा, खोरन्डो, डुडो, कानो, डेरो, भकभके, सुल्सुले कन्सुत्ले, मिmमझिमे इत्यादि गालीहरू व्यक्तिनिष्ठ हुन् । यस्ता गाली गाली गरिनेको व्यक्तित्व मात्र प्रकट हुन जाने होइन, गाली गर्नेवालाको पनि मोटामोटी व्यक्तित्वको जाँच हुन जान्छ- व्यक्तिनिष्ठ गाली गर्नेहरूलाई किमार्थ पनि सभ्य र शिक्षित भन्न सकिन्न । शरीरको बनोट जो प्रकृति प्रदत्त हुन्छ अनि विकृति उसको (व्यक्तिको) इच्छाले ल्याइएको हुँदैन र शारीरिक र बौद्धिक चेष्टाहरू जो प्रायः प्राकृतिक नै हुन्छन् र गाली गर्ने उद्धेश्यले खोजी गर्ने हो भने त्यस्ता चेष्टाहरू सबै मानिसमा पाउन सकिन्छ । तिनका आधारमा कसैलाई गाली गर्नु अति सङ्कुचित मानिन्छ । आधुनिक शिक्षा र सभ्यताबाट अलिकति पनि परिचित व्यक्तिले आफू विचारधारामा सामन्तवादी भए पनि त्यस्तो गाली गर्दैन ।

आर्थिक कमजोरीका आधारमा गरिने तँ नाथे बुङ्गाले के गर्न सक्छस् र ? त्यो जाबो फलानाको बाँधा न हो । इत्यादि गालीहरू र जातका आधारमा गरिने काठा, लिँडो, ठिमाहा आदि गालीहरू सामाजिक भए पनि आजको युगमा व्यक्ति सरह नै हुन्छन् । यस्ता गाली गर्नु पनि सामन्तवादी संस्कृति र सङ्कुचित मनोवृत्ति उद्घाटन गर्नु हो ।

जब गालीहरू समय सापेक्ष हुन्छन् भने, आजको शोषक र शोषितका बीचको सङ्घर्षको युगमा शोषित वर्गले शोषक वर्गलाई गाली गर्न असामयिक ठहर्दैन । वास्तवमा आजको युग शोषितले शोषकलाई गाली गर्ने युग हो । यदि कुनै सामाजिक वा आर्थिक हैसियतका आधारमा पनि शोषित वर्गलाई गाली गर्नु आज असामयिक र अन्यापूणर् ठहर्छ भने तिनै आधारमा शोषक वर्गलाई गाली गर्नु सामयिक र न्यायपूणर्ा ठहर्छ । तर शोषकलाई पनि व्यक्तिनिष्ठ र जातिनिष्ठ गाली गर्ने पक्षमा भने जानु हुँदैन । किनभने व्यक्तिनिष्ठ गाली ज्यादै सङ्कुचित र अमानवीय पनि हो । जातिनिष्ठ गाली शोषित वर्गकै परोक्ष रूपमा हानि गर्दछ- जातिनिष्ठ गाली गर्नुको अर्थ जातिवादलाई मान्यता दिइराख्ने प्रवृत्ति हो जो शोषक वर्गकै हितको कुरा हुन जान्छ । आज शोषिले गर्नेगाली थोरैमा पनि आलोचनात्मक, उसका सामाजिक दुश्चरित्रहरूको अभिव्यक्ति दिन सक्ने र सङ्घर्ष वा विरोधको सङ्केत गर्ने खालको हुनुपर्दछ । जनताको सेवक भनाउँदो सामन्ती राष्ट्रियताको नारा फलाक्ने विदेशका दलाल! नेता भनाउँदा फटाहाहरू/सामन्तीका कुत्ताहरूलाई जुत्ता मार । यी गाली वा गालीका शब्दहरूमा उपर्युक्त कुराहरूको झल्को पाइन्छ ।

परन्तु परम्परागत सामन्ती संस्कृतिको छाप रहिरहेको र शोषित वर्गमा वर्गीय चेतनाको विकास भइनसकेकाले हाम्रो ग्रामीण समाजको शोषित वर्गले सङ्गठित रूपमा शोषक वर्गलाई गाली गर्ने कुराको थालनी अझै भएको छैन । बरु यसको उल्टो शोषकले शोषितलाई गर्ने खालका सामाजिक र व्यक्तिनिष्ठ गालीहरू शोषित वर्गले आफ्नै वर्गकालाई गर्ने गर्दछन् । यो प्रवृत्ति जनतामा व्यापक रूपमा पाइन्छ । आज हाम्रो समाजमा शोषित जनता कतिसम्म वर्गीय एकतामा सङ्गठित छ भन्ने कुराको बोध यसबाट पनि हुन जान्छ ।

हाम्रो ग्रामीण समाजमा त्यस्ता असामयिक र व्यक्तिनिष्ठ गाली गर्न बिछट्टै सिपालु एक खास वर्ग पनि छ । यो वर्ग सामाजिक हैसियतले जनता भित्रकै वर्ग भए तापनि गाली गर्ने क्रममा उसबाट माथि छ । त्यो हो कुरौटे वर्ग । विचार वा धारणाको दृष्टिले यो वर्ग (आफूलाई मौका अनुसार जस्तोसुकै गरे पनि) घोर प्रतिक्रियावादी छ र जनताकै माझमा बसेर उसको बौद्धिक शोषण गर्नमा पहिलो छ । यो वर्ग जनता भित्रको ठिनेमिने बुद्धिजीवी वर्ग हो, तर वास्तविक बौद्धिक जगत्मा यसको ज्ञान ठन्डाराम छ । केही पढेका, केही नपढेका, केही रकमी, केही छुल्याहा, केही कुरौटे, केही घुसघुसे इत्यादि किसिमका व्यक्तिहरू मिलेर यो वर्ग बनेको छ । तर ज्यादै व्यक्तिवादी भएका हुँदा यस भित्रका सदस्यहरू बीच पनि अन्तर्विरोध भइरहेको हुन्छ । व्यक्तिगत स्वार्थका निम्ति स्थानीय सामन्तीहरूको दलाली गर्नु यसको प्रतिक्रियावादी चरित्रको रूप हो । गाउँको तथाकथित बुद्धिजीवी वर्ग भएकाले गाउँका समस्या, योजना, विकास निर्माण आदि बारे छलफल गर्ने र निणर्य लिने काममा अर्थात् यी सबै कुराको माध्यमबाट जनताको सर्वाधिक, प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष शोषण गर्नमा स्थानीय सामन्तीहरूको धोती बोकुवा, जुत्ता बोकुवा, टपरे, छाते, बैठके आदिको रूपमा पनि लिन सकिन्छ । गाउँका जनताका बीच आपसमा फुटानी पार्ने काममा यो वर्ग ज्यादै निपुण र सदा संलग्न रहेको हुन्छ । जसले गर्दा जनतामा सामन्ती वर्गको विरुद्ध वर्गीय चेतना उम्रन पाउँदैन र सामन्ती वर्गलाई अप्रत्यक्ष एवम् दीर्घकालीन फाइदा पुगिरहेको हुन्छ ।

गालीको प्रसङ्गमा यस वर्गको चित्रण किन गर्नुपरेको हो भने माथि उल्लेख गरिएका असामयिक र व्यक्तिनिष्ठ गालीहरूका अतिरिक्त यस वर्गले गर्ने गालीहरू विशेष प्रकारका र विशेष प्रभावकारी हुन्छन् । उपर्युक्त किसिमका गालीका शब्दहरूबाट नामै राख्नु, इज्जतै नराखी उडाउनु, कहिले घुमाएर भन्नु, कहिले सियाले झैं घोच्नेगरी नराम्रोसँग भन्नु यस वर्गको निजी विशेषता हो । यो वर्ग ज्यादै व्यक्तिवादी भएको हुँदा यसले आफू बराबर हैसियत भएका मानिसलाई धन र बुद्धि औ विद्यामा आफूलाई उछिनेको या उछिन्न आँटेको कहिल्यै देख्न सक्दैन र तिनीहरूको कुरा काटेर भए पनि चित बुझाउने गर्छ । सामन्ती शोषकको विरोध गर्ने, अलिकति आधुनिक ज्ञान तथा प्रगतिशील प्रजातान्त्रिक विचार भएका साधारण मानिसहरूलाई, उट्पटाङ, अप्रासाङ्गिक र असैद्धान्तिक तर्क गरेर बहसमा जित्ने प्रयास गर्नु यस वर्गका व्यक्तिहरूको विशेष योग्यता हो । आफ्नोभन्दा अलिक बर्ता ज्ञान भएका, बहसमा जित्न नसकिने ठानिएमा त्यस बखत उनीहरूकै कुराको समर्थन गर्दै उनीहरूकै कुरामा बुँदा थपीदिनु, तर पछि गएर उनीहरूको अवौद्धिक र सङ्कुचित आलोचना गर्नु तथा मुडुला हुर्रां, अराजक, उडुबा, बोक्रे, बोका, लोफर, लफुङ्गा इत्यादि विशेषताले उनीहरूलाई विभूषित गर्न र त्यस्ता मूखंसित पनि के कुरा गर्नु !“ भन्दै आफ्नो तथाकथित बुज़ुक्याइँको घमण्ड देखाउनु, जनताको माझमा आफ्नो अयोग्यता लुकाउने यस वर्गका व्यक्तिहरूको आफ्नो तरिका हो ।

यो वर्ग सङ्ख्यामा ज्यादै नगन्य छ, र गाउँहरूमा यसको तथाकथित बौद्धिक देन ठन्डाराम रहेको हुनाले जनताले यसलाई कुरौटे र गाउँ भँडाहाका रूपमा मात्र चिनेका छन् । सामन्ती वर्गको पतनका साथसाथै यस वर्गको पनि पतन अवश्यंम्भावी छ ।

“त्यसको निसन्तान होस्, तेरा हातमा किरा परून्, त्यसको सर्वनास भएको देख्न पाम् हे परमेश्वर, त्यसको उपर शत्रु लागेको यै आँखाले देख्न पाइयोस्“ यी वाक्यहरू सरापका उदाहरण हुन् । अरू कसैको कुभलो होस् भन्ने आशयको शाब्दिक अभिव्यक्तिलाई सराप मानिन्छ । हाम्रो ग्रामीण समाजमा सराप्ने काम लोग्नेमान्छेले भन्दा स्वास्नीमान्छेले बढ्ता गर्दछन् ।

आफूप्रति अर्धेल्याइँ गरेकालाई गाली गर्ने र सराप्ने काम हुन्छ भने उडाउने र कुरा काट्ने काम निरपराध व्यक्तिउपर पनि गरिन्छ । अनि सरापलाई सराप्नेको प्रकृतिका आधारमा गालीको समानान्तर मान्न सकिन्छ भने उडाउनु र कुरा काट्नुलाई आलोचनाको निकट मान्न सकिन्छ, तर आलोचना होइन । किनभने हाम्रो ग्रामीण समाजमा उडाउनु र कुरा काट्नुको पनि मूल प्रवृत्ति व्यक्तित्वहत्या गर्नु नै पाइन्छ ।

गाली गर्नु, सराप्नु, उडाउनु र कुरा काट्नु सभ्य समाजमा उच्च बौद्धिक व्यक्तिहरूबाट पनि नभएको देखिंदैन । परन्तु त्यहाँ यो काम आफ्नै स्तर र संस्कृति एवम् सिद्धान्त अनुरूप हुन्छ भने हाम्रो ग्रामीण समाजमा आफ्नै स्तर र सामन्ती संस्कृति अनुरूपको तथा सिद्धान्तहीन विचारहीन रूपमा रहेको छ । जसले गर्दा जनतामा वर्गीय एकता अथवा सामाजिक एकता उमार्न बाधा पुऱ्याइरहेछ । फेरि जतिसकै विकसित समाज वा उच्च बौद्धिक व्यक्ति भए पनि आजको वर्गयुक्त समाजमा यो काम आ-आफ्नो वर्ग स्वार्थ अनुकूल नै भएको पाइन्छ अर्थात् यस कुरामा पनि वर्गीय धारणा हुनुपर्दछ भन्ने माग हाम्रो मात्र होइन यस धारणाको विरोध गर्नेहरू स्वयम्को पनि प्रवृत्ति तत् वर्गीय नै रहेको छ । यो धारणा वास्तविक या सार्वभौमिक सत्य हो । यसकारण हामीले हाम्रो ग्रामीण समाजमा गालीहरूलाई परिष्कृत मात्र होइन, खास गरेर जनवर्गीय बनाउनु पर्दछ । यसका निमित्त चाहिन्छ सांस्कृतिक पक्षीय क्रान्ति ! जुन क्रान्ति अन्य सामाजिक क्रान्तिहरूका साथसाथ चलाउनु पर्दछ ।

परन्तु सङ्घर्ष, आलोचना र सैद्धान्तिक सङ्घर्षको आवश्यकता गालीले पूरा गर्छ भन्नु यस लेखको आशय होइन । यस अध्ययनको अर्को मुख्य प्रयोजन त जनतालाई उसको सम्पूणर्तामा बुझ्ने प्रयास गर्नु हो । जस अन्तर्गत यस्ता मसिना कुराहरूमाथि पनि ध्यान दिनुपर्दछ भन्ने हो । आज जनता शब्दलाई ज्यादै सस्तो बनाइएको छ । तर उसलाई निकटबाट उसको जीवनको प्रत्येक कोण र पक्षबाट हेर्ने प्रयास गरिएको छैन । जनता बारेको पनि सामान्यको निर्धारण उसका विशिष्टताहरूको एकत्रीकरणबाट र उसको प्रत्येक पक्ष वा अङ्गलाई उसको सम्पूणर्तामा राखेर हेर्ने दृष्टिकोणबाट गर्नुपर्दछ र मात्रै हामीले उसको समक्ष लाग्ने कार्यक्रमहरूको निर्धारण गर्नमा, जनतालाई अगाडि राखेर गरिने कार्यहरूमा गल्ती गर्ने छैनौँ ।

(युगभाषा अङ्क-७, वि.सं. २०२८, स्याङ्जा)