नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

नन्दलाल आचार्य :

संसारका धेरै चिजहरू सुखद, आकर्षक र प्रिय लाग्छन्, भने केही अप्रिय छन् । मानिसले चाहे पनि दुःख र सुखका यी दुई ध्रुव छुट्टाउन सक्दैन । यी जीवनका अपरिहार्य पाटा हुन् । दिनभरको थकाइपछि निद्राले आराम दिन्छ, तर फेरि कर्ममा फर्किनुपर्छ । स्वादिष्ट भोजन, प्रियजनहरूसँगको समय र सुखद स्पर्श मनलाई तान्छ, तर यिनलाई सधैं पाउन सकिँदैन । यसले जीवनको उद्देश्य सुख मात्र होइन भन्ने स्पष्ट पार्छ ।

साँचो जीवनका लागि सुख-दुःख, सुविधा-कठिनाइ, सह-अस्तित्व र एकान्तबीच सन्तुलन आवश्यक छ । जसरी कर्मयोगले निष्काम सेवा र गहिरो आत्मचिन्तनमा जोड दिन्छ, मानिसको सामाजिक जीवनमा पनि उस्तै समन्वय चाहिन्छ । सामाजिक घेरामा मात्र बाँधिएर जीवनको गहिराइ बुझ्न सकिँदैन, न त एकान्तमा मात्र बसेर समाजको आवश्यकतालाई बुझ्न सकिन्छ ।

१. सह-अस्तित्व र एकान्तको आवश्यकता-
सामाजिक जीवनले मानिसलाई व्यवहारिक बनाउँछ । स्नेह, सहिष्णुता, उदारता र दयाका गुण समाजसँगको सहकार्यबाट मात्र सम्भव छ । आत्मिक चेतनाको खोज एकान्तमा हुन सक्छ । तर, सह-अस्तित्वले मात्र मानवीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ । जस्तै- प्रेमले मानिसलाई ईश्वरसम्म पुर्याउन सक्छ । तर, यसको आधार समाजभित्रै खोज्नुपर्छ ।

ऋषिहरूको जीवन सह-अस्तित्व र एकान्तको सन्तुलनको उत्कृष्ट उदाहरण हो । उनीहरूले गृहस्थ जीवन बिताउँदा आत्मचिन्तन र आत्मशोधनका लागि समय छुट्याए । बाहिरी वस्तुहरूमा आत्मिक शान्ति खोज्न सकिँदैन । शान्त वातावरणमा चिन्तन गरे मात्र साँचो उत्तर पाइन्छ ।

२. एकान्तको महत्त्व-
एकान्त आत्मशोधन र गहिरो चिन्तनका लागि अपरिहार्य छ । कोलाहलले मनलाई सतहमा मात्र राख्छ । एकान्तले मानिसलाई गहिराइमा डुब्न प्रेरित गर्छ । ऋषिमुनिहरूले विज्ञान र आध्यात्मिक खोजका लागि एकान्त रोजे । एकान्तले मनलाई विचारको समुद्रमा मोती खोज्न मद्दत गर्छ ।

तर, नितान्त एकान्तले मानिसलाई समाजबाट टाढा लैजान सक्छ । आत्मतत्त्वको खोज एकान्तमा भए पनि व्यवहारिक जीवनका सद्गुण समाजमा मात्र परिमार्जित हुन सक्छन् । सह-अस्तित्वले विचारहरूलाई विस्तार गर्छ । एकान्तले गहिरो आत्मचिन्तनको आधार प्रदान गर्छ ।

३. वृद्धावस्थाको विशेषता-
वृद्धावस्था सह-अस्तित्व र एकान्त दुवैको समन्वय गर्न सक्ने अद्वितीय समय हो । यो जीवनको अन्तिम चरण हो । यसमा मानिसले भोगेका अनुभवलाई आत्मकल्याणतर्फ मोड्न सक्छ । यस अवस्थामा मोह-ममताका भावना बढ्न सक्छन् । तिनमा नियन्त्रण राख्न सकिएन भने दुर्दशा हुन्छ ।

गृहस्थीका कर्तव्यबाट क्रमशः अलग हुँदै आत्मकल्याणमा केन्द्रित हुन वृद्धावस्थाको सही उपयोग गर्नुपर्छ । यो समय आकर्षक नलाग्न सक्छ, तर यो नै जीवनको गहिरो अर्थ बुझ्ने अवसर हो । समयमै यसको तयारी नगर्नेहरू पछुताउन बाध्य हुन्छन् ।

४. सन्तुलित जीवनको सूत्र-
वृद्धावस्थाले जीवनलाई परिपूर्ण बनाउन अद्भुत अवसर दिन्छ । सह-अस्तित्व र एकान्तको सन्तुलनले मात्र जीवनलाई सार्थक बनाउँछ । यो अवस्था जीवनका अनुभवलाई आत्मशोधन र ईश्वरप्राप्तिको मार्गमा बदल्ने समय हो । पाकेका अन्न जस्तै, वृद्धावस्थाको सही उपयोग गरिएन भने जीवनको उद्देश्य अधुरै रहन्छ ।

सम्झनुहोस्, जीवनका प्रत्येक चरणको आफ्नै महत्त्व छ । वृद्धावस्थालाई सचेत रूपमा आत्मचिन्तन र समाजसेवाको सन्तुलनमा लगाउन सके जीवनको सार्थकता महसुस गर्न सकिन्छ । यो अवस्था कुनै अन्त्य होइन, बरु नयाँ जीवनको सुरुवात हो ।

०००
२०८१ माघ ७ गते ।
बेलका-२, सिद्धार्थटोल, गल्फडिया, उदयपुर ।