नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

चोलेश्वर शर्मा :

पहिले शर्माहरू हुन्छन्, त्यसपछि साहित्य हुन्छ वा पहिले साहित्य हुन्छ, त्यसपछि शर्माहरू हुन्छन् भन्ने प्रश्न “पहिले कुखुरो हुन्छ वा कुखुराको फुल ?” भनेजस्तो जटिल छ । तर देश भएपछि साहित्य हुन्छ भन्ने कुरो त्यति जटिल छैन । साहित्य भइसकेपछि कुखुरो वा कुखुराको फुल वा कुखुराको मासु कुन पहिले भन्ने विचार रहँदैन । किनभने साहित्यकारको काम कुखुरो होस् वा त्यसको मासु वा फुल खानु र साहित्य कोरल्नु हो । कुखुरो आफैमा साहित्य हो । त्यसो त नेपाली साहित्यकारले प्रायः पुकार, राधा वा जाफरानीले नै काम चलाउँदै छन् । उत्कृष्ट साहित्य दिइरहेछन् । तापनि हामीले सधैँ चुरोट, सुपारी, खैनी, चिया-साहित्यमा रमाउन छोडेर कुखुरो वा कुखुराका मासुतिर स्तर बढाउनुपर्छ । साहित्य सधैँ उही स्तरमा रहँदैन पनि । साहित्य वा साहित्यकारभन्दा ठूला कुखुरा वा कुखुराका फुल वा खसी-बँदेल होइनन् । तर नेपालमा धेरैले खसी-बँदेललाई साहित्य ठानिरहेका छन् ।

हाम्रो देश नेपालमा साहित्य भनिसकेपछि त्यसको महत्त्व आदिका बारेमा मानिसले प्रश्न गर्न छोडिसकेका छन् । तिनले फुर्सद हुनेहरूले, काम नपाउनेहरूले गर्ने काम हो यो भन्ने निश्चित धारणा बनाएका छन् । यथार्थ । ती साहित्यकारका स्वभाव, पेशा र कमाइबारे परिचित छन् । एउटै समाजमा बसेपछि एक अर्कासँग परिचित हुनु जरुरी पनि छ । विनापरिचय एक अर्कालाई गाली गर्न अप्ठ्यारो हुन्छ । खास आनन्द पनि आउन्न ।

साहित्य भनिसकेपछि त्यसमा साहित्यकारको योगदान हुन्छ । जस्तो, हामी सबैलाई थाहा छ नेपाली साहित्यमा विशिष्ट योगदान गर्नेहरू भएका धेरैले एकदुई सयदेखि एकदुई लाखका पुरस्कार खाइसके । नेपालमा लगातार रूपमा स्थापित साहित्यिक पुरस्कारहरू हेर्दा खाने मान्छेको अकाल पर्ला भन्ने डर छ । धेरै योगदान गर्नेहरूले साहित्यिक प्रतिष्ठानहरू सुशोभित पारेका छन् । तिनले कुन प्रशासनिक नियम र सूत्रले साहित्यको विकास हुन्छ भन्ने सोच्तै छन् । आगामी बिसपच्चिस वर्षभित्रै तिनका नियम र सूत्रका ठेली तपाईं हाम्रासामु आउनेछन् । यिनै विशेषताले युक्त नेपाली साहित्यमा शर्माहरूका सम्बन्धमा दुई शब्द लेख्न आँटेको छु ।

नेपाली साहित्यमा शर्माहरूका योगदानबारे लेख्नुअघि शर्माका सम्बन्धमा केही भनूँ । जसमा शर्म छ, जसमा लाज छ ती शर्मा हुन् । शर्मा बेशर्म होइनन् । अनि जुन साहित्यले आश्रय दिन्छ, प्रसन्नता दिन्छ, आनन्द दिन्छ, खुसी दिन्छ त्यही शर्मा साहित्य हो। शर्मा भन्नु नै प्रसन्नता हो, आनन्द हो, खुसी हो, आशीर्वचन हो । शर्माबारे मेरा यी सत्य वचनलाई अविश्वास गरी कुनै साहित्यप्रेमी महानुभाव नेपाली शब्दकोशमा शर्मा शब्दको अर्थ खोज्न जान बेर छैन । तर जसले विश्वसाहित्यका अधि नेपाली साहित्य र साहित्यकारका इज्जत, आबरु, लाज, शर्म, प्रतिष्ठा र नाक जोगाइराखेका छन् ती शर्मा हुन् । यथार्थमा, नेपाली साहित्यको सार भन्नु नै शर्मा साहित्य हो ।

नेपाली साहित्यका शर्माहरूको पुर्ख्याैली थलो र पुर्खाहरूका बारेमा धेरै किंवदन्ती पाइन्छन् । ‘असम्भाव्यचिन्ता परिणाम’ का सोम शर्मा प्रातः स्मरणीय शर्मा हुन् । आफ्ना घरआँगन, तबेला र गाईगोठमा प्रशस्त कल्पना पाल्थे उनले । उनको कल्पनाशीलता आजभोलिका शर्मा वा शर्माइतर साहित्यकारमा पाइन्छ पाइन्न अनुसन्धानको विषय हो । मेरा विचारमा पाइन्न ।

नेपालमा शर्मा तत्त्व बहुतै कम पाइन्छ । नेपालका दुई करोड साहित्यकारमा शर्माहरू कम छन् । दुर्लभ जन्तु । यसका लागि नेपालको हावापानी जिम्मेदार छ । र मेरा क्षुद्र विचारमा हावापानीले जतिसुकै अपराध गरोस्, त्यसलाई न कुनै स्पष्टीकरण माग्न सकिन्छ न त कुनै कारबाही नै गर्न सकिन्छ । कारबाही गरि नै हाले पनि जेल हाल्ने कुरा त गर्न सकिन्न । अर्को जिम्मेदार तत्त्व सगरमाथा हो। यस गरिब देशमा जहाँ पाँचफुटे मान्छेको टाउको घरका छानामा ठोकिन्छ, त्यस सगरमाथालाई कसैलाई नसोधी किन ठडिनुपरेको त्यतिविधि अग्लिएर ? सगरमाथालाई पनि संसारले चिनेको छ, देखेको छ । तपाईंले आलुमूलाझै अचारतरकारी बनाएर खान सक्नुहुन्न, पोलेर-मिचेर छोयला-कचिला खान पनि सक्नुहुन्न, न उखेल्न नै सक्नुहुन्छ । त्यसले गर्दा नेपाली साहित्यको लाज-शर्मको रक्षा गर्न गाह्रो परिरहेको छ । नेपालका हावापानी र सगरमाथाका कारणले नेपाली साहित्य प्रभावित भइरहेको छ । यो गम्भीर कुरो हो । साहित्यको समुचित विकासका लागि कुनै हावापानी, भूगोल, इतिहास वा राजनीतिशास्त्र नभएको देश चाहिन्छ ।

शर्मा साहित्यको श्रीगणेश वसन्त शर्माबाट हुन्छ । यद्यपि वसन्त शर्माले कुन टेलर्सले सिलाएको प्यान्ट लगाउँथे र कुन गीत-सङ्गीत मन पराउँथे भन्ने कुरो अझै खोजीको विषय छ तर पनि उनी बहादुर बाबुका छोरा थिए भन्ने निश्चित छ । झन्डै दुई सय वर्षअघि साहित्यतिर चाख देखाए । श्रीकृष्णचरित्र र अन्य धार्मिक/भक्ति काव्य लेख्थे तर आँखा राम्रा गोपिनीहरूतिर बढी लगाउँथे । जहाँ कृष्ण तहाँ गोपिनी । भक्ति काव्यमा लाग्दैमा गोपिनी वा सुन्दरी युवतीहरूलाई नहेर्नू भन्ने त छैन । हिजो पनि थिएन । उनी नेपाली साहित्यमा वसन्त नामको ऋतु भित्र्याउने साहित्यकार हुन् । उनकै कारण नेपालमा जो हेर्‍यो उही वसन्त छ । जता हेर्‍यो उतै वसन्त छ । उनी नभए काठमाडौं उपत्यकाका गोकर्ण र बालाजुदेखि पाल्पाका श्रीनगरसम्मका रमझम फिका हुन्थे । वसन्त आउनु भनेको नेपालमा ऋतु-परिवर्तन हुनु हो । जाडामा भन्दा चैत्र-वैशाखमा बढी बियर बिक्छ, वसन्तकै कारण । वसन्त नआएको भए ग्रीष्म, वर्षा र शरद् आउनै पाउँदैनथे । लेखनाथले ऋतु-विचार लेख्नै सक्तैनथे । यो नभए नेपाली कविताको आधुनिक काल कसरी, कहिले आउँदो हो ? नाम वसन्त भएपछि उनले विदेशबाट कतिपटक कति थान वसन्त भित्र्याए भन्नै गाह्रो छ । कति वसन्त उनले शरीरका भित्री भागमा, जुत्तामा र सुटकेसका फल्स बटममा लुकाएर ल्याए। उनकै उद्योगले नेपालको इलाममा वसन्त आउँदा बैतडीमा पनि आउँछ । अझै उनले मोजामा लुकाएर वसन्त ल्याउनै पाएनन् । सके उनले मोजै लगाउँदैनथे । उनले मोजा लगाएको वणर्न, प्रमाण नेपालीमा पाइएको छैन । भानुभक्तका फुटकर कवितामा पनि मैले त्यो पाएको छैन, रामायणमा के कसो छ, मैले पूरा पढिसकेको छैन । “खेलोजी शकुनि । युधिष्ठिरजि से” जस्ता प्रयोगले उनी नेपाली भाषामा नेपालीभन्दा हिन्दी बढी प्रयोग गर्ने आजका राष्ट्रभाषा-प्रेमी झर्रोवादी नेपालीका पितामह हुन् । आज नेपालमा अङ्ग्रेजीको जस्तो सम्मानित स्थान छ, उनका बेला हिन्दीको थियो । उनका कविताले यही बोल्छन् । रसिक थिए कविताका । गोपिनीहरूका । आजका माधुरी दीक्षितले गाउनेभन्दा बढी गीत गाउँथे ‘चोली के पीछे’ । एउटा ‘चोली के पीछे’ आउँदा नेपाल-भारतका फिल्मीगीतप्रेमी बेहोश छन् । यस्ता पीछे त कति रचे, गाए । हिजोका मोतीरामदेखि आजका मनीषासम्म उनकै प्रभावमा छन् ।

अर्का शर्मा मोतीराम भट्ट हुन् । जम्मा तिस वर्षमा सय वर्षको जीवनको रस भोगेर गए । उपलब्धिपूणर् । ‘मोती-मण्डली’ स्थापना गरेर संस्थागत रूपमा साहित्य सिर्जना गर्ने परिपाटी उनले बसाए भनिन्छ तर यथार्थमा ‘मोती-मण्डली’ साहित्यमा गुट उपगुट कसरी बनाउने भन्ने सोचको स्कूल थियो । त्यस सोचका आदि-चिन्तक, प्रेरक उनै थिए । उनले त्यसरी गुट-उपगुटको प्रेरणा नदिएका भए आज नेपाली साहित्य यति विकसित हुँदैनथ्यो । यो कुरो आजसम्म धेरैलाई थाहा छैन । उनी पनि रसिक थिए । त्यस बेला देशमा झ्यालहरू कम थिए, झ्यालखानाहरू धेरै । सुन्दरीहरू झन् कम थिए । आजभोलिजस्तो जुत्ता र जीनका भरमा कुनै युवती सुन्दरी हुन्नथी । खास कुरा हुनुपर्थ्यो । ‘झ्याल्ल्याम् परी पश्यताम्’ जस्ता उच्चकोटीका कविता लेखे । सय वर्षअघिको उनको “कनकझै तन यो बिसको भनूँ” कविताका नक्कलमा अहिले ‘१९४२ अ लव स्टोरी’को “एक लडकी को देखा तो ऐसा लगा “ जस्तो हलचल मचाउने गीत बन्यो। हिट भयो । उनका पालामा हिट-फिट थिएन । ठोक्-मुङ्ग्री थियो । यसैबाट शर्मा साहित्य कति अघि छ भन्ने थाहा हुन्छ । साहित्यमा शर्माहरूले आज जे सोच्छन्, अरुले त्यो सय वर्षपछि सोच्छन् ।

धरणीधर राणाकालका कठोर दिनमा मस्तसँग निदाउने नेपालीलाई जगाउन साहित्यको शङ्खघोष गर्ने शर्मा हुन् । उनले नेपालीको सुतुवा प्रवृत्तिसँग हैरान भई संसार छाडे । नत्र १००-१५० वर्ष सजिलै बाँच्थे । अझै के के हुन्थ्यो । साहित्यलाई ‘नैवेद्य’ ठानेर खाने परिपाटी उनकै योगदान हो । मानिस जगाउने साहित्य लेख्थे । कुखुराले पनि मानिस जगाउने काम गर्छ । उनकै शेषपछि साहित्य र कुखुरा पर्यायवाची हुन गएका हुन् । अरू कुनै नेपाली साहित्यकार मात्र होइन, रवीन्द्र र तल्स्तोइजस्ता विश्वसाहित्यका महारथीहरूभन्दा शर्माहरू साहित्य र दाह्रीमा पनि कम छैनन् भन्ने अनुभव उनैले गराए । उनका साहित्य र दाह्री दुवै नेपाली साहित्यका अमूल्य निधि हुन् । उनको साहित्य त सुरक्षित छ तर वाही फोटोमा मात्र सुरक्षित रह्यो । मेरा विचारमा उनको साहित्यभन्दा दाह्री सुरक्षित रहनुपथ्र्यो ।

बालचन्द्र शर्मा धुरन्धर शर्मा साहित्यकार हुन् । पुराना रचना र रचनाकारको धूलो टकटक्याउँदै रोयल नेपाल एकेडेमीका भाइस चान्सलर भए । भाइस-चान्सलरहरूले अर्काका निर्देशनमा खटनपटन गर्छन् । भाइस हुनाको नियति नै यही हो । भाइस हुनाको मजा नै यही हो । भाइसहरू सफा सोफामा बस्छन्, दशबिसपटक चिया-कफी गर्छन् र टाउको थिचेर फाइलमा घोरिन्छन् “मैले के के गर्नुपऱ्या छ ?” साँचो रूपमा उनी नै नेपाली साहित्यका प्रथम मठाधीश हुन् । आजको राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठान वा अन्य कुनै साहित्यिक सङ्घसंस्थालाई विशुद्ध नेपाली शैलीका प्रशासनिक अड्डाका रूपमा विकसित गराई दशपाँचभित्रका आयल-गयल, टिप्पणी, तोक र आदेश-निर्देशका सिंहदरबारिया शैलीमा चलाउन प्रेरणा दिने उनी महान् छन् । यहींबाट साहित्यिक मठ-मन्दिर कब्जा गरी असाहित्यिक छन्दले चलाउने प्रवृत्ति देखापर्‍यो । उनले फुर्सद पाउँदा नेपालमा बसेर नेपाली साहित्य र फुर्सद नपाउँदा काशीका दूध बिनायकमा बसेर नेपालको इतिहास कोर्थे । त्यसैले उनको ‘नेपालको ऐतिहासिक रूपरेखा’ मा बनारसी पानको सुगन्ध र स्वाद पाइन्छ र पाइन्छ लस्सी, ठंढाई र भाङको मजा । अवसर पाउँदा कूटनीतिक/राजनीतिक सेवातर्फ पनि आँखा लगाउँथे । एउटै व्यक्ति मन्त्री, उपकुलपति र राजदूत हुन सक्ने खूबी बालचन्द्र शर्मामा थियो । उनी दुईचार वर्ष बाँचेका भए एकैसाथ यी तीनै पदमा कार्यरत रहन्थे । शङ्का छैन । त्यसले पनि उनी शर्मा एक र शर्माइतर तीन पहलवान बराबर हुन्छन् भन्ने कुराका प्रमाण हुन् ।

वासुदेव शर्मा नेपालीका उदारमना साहित्यकार हुन् । छातीमा रौं भएका । उनी शर्मा परिवारका कणर् हुन् । अनेक नामले साहित्यका विविध फाँटमा चहार्ने गर्छन् । पैसाको उपयोग घर-घडेरी र रक्सीबाहेक केही नदेख्ने धेरै राजधानीवासीका आँखामा दुई पुस्तालाई रक्सी खान पुग्ने पैसा साहित्यका नाममा खेर फाल्ने उनी मूर्ख हुन् । मूल्याङ्कन हो आफ्नो आफ्नो ।

अर्का शर्मा रामकृष्ण हुन् । न्यायका तराजु समाउने उनले आफ्ना समालोचनाले बाहिरी भाषा-साहित्यका प्रभावमा नेपालीमा लेख्ने प्रवृत्तिलाई औँलो ठड्याए । कलकत्ता बसेर न्याय र माछाका परिकारतर्फ विशेष ध्यान दिए पनि नेपाली ‘गजाधर सोतीकी घरबूढीका पक्षमा’ त्यति उभिए जति गजाधर सोती बूढा जीवनभर आफै सकेनन् । नेपाली साहित्यमा सम, देवकोटा र धरणीधरजस्ता प्रतिष्ठित र आफ्नै कुलका ठूला माछालाई पनि बल्छी हाल्ने शर्मा बङ्गालका माछाका टाउका र नेपाली साहित्यकारलाई एउटै दृष्टिले हेर्थे भनिन्छ । यही प्रवृत्ति सन्तुलित र समदर्शी पनि हो । यसको अभाव आजभोलि खट्किँदो छ ।

श्यामप्रसाद शर्मा नेपाली साहित्यका अर्का महारथी हुन् । धेरै समय उनी श्याल-आलु-पिँडालुझैँ भूमिगत रहे । उनी कन्दमूल किसिमका साहित्यकार हुन् । भूमिगत रहे पनि भुइँफट्टाझैँ प्रकट हुँदा आफ्ना रचनाले नेपाली साहित्यलाई धनी तुल्याए । नेपालमा कुनै पनि क्षेत्रमा सफलता प्राप्त गर्न भूमिगत रहनु अनिवार्य छ भन्ने उदाहरण उनले सम्पूणर् नेपाली खास गरी भूमिगत शब्द सुन्नेबित्तिकै बेहोश हुने नेपालीलाई दिए । भूमिगत हुनु भनेको नेपालका नागरिकले गर्न सक्ने सबभन्दा ठूलो पराक्रम हो । चाहे त्यो जुनसुकै कारणले होस् । यी शर्माले छापामार टाइपको साहित्य लेख्छन् । उनको ‘लेखक कसरी बन्ने ?’ भन्ने पुस्तक पढेर नेपालका धेरै प्रौढ/प्रौढाहरू साहित्यकार भए । त्यस पुस्तकलाई उनीहरूले ठूलो वणर्मालासरह पढे । चोलेश्वर पनि तिनमा एक हो । ‘आइमाई साथी’ बनाउन उनी आजभोलि ‘उनी कति राम्री ?’ भनेर आइमाईका पछि लागेका छन् । ‘चाउ नेपाल आउँदा’ हात जोडेर उभिनेहरूमा उनी पनि थिए । उनका अगाडि चीनका कुरा कसैले गर्नैपर्दैन । उनी शर्मा साहित्यका चीन विभागीय प्रमुख हुन् ।

डा. तारानाथ शर्मा युवावस्थामा आफ्ना रचनाका माध्यमले आगाका फिलिङ्गाजस्ता भएर परिचित रहे । झर्रा नेपाली हुन् । बाहिरी रूपमा हेर्दा कठोर र निर्मम देखिए पनि भित्र नरम र सहृदय छन् । डाक्टर भए पनि सुई नलगाउने खालका हुन् । चर्चा र विवादमा रमाउने गर्छन् भनेर उनका विरोधीहरूले धेरै घाँटी सुकाए । घुमन्ते वृत्ति लिएका । ‘बेलाइततिर बरालिँदा’ र ‘पाताल प्रवास’ जस्ताले पनि चर्चित रहेका हुन् । आफ्ना समालोचनाका हतियारले धेरै नेपाली साहित्यकार र कृतिका शिकार गरे। कतिले उनकै कारण साहित्यका जङ्गल छोडेर भागेको पनि थाहा भएको छ । साहित्य रचना उनका बायाँ हातको खेल हो । दुवै हातले कलम चलाउँछन् । आफ्ना दायाँ हातले प्रशंसा साहित्य र वायाँ हातले निन्दा लेख्छन् भनेर साहित्यका क्षेत्रमा लाग्ने व्यापारीहरूले कानेखुसी गरेको सुनिन्छ । यस्ता शर्मा साहित्यमा बाहेक बाहिर उस्तो पाइन्नन् । ‘सुली’ जस्तो उत्कृष्ट उपन्यास लेखे । उनका रचना र उनलाई समेत पेटभरि गाली गर्नेहरूले रातमा जागेर र स्वास्नी/लोग्नेलाई ढाँटेर ‘सुली’ पढ्ने गर्छन् । तारानाथ शर्मा भनेपछि नेपाली साहित्यका धेरै पाठकलाई गर्मीको आइसक्रीम । मनै रमाउने स्वाद। कतिपयका लागि उनी सिस्नु हुन् । उनको ‘सुली’ अलवर्ती मोरावियाको ‘रोमकी रमणी’ भन्दा उच्चकोटिको उपन्यास मानिन्छ । यसका तुलनाको रचना भारतीय उपमहाद्वीपमा छैन, नेपालीमा कुरै नगरौँ – भन्छन् समालोचकहरू ।

घटोत्कच शर्मा साहित्य र पत्रकारिता फाँटका महाबली हुन् । व्यङ्ग्यका गदा र वज्रले शत्रुसैन्य स्वाहा पार्छन् । गोरखापत्रका हातामा प्रवेश गर्दा मुड्की मात्र लिएर जान्छन् । त्यहाँ हातहतियारसहित प्रवेश गर्न निषेध छ । यिनकै पराक्रमले शर्माहरूलाई कसैले हेप्न सक्तैन । गोरखापत्रमा रहेसम्म ‘चिन्तनको चौतारी’ मा रमाउने यिनी पत्रकारितामा हात र साहित्यमा व्यङ्ग्यका लात चलाउने गर्छन् । यिनमाथि अरूले हात र लात चलाएको थाहा भएको छैन। कदाचित् यस्तो दुर्घटना भैहाले अरूले थाहा पाइरहनु पनि ठिक छैन । हात र लात हाम्रो सामान्य नियमित जीवनपद्धतिका अङ्ग हुन् । र अर्काका व्यक्तिगत मामलामा चासो राख्नु बुद्धिमानी पनि होइन ।

मोहनराज शर्मा नेपाली साहित्यका शैली हुन् । उनी झप्पुसिं खालका छन् । डबल एम्. ए. हुन् । उनमा सोम शर्माका परम्पराको कल्पनाशीलता पाइन्छ । ‘बैकुण्ठ एक्सप्रेस’ के लेखेथे मदन पुरस्कार गुठीले हत्तपत्त पुरस्कार थमाइदियो । चर्चा नै हुन पाएन । गुठीका निणर्ायकहरूले बुझेर पुरस्कृत गर्नु भए पुग्यो, अरूले बुझ्नु परेन । लेखकले स्वयं बुझ्नुभएको छ, मलाई विश्वास छ । यो किन भन्नुपरेको भन्दा नेपालीका धेरै साहित्यकार आफैले नबुझ्ने लेखेर आफू धनी भए र साहित्यलाई पनि धनी बनाए । शर्मा साहित्यको यही एक विशेषता के छ भने कुनै पनि लेखक आफ्ना रचना आफै नबुझ्ने छैनन् । म विश्वासपूर्वक भन्न सक्छु । साहित्यकार भइसकेपछि साहित्यलाई धनी बनाउनुपर्छ । एक शर्माले साहित्यको भण्डार कतिसम्म भर्न सक्छ-त्यसका उदाहरण हुन् उनी । नेपाली साहित्यको अत्याधुनिक प्रवृत्ति थाहा पाउन उनको एक रचना पढे पुग्छ। निबन्ध, समालोचना, नाटक, कथा । अरु शर्माहरूका रचना पढनै पर्दैन । ‘बैकुण्ठ एक्सप्रेस’ चलाइसकेका हुनाले उनी शर्मा साहित्यका यातायात क्षेत्रका प्रभारी हुन् । नेपाली साहित्य कुन गतिमा छ र कुन गतिमा कुदाउनुपर्छ, उनैले ठम्याउँछन् । कदाचित् तपाईंहरूलाई बैकुण्ठ यात्राको कामना भए उनीसँग सम्पर्क गर्नुभए हुन्छ । उनले लिफ्ट दिन्छन् ।

बेन्जु, कुन्ता र शारदा शर्माका नाम मात्र पनि उल्लेख गर्नु के कारणले महत्त्वपूर्ण छ भने शर्माहरू पुरुष मात्र होइनन्, नारी पनि छन् । यो सहजै अनुमान गर्न सकिने कुरो हो । घरभित्र मात्र होइन, लेखनमा, साहित्यमा सक्रिय हुनु र कुनै पनि पुरुषसरह अझै पुरुषहरूभन्दा बढी क्रियाशील रहनु यिनका प्रवृत्ति हुन् । यद्यपि कति शर्मा कुलभूषण नारीहरू यस पृथ्वीमा अवतरित भएदेखि कुरा गर्न थालेका हुन्, यिनका कुरा अझै सकिएका छैनन् । यो रचना पूरा हुँदासम्म सकिन्नन् पनि । यी पुरुषहरूझैँ साहित्यमा सक्रिय रहे पनि परापूर्वकालदेखि प्रकृतिले दिएको नारीसुलभ उत्तरदायित्व पूरापूर वहन गर्छन् । शर्मा कुलका नारीहरूको स्थिति कति उच्च छ, त्यसका यी प्रमाण हुन् ।

नेपाली साहित्यका शर्माहरूमा योगदानका हिसाबले चोलेश्वर कान्छो शर्मा हो । ऊ अलि मताहा किसिमको छ । उसको उल्लेखनीय योगदान के हो भने यस नाउँको अर्को व्यक्ति नेपाली साहित्यमा आएको छैन र उसले आफूसँग भएको जम्मा एउटो नाम जो हो त्यही दिएको छ साहित्यलाई । अर्को चोलेश्वर नेपाली साहित्यमा छैन, त्यसैले यसलाई नचाहेर पनि अद्वितीय मान्नैपर्छ । केही नलेखेर पनि लेखेको हल्ला गर्नु उसको प्रमुख दिनचर्या हो । त्यसै पनि यही प्रवृत्ति समसामयिक नेपाली साहित्यको मूल प्रवृत्ति हो । अरूलाई नगन्ने गुण र अहंभावजस्ता मानव चरित्रका आवश्यक पक्षका विकासमा नेपाली साहित्यमा उसको ठूलो योगदान छ । काठमाडौं उपत्यकाबाहिर रहेर साहित्यमा लाग्ने जोखिम उठाउनु उसको खूबी हो र कमजोरी पनि । दिउँसो शीतलपाटी डुल्नु, साँझ भैरहवामा रमाउनु अनि यति मोटो मन्सुलीका मदतले नेपाली साहित्यमा भाँडभैलो मच्चाउने जुक्ति सोच्नु अनि नियति हो ।

यिनै शर्माहरूका धुरीमा नेपाली साहित्य अडिएको छ । नेपाली साहित्यमा शर्माहरूको योगदान घटाउँदा शून्य बाँकी रहन्छ । शर्माहरूको आशीर्वाद प्राप्तहुन्जेल, शर्माहरूको योगदान रहुन्जेल नेपाली साहित्य सधैँ ऊर्ध्वगामी हुनेछ । शर्माहरूको आधार रहेसम्म नेपाली साहित्य विश्व साहित्यसँग लत्रन्न । त्यसैले दुर्लभ शर्माहरूलाई र उच्चकोटिको शर्मा साहित्यलाई बल दिनुहोस् । बलिया गराउनुहोस् । यही नै साहित्यप्रेमी नेपालीको प्रथम र अन्तिम कर्तव्य हो ।

०००
पाल्पा
‘सगरमाया एक पहाडको नाम होइन’ (२०७९)