नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

डा. मुकेश चालिसे :

खुलाबजार अर्थतन्त्र, पूँजि बटुल्ने होडबाजीमा रमाउन एकोहोर्‍याउने मानसिकता ग्रसित साशन व्यवस्था भएका मुलुहरूमा जनतालाई एकै मन्त्रले प्रभावित पार्न कोसिश गरिन्छ- ‘जसरी भए पनि पैसा कमाउ, अनि मोज गर !’ यस्तो मनसाय संस्कृति बनाउन उद्यत अगुवाहरूको पक्षपोषणमा व्यापारीहरू क्रयशक्ति नहेरी बानीपार्न सात-समुद्र पारीका चाहिने-नचाहिने सामान हाम्रो बजारमा पनि हुल्छन् । रहँदाबस्दा हुनेखानेले किनी दिए उनीहरूको देखावा अरुलाई इख्याउन भए पनि किनेर प्रयोग गरेका हुन्छन् । निर्देशित मानसिकता भएका हामी जनता दुइचार पैसाको जोहो भएमा ‘आफू कम्ता छैनौ’भनि देखाउन किन्न अन्मिरिने निम्नपूँजिवादी सोचले घिसारिन्छौँ । जग्गाधनीले जग्गा बेचबिखन गर्दा हकको जग्गा नलिई मोहियानी हक छोडेर पैसा लिने थुप्रै परिवार भेटिन्छन् भने पुर्खौदेखिको एकचोक्टो जग्गा बेचेर तथाकथित मोजगर्न भौतिक साधन किन्ने पनि भेटिन्छन् । ‘मिहेनतले भएको माटोमा सुन फलाउने’ धारणा अहिले हराउनुमा के र को जिम्मेवार ? सोचौँ त ।

घरका बलिया-बाङ्गा र हैकम पुग्नेको त्यस्तो ओह्रालो गतिमा रोकथाम गर्न उमेरिएका पाका अभिभावक बोल्नै नसक्ने स्थिति र आफू निर्णायक  सदस्य नभएको अनुभूतिले रसिला आँखा पार्दै नबोल्ने पनि हुनसक्छ । पाका मान्छेलाई उमेरजन्य शारीरिक कमजोरीले गाँस, बास, कपास र भौतिक सामग्रीहरू समेत विशेष खालको चाहिन्छ । त्यता ध्यान दिने परिवार सदस्यहरू कति घरमा होलान ? हिजोसम्म जस्तो पनि रुच्ने, पचाउने मान्छेहरू अहिले फलफूलका खान हुने सामान्य पातला बोक्रा र मासुका छाला पनि खान अन्कनाउँछन् । मज्जाले बयस्कले सिङ्गै खाने नास्पाती, स्याउ, हलुवाबेद, अम्बा, फर्सी, मुला, सागहरू, मसला खोर्सानी, आदि र छिप्पेको जीवजन्तुका मासुसङ्गको छाला, बोसो, कुडकुडे हाड, आदि अहिले सेवनले कतिपय पाका मान्छेहरू पखालाले थलिएका भेटिन्छन् । खुवा मिसिएका वा अलि बासी पनि खाइने मिष्टान्न भनिने बस्तुले आउँलगायत पेटका समस्या भई हैरान नै बनाएको पाइन्छ । हुँदाहुँदा कमिज-पाइँटका टाँक, साङ्घुरा भित्री लुगा, सुरुवालका इँजार र तुने जुत्तासमेत उमेरिएकालाई घाँडोजस्तो अल्झाउने भई दुख भइरहेको हुन्छन् । घर चलाउने जिम्बेवारले अवस्था हेरी व्यवस्था गर्नुपर्दैन भन्या ? कि सबैका थोत्राथाम्रा ‘कहाँ जानु छ र उमेरिएका ? घर कुर्ने त हुन्’ भनि जडाउरीमा नै टार्ने हो ?

पाका मान्छेलाई उमेर बढ्दै जाँदा कटीमा समस्या उब्जनु धेरैलाई सामान्य हो । हाडजोर्नी खिइएर वा कम्मरका नसाहरू थिचिएर गोडाको तल्लोभाग पैतालासम्म दुख्ने, झम्झमाउने हुनसक्छ । त्यस्ता अवस्थाका उमेरिएकाहरूलाई पुराना, धेरै खुल्ला वा कस्सिने जुत्ता लगाउनु, हिँडाई र चाल बिगार्ने मात्र होइन, थप समस्या निम्त्याउनु हो । त्यसैले पाको हुन थालेपछि नै नरम, ठिक्क मोटाईको तलुवा, तुना बाँध्न नपर्ने सकेसम्म दाँतीभएका जीपरले जोड्ने भएका लगाउन सजिलो होला । त्यस्तो जुत्ता नपाइए खुट्टा हुल्न हुने खालका जुत्ता किन्न र लगाउन सजिलो होला साथै कुर्कुच्चा हुल्न सजिलो पार्न बगलिस किन्न बिर्सनु हुन्न है ! कम्तिमा जुत्ता नयाँ होउञ्जेल त तलुवा नरमभए अलि सजिलो हुन्छ भने बानी भएमात्र नत्र बाक्लो मोजा लगाएर जुत्ता लगाउने गर्नु नै पाइताला जोगाउने उपाए हो ।

आरामी जुत्ताः
गोडाका कुनै पनि भाग हिँडदा, डुल्दा र लम्कदा दुख्छन् भने जुत्ताकै कारण हो, रोगव्याध होइन भन्ने चिकित्सकहरूले निर्क्याेल भएको छ भने आरामदायी जुत्ता खोज्नैपर्छ । त्यस्तै उमेरिदा हुने पैताला र कुर्कुच्चा दुख्ने (पेण्टल फर्साइटिस र खिल भएमा) रोग भएकोमा नरम जुत्ता लगाउनै पर्छ । त्यसैले सम्पूर्ण गोडाका अङ्गहरू स्वास्थका लागि ठिक्क हुने उपयुक्त जुत्ता किन्नु आवश्यक हुन्छ । यस्तो जुत्ताको छनौट महिला र पुरुषकालागि चलेको फेसन भनेर हुन्न, समग्र गोडाको अवस्था, रोगव्याध तथा जन्मपछि वयस्क होउञ्जेल उमेरसम्ममा हाडको प्राकृतिक आकार अनुसार नै निर्धारण गर्नुपर्छ । त्यसकारण पाका मान्छेको नितान्त नीजि शारीरिक आकार, वजन र हिँडाई अनुसार जुत्ता निर्धारण गर्नु चेतनशिल तथा सक्ने मानिसको कर्तव्य हो ।

महिलाः
महिलाहरूले प्राकृतिक रुपमा पाइताला जस्तै आकार र तलुवा भएको नै जुत्ता लगाउनु पर्ने हो तर बँैश बाँकिरहेको, बजारमा चलेको फेसन र यस्तै पाइन्छ भन्दै कुर्कुच्चा अग्लोभएका जुत्ता लगाएका देखिन्छन् । प्राय पश्चिमा महिलालाई बस्तुको रुपमा सोच्ने मानसिकताले उनिहरू होचालाई अग्ला पारेर, नितम्ब र वक्षस्थल उठाउन, सुस्त गतिमा मच्किएर हिँड्ने महिला राम्रा भनिने पूँजिवादी बिचारले प्रभावित भई कुर्कुच्चे जुत्ता उत्पादन गरेका हुन । पूर्वियाहरू पहिलेदेखिनै जुत्ता लगाउँदा जमिनसँग एकै तहका तलुवा भएका जमिनमा लेप्सिने जुत्ता बनाएर लाउँथे । उदाहरणमा नेपालका हिमालतिर लगाउने दोचा, पहाडतिर लगाउने परालका जुत्ता र तराईतिर लगाउने काठका खराउ सबै त पाइताला मिल्ने देखिन्छन् नि ! शरीरको कम्मरमा जोडिएको गोडाका जोर्नीको तलतिर लाम्सिएका खुट्टाका सानाठूला हाडजोर्नी र कुर्कुच्चामा पाइताला जोडिएको जोर्नीले पुरा शरीरको तौल बोक्न तथा पाकृतिक हिँडाईमा सजिलो पार्न जस्तो ढाँचा दिएको छ त्यस्तै जुत्ता लगाउन उपयुक्त छ त्यस्तै लगाउनु पर्छ ।

यस्तो वास्तविक तथ्यले भन्छ, उच्च कुर्कुच्चा भएका जुत्ता महिलाको लागि अनुपयुक्त हो । महिलाको कुर्कुच्चा तथा गोलिगाँठा जोड्ने नसे-धागो (टेण्डेन)को अवस्था अतिकडा र छोटो भएमा, कुर्कुच्चा उठाउने जुत्ता केहि कामलाग्ला नत्र त्यस्ताले बिगार मात्र गर्छ । अग्लो लाउन सजिलोहुने र हिँड्दा कुर्कुच्चा ठेस्सिने महिलाले इञ्चको एकतिहाई जती अग्लो भएको लगाउनाले त्यति असर गर्दैन । पाका तथा अति पाका महिलामा हिँडाई र पाइतालाको आकार उमेरिएको क्रममा एक किसिमले नबदलिने अवस्थामा पुगिसकेको हुनाले जुत्तामा खुट्टा हुल्दा र एकदुइ कदम हिँड्दा कतै नदुख्ने र नच्याप्ने किन्नु नै राम्रो हुन्छ । पाका महिलाले उमेरिएका अरुको देखासिकी बान्कीका जुत्ता रोजेर खुट्टाको कुनै न कुनै भाग जखम बनाउने लिप्सा लिनुहुन्न । त्यस्तो सिसाकलम जस्ता चुच्चे कुर्कुच्चा भएकाको सट्टा फराकिलो नरम तलुवा भएका, अगाडि औँलाको फाँचलाई मिल्ने चौडाई भएको र हिँडदा बाटोका गेग्रिनले नघोच्ने गद्देदार नरम सुतली वा जिब्री भएको जुत्ता किन्नु पर्छ ।

उमेरिएका महिलालाई कुर्कुच्चे जुत्ताले जति गोडाको समस्या बढाउने साँघुराे, फराकिलो नरम र कडाले पनि हुँदैन । जुत्तामा कुर्कुच्चा जुनसुकै आकारका- मोटा, मसिना, चौडा र दाँती भएका भए पनि उचाइले नै दुख बेसाउने कारण बनेको हुन्छ । तलुवा बराबर उचाइका पुरैभाग समतल छभने पुरै जुत्ता एक बित्तै अग्लोभएर पनि केही हुन्न, पाइताला एकै समतल भागमा टेकिएको हुन्छ र समस्या आउँदैन । कुर्कुच्चा र औँलातिरका भाग एकै सतहमा रहेकोले पाइताला अग्लोहोचो नभएकाले त्यस्तो अग्लो जुत्ताले पनि कुनै व्यवधान ल्याउँदैन । अग्लो समान सतहको जुत्ताको एउटा बैगुन भनेको पाइला चाल्दा होस् गर्नुपर्छ, किनकी होचो हुँदा र अग्लो भएर हिँडदा फडको फरक हुनगई लड्ने वा गोलीगाँठा नजीक मर्किने डर हुन्छ । पाइतालाको भित्री तहको जिब्रोजस्तो मांसपेशीको सतह बढ्ने खुम्चने रोग र बिभिन्न जोर्नीका एकअर्कालाई जोडने नसेधागो र बाथका कारण धेरै देशमा तिनचौथाई पाका मान्छेलाई पाइताला, गोलिगाँठा, छेपारी हाड, नलीखुट्टा र घुँडा दुख्ने जीवनभरी रहिरहन्छ । त्यसको दुखाई न्युन गर्न ठिक्क आकारको नरम सतह समतल तलुवा भएको जुत्ता नै सहयोगी बन्नेहुनाले अचेल धेरै ठाउँका महिलाले पनि पुरुषहरूले लगाउने कपडाका जुत्ता लगाएका देखिन्छन् ।

पुरुषः
पुरुषहरू प्राय अरु बस्तुको तुलनामा कपडाका, सामान्य खेलाडीहरूले लगाउनेजस्ता नरम खालका जुत्ताहरू प्रयोग गर्न रुचाउँछन् । बिभिन्न बलिया खालका नरम, हवाखेल्ने प्वाल भएका, हलुका र कुर्कुच्चा नभएका गालिगाँठासम्म आउने काने जुत्ता पनि उनिहरूको रोजाइमा पर्छ । त्यस्ता जुत्तामा माथिल्लो भाग हलुको र पातलो खालको भए पनि तलुवा चाहिँ चोटपटक नलाग्ने मोटा र लचकदार हुन्छन् । गोलिगाँठा र छेपारी हाड दुख्नेले अलि अग्ला काने जुत्ता (बुठ) लगाउन थाल्छन् र मर्किने रड्किएर हुने दुखाई बल्झाउँदैनन् । पाको उमेरमा हुने हाडेबाथ र मधुमेहका रोगी भएमा त अझ आफ्नो समस्याले थप हैरानी नपाउन विशेष खालका चिकित्सकीय जुत्ता बनाउन लगाउने पनि गर्नुपर्छ । त्यस्ता जुत्तामा सुन्निएका भागमा चाप नपर्ने गरेर थप ठूलो आकार दिएर बनाउने र सुकेका भागमा खुम्चिएको पार्दा ठिक्क मिलेर हिँडडुलमा सहज तथा आरामी हुन्छ ।

स्वस्थ गोडाः
शरीर स्वस्थ छ भने कुनै पनि जीवले भनेको, सुनेको र देखेकोजस्तै राम्ररी कामगर्न सक्छ र गरिरहेको हुन्छ । मानिसको मस्तिष्क बिकशितभएको प्रतिफलसङ्गै सिकाइको कारण बिभिन्न क्षमताका अङ्गहरू आआफ्ना काम पूणर्गति र सिपालु ढङ्गले पुरा गरिरहेका हुन्छन् । त्यसरी नियमित काम भइरहँदा चलिरहेको मोटरका मशिनरी सामान नहेरी तेल हालेर सधैं चलाएझैँ मानिसहरू आफ्ना हातगोडा बारेमा समस्या नदेखिई ख्याल गर्दै गर्दैनन् । तर कतै दुख्न थालेर सहन गाह्रो भएमा र आँगन पुग्न पनि दुर्लभ हुनथाले पछि बल्ल गोडाको स्वास्थ बारेमा गम्भीर हुन्छन् । बिभिन्न तरिकाले दुखाईको कारण थाहपाई नियमित काममा फर्किन को चाहँदैन होला र ? त्यसपछि ओखतीमुलो गर्न नपर्ने भएमा सुबिधायुक्त जुत्ताको खोजीमा लागिहाल्छन् ।

दुखाईका समस्यामा आउने पहिलो लक्षणहरू मध्ये कुर्कुच्चाको घोचाई, पाइतालाको पोलाई र चस्स-चस्स, छेपारी हाडको टन-टनले पाका मानिसलाई थलापारेर बिजोग नै बनाइदिन्छ । कठपाउ नभएकालाई त सुस्तसुस्त कदमचाल्न ठिकै होला, भएका र अग्लोहोचो पाइताला भएकालाई त एक कदम अघिपछि गर्न पनि निकै सकस हुन्छ । त्यस्तो समस्याग्रस्त गोडाभएका पाकाले उचित ओखती र सजिलो जुत्ताको खोजीगर्न थालिहाल्नु पर्छ । त्यस्तै अन्यकारण (नङ पाक्नु, भूँडीबोकेर नङछुरी लाग्याजस्तो)ले हुने दुखबारेमा सचेत हुनैपर्छ भने औँलाहरू सार्‍है खाँदिएर बिचमा हिलोले खाएको (ढुसी) देखिनु, खिलपर्नु र मासु मरेर वा रगत देखिनेगरी धाँजा फाटेर वा कुर्कुच्चा फुटेर दुखेकोे हुनसक्छ । ती सब कारणले भएमा सामान्य चिरफार वा ओखतीले निको हुनसक्छ । त्यस्तोमा नरम, हावाखेल्ने र फराकिलो जुत्ताको उपयोगले पनि समस्या हराउन सक्छ ।

हार्वार्ड विश्वविद्यालयको चिकित्सा स्कूलले निकालेको स्वस्थ खुट्टा भन्ने प्रतिबेदनले केहि नलागेमा देखिने बाहेक नदेखिने गोडातिर जाने स्नायुनसा र छालाको नै समस्या केहि छ कि भनि बिज्ञ चिकित्सकबाट जाँच गराउनु आवश्यक हुनसक्छ भनेका छन् । विशेष खालको छालाको अवुर्दरोगले पनि गोडाको दुखाई समस्या हुनसक्छ भने मुटु र रक्तसञ्चार प्रणालीको गडबडीले पाइताला पोल्ने तथा बिरालाको नाकजस्तो चिसो हुनेभई दुख्नसक्छ । कतिपय अवस्थामा पाकाहरूको हिँडने र टेक्ने तरिका अमिल्दोभएर शरीरको तौल थामेर कदमचालमा अप्ठ्यारो भई गोडा सम्पूर्ण दुखेको हुनसक्छ । यस्तोभएमा हिँडाईको तरिका, शरीरको प्राकृतिक मिल्दो आकारमा हिँडने अभ्यास तथा केहि व्यायामले पनि दुखाई हटाउन सकिन्छ ।

विशेष समस्याः

सामान्यतया आफूलाई लगाउँदा कतै नच्याप्ने, नदुखाउने र औँला राम्ररी फैलिनसक्ने जुत्तानै सबैले रुचाउँछन्, किन्छन् । गोडा र पाइलाको असामान्य बिग्रेको अवस्था तथा मधुमेह (चिनी रोग) छभने विज्ञसङ्गको सरसल्लाहमा उपयुक्त जुत्ता लगाउनु पर्छ । चलनचल्तीका नपाए आफ्ना दुबै गोडाको नाप लिन लगाई विशेष जुत्ता बनाउन लगाउनै पर्छ । समस्याग्रस्त पाका मानिसले नयाँजुत्ता किन्दा कहिल्यै पनि चिसो मौसममा अर्थात बिहान-बेलुका होइन मध्यान्हतिर उच्च तापक्रम हुँदा किन्नुपर्छ । त्यतिबेला सम्म प्रकृतिकरुपले फुल्नेजती खुट्टा फुलिसक्छ र चौडा भइसक्छ, अनि किनेको जुत्ता ठिक्क भएमा पछि साँघुरोहुने छैन । प्राय लगाउने मोजासहित जुत्ता छनौट पनि आवश्यक छ, नत्र अलि बाक्ला मोजा लगाउँदा कस्सिएर पछि दुखाई गराउने हुनसक्छ । दुबै खुट्टामा एकै नापका जुत्ता ठिक नहुने प्राकृतिक तथा दुर्घटनाले पनि हुनसक्छ, त्यसोभएमा अर्‍हाएको मान्ने जुत्ता बनाउने दक्ष निर्मातासङ्ग भेटेर हरेक पटक किन्दा राम्ररी नपाएर बनेका मात्र किन्नुपर्छ ।

उमेरिदा शारीरिक कारणले पुरा तौल व्यहोर्ने गोडाका पाइतालामा दबाब परेर लामा र चौडा हुँदै भ्यात्त पर्दै जाने हुन्छ, त्यस्तोहुँदा कसैकसैको त दुबै पाइला भिन्न आकारको हुन जान्छन् । दुइमध्ये ठूलो पाइलाको नापोमा जुत्ताको जोडी छानेर किनेमा सानो पाइलातिर थप व्यवस्था गर्न सजिलै सकिहालिन्छ । जुत्ता लगाएर उभिएर हेर्नुहोस् लामो पाइलाको लामो औँला र कुर्कुच्चा तिर एउटा औँला छिर्ने भाग खालि रहेको हुनुपर्छ, त्यसोभएमा जुत्ताले दुखाएर समस्या नदेखिन सक्छ । यस्तो आकार र भित्री अवस्था रहँदा हिँडदा, लम्कँदा र छिटो हिँड्दा पनि कहिल्यै जुत्ताको बाह्यकारणले पाइला वा गोेडामा दुखाइ हुनेछैन । त्यस अवस्थामा जुत्ताभित्र औँला ठोसिएर अप्ठ्यारो अनुभव हुँदा गोडाका औँलाहरू खुम्च्याउन र हल्लाउन सहजै सकिन्छ र दुखाई हुनेछैन । नयाँ जुत्ताले कुर्कुच्चातिर समात्छ वा दुखाउँछ भने ‘पछि फुक्छ, अन्त ठिकै छ’ भनि किन्ने होइन बरु नदुखाउने नै रोज्नुपर्छ । डाँडाको जून कतिखेर झ्याप्प हुने हो ! जाबो जुत्तामा पनि सम्झौता गर्ने हो र भन्या ?

प्राय आफैँ नगए पनि नम्बरका आधारमा जुत्ता किन्ने चलन छ । हरेक बिभिन्न मार्काका कम्पनीका नम्बर उस्तै भए पनि सबैमा ठ्याक्क उहि नापो हुँदैन, अलिकति भए पनि सानोठूलो हुन्छ भनि मान्नै पर्छ । अरुलाई अर्‍हाउने हो भने, कि उहि कम्पनीको मात्र ल्याउन भन्नुपर्छ, होइन भने आफैँ गएर नापजोख गरेर माथिका गुण भनेजस्तै किन्नु पर्छ । धेरैजसो जुत्ता निर्माताले लम्बाई बढि गरे पनि चौडाईमा ध्यान दिँदैनन्, त्यसले नै समस्या बढि पार्ने हुन्छ । पाइला दुखाईको समस्या लम्बाइले भन्दा चौडाइको साँगुराेपनले बढि भेटिएको छ, उमेरिदा यो कुरा ख्याल गरिनु नितान्त आवश्यक छ । जुत्ताभित्र प्रचार सामग्री वा कम्पनीका थप टाँसो गोडालाई काम नलाग्ने छन् भने र तिनले अप्ठ्यारो पार्छन् भने ठिक भएको जुत्ता नबिग्रने गरेर हटाउन लगाई हाल्नु पर्छ । भित्री नापजाँच अनुकुल भएपछि बाहिरको भागमा विशेषगरी तलुवा कत्तिको मोटो छ यादगर्नु पर्छ, भित्रनै मोटा तलुवा राखेका छन भने हटाएर आफ्नो पाइला घुसार्दा तलुवाको मोटाई र लचकपन थाह भइहाल्छ । त्यसको उपयुक्त माटोपन छ र हिँड्दा पाइतालाले कडा जमिन बा खड्याङ्गखुडुङमा बिझ्दैन भने त्यो जुत्ता भित्री तलुवासहित लगाउनु उचित हुन्छ । भित्री तलुवा आवस्यक नपरे हटाउने र परे राख्ने भएमा पाइलाको अवस्था अनुसार राख्ने-झिक्नेगर्न मिलेर सुबिधा नै हुनेछ ।

व्यायामः
गोडा पुरै वा विशेष पाइताला र गोलिगाँठाको भाग दुख्ने पाकाले सामान्य खालको व्यायामगर्दा गोडाको दुखाई घटाउन र हटाउन सकिन्छ । यसले गोडाको माँसपेशी तथा बिभिन्न जोर्नी मजबुत बनाउन सहयोग गर्नसक्छ । त्यस्ता व्यायामहरूले हातगोडाको बाहिरीभित्री भागमा असर गरेर माँसपेशी बलियो बनाउने क्रममा रक्तसञ्चालन र स्नायुमा समेत उचित दबावले स्वस्थ रहन मद्दत गर्छ । यसक्रममा कम्मरदेखि जोडिएको गोडाका जोर्नीहरूलाई उत्साहित गरेकाले पाइतालासम्म असरगरी अन्य भित्री रोग नभएमा, स्वस्थ बनाइराख्न मद्दत गरी दुखाई हुन नपाउने हुनसक्छ । यहाँ भनिएको साधारण व्यायाममा हात खुम्च्याएर राख्न मिल्ने काठको बलियो मेच र नचिप्लने तलुवा भएको खेलाडीले लाउने दौडिने कपडाको जुत्ता मात्र भएपुग्छ ।

१) पुलाकार व्यायामः
मेचको ठिक अघि अगाडीफर्की उभिएर हातराख्ने ठाउँमा दुबै हातले समात्ने र त्यो समातेको ठाउँ बराबरको सतहमा आफ्नो दुबै फिला पुर्‍याउने । बनमान्छे वा बाँदरले हिँडेजस्तो आकारमा घुँडा खुम्च्याउने गरेर कम्मरमाथि ठाडो सोझो हुने गरी गरिने यो व्यायाम हो । घुँडामुनि सोझो पिडौँला पारेर खुट्टा अलिकति फट्ट्याएर उभिने तरिकामा रहनु पर्छ । यो सबै गर्दा शरीरको कम्मर माथिको भाग सोझो, कम्मरदेखि घुँडासम्म करिब ७० डिग्रीमा सोझो र घुँडादेखि पाइलासम्म समकोण सोझो हुनुपर्छ । हातले जीउ अड्याएझैँ शरीरको सन्तुलनमात्र गर्ने र तौल थेग्ने बल कम्मरमुनिबाट तिध्राको जोर्नी माँसपेशीमा लगाएको हुनुपर्छ । हातको बलले तिध्रामाथि मात्र उठाउने र सकेको सोझो ठाडो हुने, एकछिन राकिने अनि फेरी जानसकिने, तल मेचको हातसम्म गएर थामिने अभ्यास करिब आठ पटक न्युनतम गर्नुपर्दछ । त्यसपछि एक छिन आराम र सोहि प्रक्रिया एक छिमलमा जतिसकिन्छ दोहोर्‍याउने गर्नुपर्दछ, यसले गोडा जोडिने पहिलो जोर्नीका माँसपेशीसाथै जोर्नीहाडलाई पनि बलियो बनाउन मद्दत गर्छ र दुख दिँदैन ।

२) पातो व्यायामः
गोडाको तन्दरुस्तीमा गरिने व्यायाममा हातले धेरै सहयोगी भूमिका खेल्ने हुनाले हात पाखुराको व्यायाम हुनु जरुरी छ । सामान्य मिच्नदेखि लिएर खुट्टालाई सन्तुलित राख्ने अभ्यासमा हात बलियो भएमा गोडाको व्यायाम ठिक तरिकाले हुन्छ । त्यसैले यो हात जोडिने मुख्य माथ्लो जोर्नी पातो पनि व्यायामद्वारा बलियो पार्ने गरिन्छ । यस अभ्यासमा भित्तामा हाते मेच अड्याउने, मेचमा थचक्क बस्ने र पाइला जोडेर सोझो पिँडुलापारी अलिकति अगाडि घोप्टेजसरी तर ढाड ठाडो पारी बस्ने गर्नुपर्छ । कुहिना मेचको हातराख्ने डण्डीको कुनामा अड्याएर पाखुरा डण्डीमा लपक्क लम्पसार पारी राख्नुपर्छ । यस अवस्थामा कुहिना नउठाई पाखुरालाई डण्डीमा नै राखी हातले तलतिर बलगरी शरीर सोझो उठाउन कोसिश गर्नुपर्छ । खुट्टा नहल्लाई नहटाई तिघ्रा र ढाड सकेसम्म बिस्तारै उठाउन कोसिश गर्नुपर्छ । सकेको माथि उठेपछि एकछिन अडिएर बिस्तारै बस्दै, बस्दै मेचमा थ्याच्च बस्न पुग्नुपर्छ । एक छिमलमा कम्तीमा आठ पटक यो प्रक्रिया दोहोर्‍याई आराम गर्नुपर्छ अनि सकेको बढाउँदै लैजाने गर्नुपर्छ ।

३) तिघ्रा व्यायामः
यस व्यायामकोलागि मेचलाई बस्ने अगाडी पारी पछाडिबाट मेचको अडेसा लाग्ने उठेको डण्डीमा हातले समाती सन्तुलनमा शरीर बनाई उभिनुपर्छ । यसोगर्दा दुबै गोडा ठाडा र दुबै पाइला ढ्याप्प जमिनमा टाँस्सिएको हुनुपर्छ भने ढाड सोझो रहेको हुनेगरी मेच समातिएको हुनुपर्छ । अब बिस्तारै खुट्टाका औँलाहरूको बलमा कुर्कुच्चा मात्र उठाउन कोशिस गर्नुपर्छ र जति सकिन्छ उठाएकै अवस्थामा उभ्भिने गर्नुपर्छ । अनि बिस्तारै तलतिर जाँदै पाइताला ढ्याप्प टेक्नुपर्छ । यो प्रक्रिया एक छिमलमा कम्तीमा आठ पटक गर्नुपर्छ र बिस्तारै बढाउँदै लग्नुपर्छ ।

यस्ता समान्य अभ्यासका साथै गोडातिरका माँसपेशीका अन्य अभ्यासहरू पनि सकेको गर्दै गएमा गोडाको दुखाई र पाइतालाको समस्या सजिलो पार्न सहज हुने चिकित्सकहरू लगायत अनुभवी पाकाहरूको छ ।

अन्त्यमा,
उमेरिदा पाकाहरूलाई हिनभावना राख्ने परिवारमा बाहिरफेर हिँडडुल गर्न विशेषगरी आरामदायी जुत्ताको आवश्यक्ता रहन्छ तर धेरै ननिस्कने नाममा कि पुरानैमा चित्त बुझाउनु पर्ने कि अर्काको भरमा लगाउनु पर्ने हुन्छ । यस्तो हुँदा पाको उमेरमा हुने गोडाका रोगहरूले हैरान पारेको समस्या सहजै आउन सक्छन् । जति उमेर बढ्दै गयो उति हातगोडाको ख्याल राख्नैपर्छ, प्राय खाना खानेहुनाले हरेक समुदायमा हातको अलि ख्याल राखे पनि गोडाको स्वस्थतामा त्यति ध्यान दिएको देखिँदैन । मोजाले छोपीहाल्छ भनेर कतिपयका खुट्टाका नङ बान्की नपरेका, खुँडे र घिनलाग्दै भए पनि राखिरहेकै देखिन्छन् । कतिपयका गोडाका नङ कसिएका जुत्ताका कारण र बिरलै सफा गरिएकाले थिच्चिएर रगत फुटेर र फोहोर टाँसिएर काला हुन्छन् । औँला खप्टिएर सँधै हिलोले खाएकोजस्तो सेतो छाला फाटेको र गन्हाउने हुन्छ भने चिलाएर पनि हैरान पार्छ । गोलीगाँठा र छेपारी हाडको पीडाले पनि पुरै गोडा उत्तेजित र रन्किएर चलाउनै नसक्ने हुन्छ । त्यसपछि पाइतालाबाट उव्जेको पीडाले घुँडाको जोर्नीमा असर गरेर खुट्टाले काम नगरेर हैरानमात्र पार्दैन, काछमा बाथ उठेर कम्मर नै अररो हुन्छ ।

परिस्थितिजन्य ज्ञानको कारणले अचेल घरका जिम्बेवारले कुन उमेरसमुहलाई कस्तो आवश्यक्ता हुन्छ र के सहयोग गर्दा आफ्नो कर्तव्य पुरा गरेको ठहरिन्छ भन्ने जान्दछन् । लोकलाज बचाउन पुगिसरी आएकाले उमेरिएकालाई पाउपोशको व्यवस्था सामाजिक कार्यमा जानुपर्दा इज्जत रहन्छ भनेर गरेको पाइन्छ भने कम्तीमा पाकाले घरकाले गरेका सबै राजनीति पनि बुझछन् । ‘बोल- बोल माछा, मुखभरी पानी’ पाकाले आफैँ हिँडडुल गर्न अनुकुलमा जुत्ताको व्यवस्था र व्यायाम पक्कै गर्न छाड्दैनन् । अरिष्ट र दुर्मुखा सन्तानबाट त पाकाले पनि आश गर्दैनन्, बरु आफैँ साथीभाईलाई गुहारेर आवश्यक्ता पुरा गर्न सक्छन् ।

०००
पुस ५, २०८१
चालिसे डाँडा, ललितपुर