नेपाली हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन पत्रिका

शरद् जोशी :

व्यङ्ग्यानुवाद :: रमेश समर्थन

बितेका दिनमा मैले एउटा भ्रष्टाचार गरेँ । त्यसलाई भ्रष्टाचार भन्नु देशमा परम भ्रष्टाचारीको सम्मानमा धृष्टता हुनेछ तर मेरो कामका निम्ति यसका अतिरिक्त कुनै शब्द छैन जसको प्रयोग गरूँ अनि यस कलङ्कबाट मुक्त होऊँ । मेरा एकजना मित्रले दुईवटा शब्दको सुझाव दिएका थिए, ‘समझदारी र व्यावहारिकता’ जसलाई मैले भ्रष्टाचारका ठाउँमा प्रयोग गर्न सक्थेँ । उनको आग्रह त यही थियो तर मैले मानिनँ । उसको भनाइ के थियो भने जसजसले भ्रष्टाचार गर्छन् उनीहरू यसैलाई समझदारी र व्यावहारिकता भन्छन् त तिमीले आफ्ना कर्महरूलाई उक्त नाम दिएर कुनै अनौठो गर्ने छैनौ तर मैले अस्वीकार गरिदिएँ ।

मैले भनेँ मलाई भ्रष्टाचारलाई भ्रष्टाचार भन्न कुनै नराम्रो लाग्दैन । तर यो शब्द कति सर्वव्यापी छ र यसका सन्दर्भमा कति यस्ता ठुल्ठुला हरकतहरूका बारेमा सुनिन्छ भने मलाई मेरो कर्म निकै क्षुद्र लाग्छ । मेरो भ्रष्टाचार एउटा पुड्के भ्रष्टाचार हो, भ्रष्टाचारको स्वर्णिम दिशामा एउटा नम्र प्रयास हो, एउटा फुच्चे क्रिया हो र एउटा टुच्चे हरकत हो । मैले शब्द बनाएँ ‘मिनी भ्रष्टाचार’ अर्थात् एउटा बिरुवातुल्य र घुँडाभन्दा माथि नै टुङ्गिएको फ्रकजस्तो भ्रष्टाचार । भ्रष्टाचारको पर्वतीय उँचाइमा एउटा बालकको एउटा काम, महाकाव्यहरूको तुलनामा एउटा हाइकु । मित्रले भने, ‘सानो भए पनि ठुलो भए पनि भ्रष्टाचार त भ्रष्टाचार नै हो ।’ यस कुराले मलाई निकै पिर पर्‍यो । एकेडेमिक बहसहरूमा यदि कटु सत्य एकाएक कतैबाट उद्घाटित भयो भने विशेष गरेर यस्ता नैतिक प्रश्नहरूलाई लिएर बुद्धिवादीहरूलाई निकै पीडा हुन्छ ।

शरद् जोशीका साथमा के भएको थियो ? त्यो पढ्नुस् ।
कुरो के भएको थियो भने टाढाको सहरमा रहेको एउटा संस्थाले मलाई ‘वर्तमान समयमा गान्धीवादको सार्थकता’ विषयमा आयोजित विचारगोष्ठीमा भाषण गर्न बोलायो । अचेल वर्षभरिका लागि देशमा गान्धीको मौसम चलिरहेको हुनाले यो आयोजन स्वाभाविक थियो । जुन गान्धीवादी विचारहरू वर्षौंदेखि गोदामहरूमा थन्किएर कुहिँदै थिए तिनै विचारलाई ओइलाएका व्यक्तिको लडियामा लादेर मन्डीमा ल्याएपछि निकै हल्लीखल्ली भयो । भाषणहरूको यो विराट् निष्क्रियता केन्द्रमा विनम्र तोतेबोलीमा मैले पनि मेरो पींपीं प्रस्तुत गरें अनि वन्दनाका बेसुरहरूमा एउटा सुर आफ्नो पनि मिसाएर आफ्नो अहम्को तुष्टि गरेँ । संस्थाले लेखेको थियो – हामीले बस्ने र खाने प्रबन्धबाहेक तपाईंलाई तीनवटा फर्स्ट क्लासको भाडा दिने छौँ अनि तपाईंले दुई दिन बस्नुपर्ने छ । मैले सोचेँ, गान्धीको नाउँमा देशमा कतिजनाले जीवनभरका लागि आफ्नो खानेबस्ने बन्दोबस्त गरेका छन् भने दुई दिनका लागि मेरो पनि भयो भने के पो होला त ? मैले अनुहारमा गम्भीरता ल्याएर आफूलाई विचारकको उपयुक्त हाउभाउमा आफ्नो शरीरलाई शिथिल पारेँ अनि डुबिरहेका आँखाले आकाशलाई हेरिरहेँ । औपचारिकता, सौजन्य र आभार, स्वीकारका सडेगलेका शब्दावलीहरूलाई घोकें अनि यात्रामा निस्केँ ।

स्टेसनमा आएपछि मैले आफैसित एउटा प्रश्न गरेँ । यस्ता प्रश्न गर्नुमा बिनाटिकट मसँगै यात्रा गरिरहेको मेरै अलच्छिना आत्माको कुनै षड्यन्त्र पो थियो कि ? (कार्टुन आइडिया- टिकटघरको झ्यालका अगाडि टिकटबिक्रेता एकजना ठुलै सन्यासीलाई भनिरहेका थिए, ‘बाबा, तिम्रो त दुईवटा टिकट लाग्छ । एउटा तिम्रो शरीरको र अर्को तिम्रो आत्माको ।’) प्रश्न के थियो भने मैले त्यो यात्रा फस्र्ट क्लासमा नै गर्नुपछ कि थर्ड क्लासमा ?

यस्तै रङ्गरूपको प्रश्न कुनै बेला गान्धीजीको मनमा पनि उठेको थियो अनि गान्धीजीको निजी ईश्वरले उनलाई थर्ड क्लासमा यात्रा गर्नुपर्ने सुझाव दिएको थियो । किनभने देश गरिब छ र सही अर्थमा थर्ड क्लास नै छ । त्यसैले दुःख बेहोरेर भए पनि तिमी थर्ड क्लासका यात्रीहरूका साथमा बस । यस्तै आकारप्रकारको प्रश्न स्वतन्त्रतापछि कांग्रेसी मन्त्रीहरूको मनमा पनि उठेको थियो र मन्त्रीका निजी सचिवहरूले उहाँहरूलाई भत्ता प्राप्त हुने र उहाँहरू थर्ड क्लास यात्रीहरूभन्दा माथिल्लो तहका होइस्येका हुनाले रेल विभागले फस्र्ट क्लासको बर्थमा उहाँहरूको जन्मसिद्ध अधिकार निश्चित गरिदिइसकेको हुनाले फर्स्ट क्लासमा यात्रा गर्नुपर्ने सल्लाह दिएका थिए । मेरो प्रश्न यस्तै रूपरङ्ग र आकारप्रकारको भएर पनि फरक थियो । प्रश्न के थियो भने जब संस्थाले मलाई फर्स्ट क्लासको भाडा दिँदै छ भने के मैले थर्ड क्लासमा यात्रा गर्नु उपयुक्त हुन्छ ? आत्माले भन्यो, ‘यदि तैँले उनीहरूसित फर्स्ट क्लासको भाडा लिँदै छस् भने त फर्स्ट क्लासमै बसेर जा । अनि यदि तँ थर्ड क्लासमा बसेर जाँदै छस् भने उनीहरूसित थर्ड क्लासकै भाडा ले ।’

मैले भनेँ, ‘आत्माजी, हजुर शरीरमा विराजमान हुनुहुन्छ । हजुरले त मेरो थैलीमा र खल्तीमा निवास गर्नुपर्ने थियो । अनि बल्ल तपाईंले मेरो पीडा बुझ्न सक्नुहुन्थ्यो । म टिकट नम्बर दिनुपर्ने सरकारी नोकर त हैनँ । म त संस्थाको सम्माननीय अतिथि हुँ जसले वर्तमान परिस्थितिहरूमा गान्धीवादको सार्थकतामाथि बोल्नु छ, भाषण दिनु छ । म फर्स्ट क्लासमै आएँ र गएँ भन्ने कुरामै मेरो फाइदा छ । सत्यबाट संस्थाको बचत हुनेछ भने असत्यबाट मेरो बचत हुनेछ । म आफ्नो बचत गर्छु, अनि आफ्नो फाइदाका बारेमा सोच्छु । मैले थर्ड क्लासको टिकट लिएँ अनि प्लेटफर्ममा पुगेँ । केही समयपछि रेल आयो । थर्ड क्लासमा प्रवेश गर्नु कठिन समस्या थियो तर मैले चुनौतीलाई स्वीकार गरें अनि आफ्नो पौरुषलाई प्रमाणित गर्दै भित्र छिरेँ । मेरो आरामप्रिय आत्माको केही लागेन र म ठाउँ बनाएर जसोतसो बसेँ ।
शरद् जोशीले त्यहाँ गएर भाषण त दिए तर त्यसपछि के भयो भन्ने कुरो रोचक छ ।

अन्तमा त्यो स्वर्णिम घडी पनि आयो जब मलाई फर्स्ट क्लासको भाडा एक सय पचास रुपैयाँ राखेको खाम दिइयो । खर्च पचास मात्र र सय रुपैयाँ नाफा । गान्धीवाद नराम्रो लागेन । मैले भनेँ, ‘ह्या…चल्छ ।’ खाम खल्तीमा राखेँ । त्यसै बेला आत्माले मुड्कीले हिर्काएझैं भयो । उसले व्यङ्ग्यमा मैले गरेको भाषण दोहोर्‍याउन थाल्यो ।
कैयौँ दिनहरू बिते तर आत्माले आफ्नै शैलीमा चिमोटिरहन्छ । मित्रको भनाइमा मैले जे गरें त्यो निकै राम्रो समझदारी र व्यावहारिकता हो । म भन्छु, चाहे त्यो मिनी भ्रष्टाचार होस् तर हो त भ्रष्टाचार नै । उनीहरूमा र ममा के पो फरक भयो र ?

यसरी त म ठगमा गनिन्छु भन्ने कुराको मलाई डर लागिरह्यो । भ्रष्टाचार पनि गरूँ अनि आफूलाई धिक्कारी धिक्कारी सन्त बन्ने चेष्टा पनि गरूँ ? ठुलो भवन पाउनका लागि वर्षाैँ प्रयत्न पनि गरूँ अनि भवन हातलागी भएपछि त्यसलाई एउटा काठेघेरो र कैदखाना घोषित गरेर स्वयम्लाई पीडित पनि देखाऊँ ?

अन्तमा शरद् जोशीले आफ्नो लेखमा यस विषयमा उनले आफ्ना मित्रसित चर्चा गरेको कुरा लेखेका छन् ।
मेरो साथी भन्छ, ‘हेर बाबु, हरेक समयमा कुनै न कुनै नयाँ टेन्सन निम्त्याएर तनावमा पर्नु तिमीजस्ता लेखकहरूको विशेषता हो । यहाँबाट त्यहाँसम्म तिमी बोल्न गयौ । के तिम्रो र गान्धीजीको कुनै साइनो छ ? या कुनै डाक्टरले तिमीलाई त्यहाँ गएर भाषण गर भनेर भनेको थियो ? तिमी गयौ, दुई दिन नष्ट गर्‍यौ, चिन्तन गर्‍यौ, विचार प्रकट गर्‍यौ अनि कार्यक्रमलाई सफल बनायौ । यस परिश्रमको मूल्य त तिमीले पाउनैपर्छ । पाएका छौ । संस्थावालालाई थाहा र तिमीलाई थाहा छ कि थर्ड क्लासको बाटोखर्च र फर्स्ट क्लासको बाटोखर्चमा जेजति अन्तर छ त्यो नै तिम्रो मूल्य हो ।’

०००
जोशीको ‘यथासम्भव’ (१९८५) कृतिबाट नेपाली अनुवाद ।